episode 1: ang tawanan sa sala
Gabi noon nang magtipon tipon ang magkakamag anak sa lumang bahay ni lola nena. Nasa mesa ang pritong isda, kanin, at isang kaserolang nilagang baboy, pero mas mainit pa sa ulam ang usapan. Nasa gitna ng sala si jomar, naka dilaw na shirt, tahimik, nakayuko, parang gustong lumusot sa sahig.
“e bakit hindi ka kasi nagtapos.” sabi ng tiyahin niya, si tita lorna, habang tumatawa. “ano yan, tambay forever.”
Sumunod ang tawa ng mga pinsan. Si anton, na palaging mayabang, tinuro si jomar. “graduate na ako, ikaw wala. Anong ipapakain mo sa sarili mo, hangin.”
Humigpit ang kamay ni jomar sa gilid ng shirt niya. Gusto niyang sumagot, pero pigil ang boses sa lalamunan. Hindi naman niya pinili tumigil. Tumigil siya kasi kinailangan. Noong na stroke si tatay, siya ang nagbuhat ng trabaho, siya ang nagbenta ng fishball sa kanto, siya ang naghanap ng pambili ng gamot.
“wag niyong pinapahiya ang bata.” mahinang sabi ni nanay ni jomar, si aling mercy, pero wala nang lakas sa boses.
Sumagot si tito rene, may tawa na may halong inis. “mercy, kayo din ang magtuturo sa kanya. Hindi pwedeng puro palusot.”
Tumayo si jomar, nanginginig. “tito, nagtrabaho po ako.” sabi niya.
“trabaho.” singit ni anton. “fishball.”
Tumawa lalo ang iba. May isang pinsan na nagvideo pa, parang joke lang lahat.
Napatingin si jomar sa tatay niya na nasa upuan, nakatingin sa malayo, hirap mag salita dahil sa stroke. Gusto niyang marinig na may pagmamalaki, kahit isang sulyap lang. Pero tahimik lang si tatay, at ang tahimik na yun ang pinakamabigat.
Lumapit si lola nena, pero sa halip na kumampi, sumabad pa. “noong panahon namin, kahit mahirap, nagtapos.” sabi niya. “ikaw, wala kang tiyaga.”
Doon nabasag si jomar. “lola, nagtiyaga po ako.” sabi niya, pigil ang luha. “sa ospital po ako natulog. Sa labas ng pharmacy po ako umiyak. Hindi ko lang po nadala dito.”
Pero wala nang nakinig. Ang tawa ay parang palakpak na pumapatay sa dangal niya.
Tumalikod si jomar, kinuha ang lumang bag niya, at lumabas ng bahay. Sa pinto, huminga siya nang malalim.
“hindi ako graduate.” bulong niya sa sarili. “pero hindi ibig sabihin wala na.”
At sa dilim ng kalsada, habang naririnig pa rin niya ang tawanan sa loob, nangako siya na babalik siya. Hindi para maghiganti lang, kundi para patunayan na ang pangarap ay hindi nakakulong sa diploma.
episode 2: ang apat na taong laban
Umaga pa lang ay nasa kanto na si jomar, nagluluto ng fishball, pero iba na ang mata niya. Mas tahimik, mas matigas, mas determinado. Hindi siya umuwi sa lola nena. Nakituloy siya sa kaibigan niya sa barong barong sa likod ng palengke.
Isang araw, habang nagbibilang siya ng barya, may dumaan na matandang lalaki na may bitbit na sirang cellphone. “kaya mo ba ayusin.” tanong nito.
Hindi mekaniko si jomar, pero mahilig siya magkalikot. Kinuha niya ang cellphone, binuksan, nilinis, at sinubukang I-restart. Pagkatapos ng ilang minuto, umilaw ang screen.
Nanlaki ang mata ng matanda. “magkano.”
Napakamot si jomar. “kahit bente po.”
Simula noon, may dumadating na isa, dalawa, hanggang sampu. Mga sirang charger, basag na screen, mga teleponong ayaw mag on. Nag aral si jomar sa youtube tuwing gabi, sa maliit na ilaw ng kandila, habang umuulan sa bubong na yero.
