EPISODE 1: ANG LOLANG PINAGTAWANAN SA GITNA NG PALENGKE
Araw-araw, bago pa sumikat nang husto ang araw, naroon na si Aling Marta sa gilid ng palengke. Nakaupo siya sa isang mababang bangkito, may lumang damit, kupas na tsinelas, at isang maliit na lamesang kahoy na pinapatungan niya ng mga gulay na halos ayaw nang bilhin ng iba—mga lantang pechay, maliit na luya, pasa-pasang kamatis, at ilang talbos na hindi na sariwa sa paningin ng mamimili.
Hindi siya tulad ng ibang tindera na may makukulay na paninda at malalakas ang boses. Tahimik lang si Aling Marta. Minsan, ngumingiti siya sa mga dumaraan. Minsan nama’y marahang inaayos ang mga gulay na tila alam niyang kahit siya mismo, hirap nang ipagtanggol ang itsura ng mga iyon.
“Uy, bumili ka na kay Aling Marta, may libreng sakit!” biro ng isang tindero, dahilan para matawa ang mga nasa paligid.
“Ano ba ‘yan, Nay? Gulay ba ‘yan o pang-kambing na lang?” dagdag pa ng isa.
May ilang tumatawa. May ilang napapangiti na lang. May ilan ding tahimik ngunit hindi rin lumalapit.
Naririnig iyon ni Aling Marta. Kitang-kita sa kanyang mga mata ang hiya, pero hindi siya sumasagot. Sa halip, marahan lang niyang sinasabi, “Pili lang kayo, anak… baka may mapakinabangan pa.”
Ngunit bihira ang bumibili. At kapag may naaawa man, piso-piso lang ang tawad, na para bang hindi na gulay ang tinitingnan nila kundi isang bagay na dapat itapon.
Sa kabilang puwesto, si Ramil, isang mas batang tindero ng gulay, ang pinakamadalas mang-asar sa kanya. Hindi naman siya lubos na masamang tao, pero sanay siya sa biro, sa tawanan, at sa pag-aakalang normal lang ang mamahiya ng kapwa para mapatawa ang iba.
“Nanay, tigilan n’yo na ‘yan,” sabi niya minsan. “Magpahinga na lang kayo sa bahay. Wala nang bibili diyan.”
Ngumiti si Aling Marta, pero malungkot. “Kailangan, anak. May paghuhulugan pa ako.”
Hindi na naitanong ninuman kung ano iyon.
At sa gitna ng maingay na palengke, walang nakaalam na ang matandang babaeng pinagtatawanan nila araw-araw ay may pasan palang dahilan na higit na mabigat kaysa sa mga gulay na dala-dala niya.
EPISODE 2: ANG MATANDANG HINDI TUMIGIL KAHIT HALOS WALA NANG MABILI
Sa mga sumunod na araw, lalo pang humina ang katawan ni Aling Marta. Kapansin-pansin iyon ng ilan, pero walang seryosong nagtatanong. Paminsan-minsan, nakikita siyang uubo sa panyo, tapos ay muling aayosin ang kanyang paninda. Minsan ay napapatigil siya sa pag-upo, napapahawak sa dibdib, saka magpapanggap na wala lang.
Gayunman, hindi siya pumapalya.
Araw-araw, naroon siya sa parehong pwesto. Parehong bangkito. Parehong lamesa. Parehong ngiti na pilit niyang iniaalok sa mga taong hindi naman tumitingin nang diretso sa kanya.
Isang umaga, lumapit si Ramil at muling tinukso ang matanda habang may mga mamimiling nakapaligid.
“Nanay, ilan ba benta n’yo kahapon? Baka kulang pa pang-kape!” tawa niya.
Natawa rin ang ilang tindera. Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi agad sumagot si Aling Marta. Yumuko lamang siya at tila mas matagal bago gumalaw ang kamay. Maya-maya, saka niya inabot ang isang supot ng maliliit na sibuyas sa isang customer.
