Pagpasok ni Lolo Mario, 67, sa klinika, akala niya simpleng check-up lang.
Paglabas ng resulta, sabi ng doktor:
“Tumaas ang creatinine n’yo, Lolo. Ibig sabihin, medyo nahihirapan na ang bato ninyo.”
Para bang binuhusan siya ng malamig na tubig. Pag-uwi, sunod-sunod ang pinanood niyang video:
“Detox sa bato!”
“Magic juice para bumaba agad ang creatinine!”
“Linis-bato sa loob ng 3 araw!”
Buti na lang, pinabalik siya ng nephrologist at mahinahong ipinaliwanag:
“Walang instant linis-bato. Walang magic na juice. Pero meron tayong mga araw-araw na gawain na pwedeng makatulong na hindi na lumala ang bato, at minsan, bahagyang gumanda pa ang creatinine.”
Kaya sa halip na umasa sa kung anu-anong detox, sinimulan ni Lolo Mario ang 10 morning habits na unti-unting tumulong sa kanya.
Kung 60+ ka na at nag-aalala sa bato at creatinine, puwede mo ring subukan ang mga ito—kasabay at hindi kapalit ng payo ng doktor mo.
1. Uminom ng “TAMANG” Tubig Pagkagising – Hindi Sobra, Hindi Kulang
Hindi kailangan isang pitsel agad pagkagising.
- Uminom ng isang basong tubig (maligamgam o room temp), maliban na lang kung may fluid restriction ka na—sundin ang bilin ng doktor.
- Ang sapat na hydration ay tumutulong para hindi maging masyadong concentrated ang ihi at para ma-flush ang normal na dumi ng katawan.
Pero tandaan:
Kapag may malalang kidney disease, minsan bawal na sobra ang tubig kaya doktor ang magdidikta kung gaano karami sa isang araw.
Rule of thumb: “Water-wise, hindi water-wild.”
2. Sukatin ang Presyon sa Umaga at ITALA
Tahimik na pumapatay ng bato ang mataas na blood pressure. Isa ito sa pangunahing sanhi ng pagkasira ng kidney sa matatanda.
Habit ni Lolo Mario pagkagising:
- Umupo muna, magpahinga ng 3–5 minuto
- Sukatin ang BP
- Isulat sa maliit na notebook o logbook
Bakit importante?
- Kapag laging mataas, pwede nang i-adjust ng doktor ang gamot bago pa tuluyang sumuko ang bato.
- Kapag kontrolado ang BP, mas mabagal ang paghina ng kidney.
3. Inumin ang Maintenance (Pang-Presyon, Pang-Diabetes, Pang-Puso) sa Pare-Parehong Oras
Maraming bato ang nasisira hindi dahil sa kulang sa “herbal,” kundi dahil:
- hindi iniinom ang pang-presyon nang tama,
- hindi kontrolado ang blood sugar,
- hindi sinusunod ang gamot na nirereseta ng nephrologist.
Araw-araw, sa umaga, siguraduhing:
- Alam mo kung alin ang gamot para sa alin.
- Pare-pareho ang oras (hal. 7 AM palagi).
- Gumamit ng pill box o checklist kung makakalimutin.
Kontroladong BP at asukal = protektado ang bato.
4. Kidney-Friendly na Almusal: Iwas Sobrang Alat at Sobrang Karne
Hindi kailangang mag-“detox juice” sa umaga. Mas mahalaga ang tamang klase ng almusal.
Masama sa bato ang:
- sobrang alat (tuyo + tuyo + instant noodles)
- sobrang taba at sobrang daming karne araw-araw
Ang mataas na asin at sobrang animal protein ay pwedeng magpalala ng presyon at magdagdag ng trabaho sa bato.
Mas mabuting options:
- Oatmeal na may kaunting saging + konting mani
- Kanin (½ tasa) + isda na hindi masyadong maalat + gulay
- Tinapay + itlog + kamatis o pipino (kontrol sa mantika at alat)
At pinakaimportante: luto sa bahay hangga’t maaari, para kontrolado ang asin.
5. 15–20 Minutong Lakad o Banayad na Ehersisyo
Isang malaking regalo sa bato ang regular na galaw:
- nakakatulong sa pagbawas ng timbang
- nagpapababa ng blood pressure
- tumutulong mag-control ng blood sugar
Umaga, pagkatapos mag-almusal:
- maglakad sa loob ng bahay o sa labas (kung ligtas), 10–20 minuto
- pwede ring marching-in-place, simpleng stretching, o tai chi-style na galaw
Hindi kailangang mabigat; ang mahalaga consistent.
6. Iwas “Painkiller sa Umaga” nang Walang Tanong sa Doktor
Marami sa seniors ang habit ito:
“Pagbangon, inom agad ng painkiller sa tuhod o balakang.”