Lumipas ang mga buwan. Nag ipon siya. Bumili siya ng luma na laptop. Nag enroll siya sa online course, murang murang programa na inaalok sa mga working student. Natuto siya mag basic coding, mag online selling, maghanap ng supplier.
Isang araw, may nag message sa kanya. “kaya mo ba gumawa ng simple website para sa tindahan ko.”
Hindi siya sigurado, pero sumagot siya. “opo, susubukan ko.”
Ginawa niya. Inabot ng ilang araw, ilang gabi, ilang beses siyang umiyak sa frustration, pero natapos niya. Binayaran siya ng kliyente. Maliit lang, pero para sa kanya, malaki na yun. Parang unang hakbang sa pader na matagal niyang akala hindi niya kayang ak yatin.
Hindi siya tumigil. Gumawa siya ng mas marami. Nag offer siya sa iba. Nagrepair siya ng phones sa umaga, gumagawa ng website sa gabi.
Habang lumalaki ang kita, pinabalik niya sa bahay ang nanay at tatay niya sa mas maayos na tirahan. Nagpa check up siya kay tatay. Nagpagamot siya.
Pero hindi nawala ang pangungutya. Paminsan minsan, nakikita niya sa social media ang video noon, yung tawanan, yung pahiya. May mga comment pa rin, “tambay.” “fishball boy.”
Tuwing makikita niya yun, sumasakit ang puso niya. Pero imbes na bumagsak, lalo siyang nagsikap.
Lumipas ang apat na taon. Si jomar ay may maliit na shop na ng phone repair at online services. May pangalan na sa tarpaulin, “jomar tech and repair.” may dalawang tauhan. May kliyente mula sa ibang bayan.
At sa isang araw na akala niya ordinaryo, may dumating na sulat. May stamp, may logo, at may pangalan na pamilyar.
Galing sa kumpanyang pag aapplyan ng mga kamag anak niya.
At sa pagbukas niya ng sobre, parang biglang bumalik ang tawanan sa sala. Pero ngayon, siya na ang may hawak ng kapalaran.
episode 3: ang interview na hindi nila inaasahan
Tahimik ang office ng kumpanya sa bayan. May aircon, may malinis na sahig, at may mga applicant na naka polo at slacks. Nasa waiting area si anton, si tita lorna, at si tito rene. Halatang kabado sila, pero mayabang pa rin ang aura.
“dapat matanggap ako.” sabi ni anton. “may diploma ako, may experience.”
Sumagot si tita lorna. “ako din, may certificate pa ako sa training.”
Hindi nila alam, ang kumpanyang ina applyan nila ay bagong partner ng isang local tech business. At ang tech business na yun ay kay jomar.
Sa loob ng conference room, naka upo si jomar sa dulo ng mesa. Hindi siya naka barong, pero malinis ang suot niya. Simple lang, pero maayos. Sa harap niya ay folder, listahan ng pangalan, at isang contract na may pirma niya.
Pumasok ang hr manager. “sir, ready na po ang applicants.”
Tumango si jomar, pero ang puso niya ay parang kumakabog ng malakas. Hindi dahil sa galit, kundi dahil sa takot na baka mali ang mangyari. Takot na baka maghiganti siya imbes na magpatawad.
Tinawag ang unang applicant. Si tita lorna. Pagpasok niya, napangiti siya sa hr, pero nang makita si jomar, nanigas ang mukha niya.
“jomar.” bulong niya.
Tumango si jomar. “magandang araw po, tita.”
Hindi makasagot si tita lorna. Parang nawala lahat ng handang sagot.
Sunod si tito rene. Pagpasok, napakunot noo siya. “ikaw.” sabi niya. “ikaw yung…”
“yung hindi graduate.” mahinang sabi ni jomar. “opo.”
Sumunod si anton. Pagpasok pa lang, nag attempt siya tumawa, pero walang lumabas. Napatingin siya sa mesa, nakita niya ang logo sa folder: “jomar tech and repair.”
“hindi pwede.” bulong ni anton. “ikaw dapat.”