“Hindi bale nang konti,” mahina niyang sabi. “Ang mahalaga, may maihulog.”
Narinig iyon ni Ramil.
“Maihulog saan?” tanong niya, kalahating biro pa rin.
Tumango lang si Aling Marta sa ilalim ng hininga. “Sa paaralan.”
Hindi na naintindihan nang buo ni Ramil ang sagot, dahil may dumating na namang customer sa puwesto niya. Ngunit may kung anong kumirot sa kanya sa paraan ng pagsasalita ng matanda—parang bawat piso ay may pinaghuhugutan ng mas malaking dahilan.
Kinagabihan, umulan nang malakas. Kinabukasan, wala si Aling Marta sa palengke.
“Baka sumuko na rin,” sabi ng isa.
“Baka itinapon na rin ang gulay niya,” biro pa ng iba.
Ngunit lumipas ang isa pang araw, wala pa rin siya.
Sa ikatlong araw, nagsimula nang magtanong ang ilan. Hindi dahil hinahanap nila ang matanda, kundi dahil napansin nilang may kakaibang lungkot sa bakanteng pwesto nito. Ang bangkito ay wala na. Ang lamesa ay wala na rin. Tanging marka na lang ng putik at mga tuyong dahon ang naiwan sa gilid ng daan.
At sa ikaapat na araw, may isang batang lalaki ang dumating sa palengke.
Tahimik siyang naglagay ng isang lumang sobre, isang pirasong litrato, at isang maliit na panyo na may lamang barya sa ibabaw ng lumang mesa ni Ramil.
Doon nagsimulang manlamig ang buong palengke.
EPISODE 3: ANG SOBRE NA NAGPAHINTO SA TAWANAN
Nagtaka si Ramil nang makita ang batang nakatayo sa tapat ng kanyang pwesto. Payat ito, nakatsinelas, at halatang kabado. Tahimik lamang niyang inilapag ang lumang sobre sa lamesa, katabi ng isang kupas na litrato ni Aling Marta at isang panyo na may ilang baryang maayos ang pagkakatupi.
“Ano ‘yan?” tanong ni Ramil.
Hindi agad sumagot ang bata. Halatang pinipigilan nito ang luha.
“Galing po kay Lola Marta,” mahinang sabi niya. “Sabi niya, kung sakaling hindi na siya makabalik, ibigay ko raw po ito sa mga taga-palengke.”
Biglang natahimik ang paligid.
Lumapit ang mga tinderang dating nakikitawa lang. Maging ang mga kargador at mamimili sa malapit ay napalingon. Dahan-dahang kinuha ni Ramil ang sobre at binuksan iyon.
Sa loob ay may maikling sulat, sulat-kamay, nanginginig ang mga letra ngunit malinaw pa ring mababasa:
“Mga anak sa palengke,
Pasensya na kung ito lang ang kaya kong paninda. Alam kong madalas ay natatawa kayo sa gulay ko. Huwag kayong mag-alala, hindi ako nagtanim ng sama ng loob. Nauunawaan ko kayo.
Ang mga gulay na ibinebenta ko ay galing sa mga tira at huling pinamimigay sa bagsakan. Pinipili ko lang ang puwede pa, dahil bawat piso na kinikita ko ay inihuhulog ko sa alkansya ng apo ko. Pang-enroll niya sana sa darating na pasukan.
May sakit na ako at alam kong mahina na ang katawan ko. Pero ayokong dumating ang araw na wala akong maiwan para sa bata. Kung minsan man ay bulok na ang paninda ko, hindi naman bulok ang pangarap ko para sa kanya.
Maraming salamat sa mga tumingin at sa mga minsang bumili. Patawad kung hindi maganda ang paninda ko. Sana huwag ninyong pagtawanan ang susunod na katulad ko, dahil hindi ninyo alam ang dahilan kung bakit siya kumakapit pa.