Ang problema: karamihan sa iniinom na over-the-counter painkillers (tulad ng ibuprofen, naproxen at iba pang NSAIDs) ay pwedeng makasira ng bato lalo na kung madalas at matagal.
May mga pag-aaral at babala na:
- ang NSAIDs ay kabilang sa mga gamot na pwedeng magdulot ng acute kidney injury at magpalala ng CKD, lalo na sa matatanda.
Sa umaga, bago ka uminom ng kahit anong pain reliever:
- itanong sa doktor:“Dok, ligtas po ba sa bato ko itong iniinom kong painkiller araw-araw?”
- baka may mas ligtas na alternative o mas angkop na dose para sa kidney mo.
7. Maghanda ng “Kidney Logbook”: Creatinine, eGFR, Ihi, Pakiramdam
Gawing morning habit ang pag-check at pagsulat ng:
- kailan huling lab result? creatinine, eGFR, uric acid
- may pagbabago ba sa ihi? (kulay, amoy, dami)
- kumusta ang pakiramdam: may pamamaga ba ng paa? hingal?
Sa susunod na check-up, dala mo ang:
- BP log
- symptoms log
- listahan ng gamot
Mas maagang nakikita ng doktor kung lumalala o napipigilan pa. Early treatment = mas malaking tsansa na hindi agad mauwi sa dialysis.
8. Gawing Morning Decision: “Low-Salt Day” ang Araw na ‘To
Isang sikretong morning habit ni Lolo Mario:
Pagtingin niya sa kalendaryo, sinasabi niya sa sarili:
“Today, low-salt day ko ulit.”
Ibig sabihin:
- bawas toyo, bagoong, instant noodles, de-lata
- mas maraming sariwang lutong gulay at isda
- iwas sabaw na sobrang alat
Ang sobrang asin ay nagpapataas ng BP, at ang mataas na BP ay sumisira sa bato.
Kung kaya, gawin mong 3–5 araw sa isang linggo ang “low-salt focus” mo.
9. Kung May Diabetes Ka, Sukatin ang Asukal sa Umaga (Kung Nirerekomenda ng Doktor)
Sa mga may diabetes, ang isa sa pinakamalakas na sumisira ng kidney ay taon-taong mataas ang blood sugar.
Kaya kung pinayuhan ka ng doktor na mag-finger-prick test sa umaga:
- gawin ito bago kumain
- itala sa notebook
- dalhin sa check-up
Kapag maayos ang control ng asukal, mas nababawasan ang bilis ng pagtaas ng creatinine at paglala ng kidney disease.
10. 5 Minutong Malalim na Paghinga at Pasasalamat – Pampababa ng Stress at Presyon
Bakit kasama ang paghinga sa pag-aalaga sa bato?
- Dahil ang stress ay nagpapataas ng blood pressure
- Ang mataas na BP ay direktang sumisira sa maliliit na ugat sa kidney
Simpleng habit sa umaga, bago sumabak sa araw:
- Umupo nang komportable.
- Pumikit.
- Huminga nang dahan-dahan:
- 4 bilang sa paghinga
- 6 bilang sa pagbuga
- ulitin ng 8–10 beses
- Sa isip, maglista ng 2–3 bagay na ipinagpapasalamat mo ngayon.
Nagagawa nitong:
- pakalmahin ang puso
- pababain ng kaunti ang tensyon
- tulungan kang pumili ng mas maayos na pagkain at desisyon sa buong araw
Totoo Ba Talagang “Lilinisin” at “Pabababain” ang Creatinine?
Mahalagang tandaan:
- Walang instant na juice, tablet, o “detox” na kayang mag-magic sa creatinine.
- Kadalasan, ang creatinine bumababa o hindi na lumalala kapag:
- kontrolado ang BP
- kontrolado ang diabetes
- tama ang pagkain at timbang
- iniiwasan ang mga gamot at bisyo na sumisira sa bato
- sinusunod ang payo ng nephrologist
Ang 10 morning habits na ito ay parang maliliit na sundalo. Mag-isa, parang simple lang. Pero kapag araw-araw mong ginagawa,
unti-unti nilang inilalayo ang bato mo sa tuluyang pagsuko.
Gaya ni Lolo Mario—na dati’y takot na takot sa salitang “dialysis,” pero ngayon, bawat umaga ay may bagong ritwal ng pag-aalaga sa sarili—pwede mo ring gawing panata ang simpleng mga hakbang na ito.
Hindi man natin kayang ibalik ang bato sa edad 20,
kaya nating pigilan ang bilis ng pagkasira nito, at bigyan ang sarili (o ang mahal mong senior) ng mas maraming taon na may lakas, malinaw na isip, at mas konting oras sa ospital.