“totoo po.” sabi ng hr manager. “si sir jomar po ang partner owner ng tech department.”
Parang may bumagsak sa sikmura ng lahat. Hindi ito yung ending na akala nila sa video.
Tinignan ni jomar si anton. Naalala niya yung turo, yung tawa, yung salitang hangin.
Huminga siya nang malalim. “hindi ko kayo tinawag para ipakita na mali kayo.” sabi niya. “tinawag kayo kasi kailangan namin ng tao.”
Napatitig si tita lorna. “jomar, pasensya na.”
Hindi agad sumagot si jomar. Sa loob loob niya, may bata pa rin na nasa sala, naka yuko, naririnig ang tawanan.
“may isang tanong lang ako.” sabi niya, tahimik pero matalim. “kung tinanggap ko noon na wala na ako dahil hindi ako graduate, ano kaya ang nangyari sa tatay ko.”
Tumahimik ang lahat.
Doon umiyak si tita lorna, hindi para sa sarili lang, kundi dahil sa biglang realization na ang pinagtawanan nila ay yung bata na nagbuhat ng pamilya.
At si jomar, kahit nananakit ang alaala, pinili niyang tumayo na hindi galit ang baon, kundi katotohanan.
episode 4: ang sahod na may kasamang hiya
Matapos ang interview, tinanggap ng kumpanya si tito rene at si tita lorna sa entry level positions. Si anton, dahil sa attitude, na hold muna sa probation.
Unang araw nila sa trabaho, nakayuko si tita lorna habang naglilinis ng desk. Si tito rene, tahimik, hindi makatitig sa mga tao. Parang lahat ng yabang na dati ay naiwan sa sala.
Sa labas ng office, dumaan si jomar, may ka meeting na clients. Nakita niya si tita lorna sa pantry, nag aayos ng kape.
“sir.” mahinang tawag ni tita lorna, parang hindi sanay.
Lumingon si jomar. “tita.”
Nanginginig ang boses ni tita lorna. “hindi ko alam kung paano ko aayusin to.”
Tumango si jomar. “hindi niyo na po kailangang ayusin sa salita lang.”
Napatigil si tita lorna.
“kung gusto niyo po magbago, ipakita niyo po sa gawa.” sabi ni jomar.
Lumipas ang mga linggo. Nakita ni jomar na si tito rene ay masipag. Si tita lorna ay matino, maaga pumasok, hindi uma absena. Si anton, unti unti rin naging tahimik.
Dumating ang unang sahod. Naka envelop, may payslip, may pirma ng finance.
Sa payroll room, nakatayo ang tatlo sa harap ng cashier. Tapos tinawag ang pangalan nila.
“rene santos.”
“lorna santos.”
“anton santos.”
Kinuha nila ang sahod, pero imbes na saya, hiya ang bumungad. Kasi nakalagay sa payslip ang department head: jomar m. Santos.
Paglabas nila, nandoon si jomar. Hindi siya nagsasalita. Tinitingnan lang niya ang tatlo, parang sinusukat kung totoo na bang nagsisi.
Biglang lumapit si tito rene, nanginginig ang kamay. “jomar.” sabi niya. “noong panahon na pinagtawanan ka namin, hindi namin alam na ikaw pala yung bumubuhat sa tatay mo.”
Huminga siya nang mabigat. “ako ang dapat humingi ng tawad sa tatay mo.”
Napatitig si jomar. Naramdaman niya ang bigat sa dibdib. Hindi madali ang patawad, lalo na kapag may sugat na matagal nang nakatago.
“bakit ngayon lang.” tanong ni jomar.
Umiyak si tito rene. “kasi ngayon ko lang nakita na mali kami.”
Sa likod, si anton ay tahimik, pero biglang lumuhod. “pasensya na.” sabi niya. “akala ko diploma lang ang sukatan.”
Hindi makagalaw si jomar. Parang may humahawak sa kanyang lalamunan.
Sa gabi, umuwi siya sa bahay nila. Naabutan niya si tatay na nakaupo, mas maayos na, nakaka salita na kahit paunti unti.
Tinignan siya ni tatay, at sa wakasan, may pagmamalaki sa mata.
“anak.” mahina niyang sabi. “hindi diploma ang nagligtas sa atin.”
Napapikit si jomar. At sa sandaling yun, alam niyang ang totoong tagumpay ay hindi yung may nagpapasahod siya sa kanila, kundi yung may chance siya na putulin ang siklo ng pangmamaliit.
episode 5: ang uwi na may yakap
Isang hapon, pinauwi ni jomar ang mga tauhan niya nang maaga. Tahimik ang office. Kinuha niya ang isang lumang flash drive sa drawer. Nandun pa rin yung video noon, yung tawanan sa sala.
Pinanood niya mag isa. Narinig niya ang boses ni anton, ang tawa ni tita lorna, ang salita ni lola nena. Narinig niya rin ang sarili niyang pigil na luha.
Pero ngayon, hindi na siya yung batang nakatayo sa gitna. Siya na yung tao na may kapangyarihang baguhin ang ending.
Kinabukasan, nagpunta siya sa lumang bahay ni lola nena. Pareho pa rin ang pinto, pareho pa rin ang amoy ng lumang kahoy. Pero tahimik na. Wala nang tawanan.
Pagbukas ng pinto, nandoon si lola nena, mahina na, nakaupo sa silya. Pagkakita kay jomar, nanlaki ang mata niya.
“jomar.” bulong ni lola.
Tumango si jomar. “lola.”
Nanginginig ang kamay ni lola nena. “narinig ko.” sabi niya. “ikaw na pala ang nagpapasahod sa kanila.”
Umiling si jomar. “hindi po yun ang pinunta ko dito.”
Huminga siya nang malalim. “pinunta ko po kayo kasi…” naputol siya.
Lumabas si nanay, si aling mercy, at si tatay na may tungkod. Mabagal, pero nakalakad.
Pagkakita ni tatay sa lola, napahinto siya. “nanay.” mahina niyang sabi.
Napaluha si lola nena. “anak.”
Lumapit si jomar sa lola. “noong araw po, pinagtawanan niyo ako.” sabi niya. “pero hindi ko po kayo gustong pahirapan.”
Napatakip si lola sa bibig. “pasensya na.”
Tumango si jomar, luha na rin ang mata. “ang gusto ko lang po, bago po mahuli ang lahat, marinig ninyo na hindi ko kayo kinamuhian.”
Nanginginig ang boses ni lola. “hindi ko akalaing kaya mo.”
Sumagot si jomar, puno ng sakit at lambing. “kaya ko po kasi wala akong choice noon.”
Doon lumapit si tatay at yumakap kay jomar. Mahigpit, parang apat na taong pagod ang isiniksik sa isang yakap.
“proud ako sa’yo.” sabi ni tatay, halos pabulong.
At doon tuluyang umiyak si jomar. Umiyak siya hindi dahil nanalo siya, kundi dahil sa wakasan, narinig niya yung salitang matagal niyang hinintay.
Lumapit si nanay, yumakap din. Si lola, kahit mahina, inabot ang kamay ni jomar at hinawakan.
Sa labas ng bahay, dumating sina tita lorna, tito rene, at anton. Hindi na sila maingay. Tahimik sila, nakayuko, parang bata.
Lumapit si anton, nanginginig. “jomar.” sabi niya. “salamat sa pagbibigay mo ng pagkakataon.”
Tumingin si jomar sa kanila. “hindi ko kayang burahin yung nakaraan.” sabi niya. “pero kaya nating baguhin yung susunod.”
Doon niyakap siya ni anton, mahigpit, at sa yakap na yun, ramdam ni jomar na ang hiya ay unti unting napapalitan ng pagbabago.
At sa huling sandali, habang magkakasama sila sa lumang sala na dati ay puno ng tawanan, ngayon ay puno ng luha at yakap, naramdaman ni jomar na ang tagumpay ay hindi pagpapakita kung sino ang mas mataas.
Ang tagumpay ay kapag ang pamilyang dating nanlait, natutong lumuhod sa paghingi ng tawad, at natutong tumayo ulit sa pagmamahal.