— Marta”
Pagkabasa pa lang niyon, tumulo na ang luha ng isang tindera. Napahawak sa bibig ang isa pa. Si Ramil naman ay tila hindi makagalaw.
“Nasaan si Aling Marta?” nanginginig niyang tanong sa bata.
Yumuko ang bata at tuluyang umiyak.
“Wala na po siya… dalawang araw na.”
At sa isang iglap, ang buong palengke na sanay sa tawanan ay nilamon ng katahimikan at hiya.
EPISODE 4: ANG API NA NAIWAN SA LIKOD NG MGA BARYA
Matapos marinig ang balita, walang nakapagsalita agad. Parang may mabigat na bumagsak sa gitna ng palengke. Ang mga dating tumatawa sa tuwing makikita si Aling Marta ay ngayon hindi na makatingin sa bata na nasa harap nila.
“Anak… ikaw ba ang apo niya?” mahinang tanong ng isang tindera.
Tumango ang bata. “Opo. Ako po si Jun.”
Ikinuwento ni Jun na ilang buwan nang inuubo ang kanyang lola ngunit pilit pa ring pumupunta sa palengke kahit pinipigilan na niya. Madalas daw nitong sabihin na hindi bale nang mapagod siya, huwag lang maputol ang pag-aaral ni Jun.
“Lagi niya pong sinasabi,” umiiyak na dagdag ng bata, “‘Pag nakapag-aral ka, hindi ka na uupo sa palengke para pagtawanan ng iba.’”
Doon tuluyang bumigay si Ramil. Naupo siya sa bangko sa harap ng lamesa at napahawak sa ulo. Naalala niya ang mga biro niya. Ang malalakas niyang tawa. Ang pag-akala niyang harmless lang iyon. Hindi niya alam na sa bawat pangungutya, may isang matandang tahimik na lumulunok ng hiya para lang makapag-ipon ng baryang pang-eskwela ng apo.
Sa loob ng panyo, bilang ng isang tinderang marunong magbilang ng barya, may halagang halos hindi aabot sa pambili ng bagong uniporme. Ngunit para kay Aling Marta, iyon ay bunga ng napakaraming umaga ng sakit, hiya, at pagtitiis.
“Bakit hindi siya humingi ng tulong?” tanong ng isang lalaki sa dulo.
Dumukot si Jun sa bulsa at inilabas ang isang lumang resibo ng enrollment fee.
“Ayaw niya pong manghingi,” sagot niya. “Gusto niya pong maramdaman ko na pinaghirapan niya kahit kaunti.”
Tahimik na napaiyak ang mga babae sa palengke. Maging ang ilan sa mga lalaking sanay magbuhat at magbiro ay napayuko.
Doon nila naunawaan na ang bulok na gulay na matagal nilang pinandidirihan ay hindi pala tanda ng katamaran o kapalpakan.
Iyon pala ay anyo ng desperasyon ng isang lola na ayaw mamatay nang walang naiiwang pag-asa para sa apo.
At sa araw ding iyon, nagdesisyon si Ramil na may gagawin siya—hindi para pagaanin ang sariling konsensya lang, kundi para ituloy ang pangarap na iniwan ni Aling Marta.
EPISODE 5: ANG PANGARAP NA ITINULOY NG BUONG PALENGKE
Kinabukasan, iba na ang itsura ng palengke.
Sa pwesto kung saan dating nakaupo si Aling Marta, may malinis nang lamesa, may kandila, may maliit na litrato niya, at nakapatong sa gitna ang sulat na iniwan niya. Isa-isang lumapit ang mga tindera, kargador, tindero, at maging ang mga suki. Ang iba ay may dalang barya. Ang iba nama’y may kaunting papel na pera. Walang nag-utos. Walang nagpilit. Kusang-loob iyong dumaloy, na para bang huli man, gusto nilang iparamdam sa matanda na may nakinig din sa kanya.
Si Ramil mismo ang unang naglagay ng laman sa kahon.
“Para kay Jun,” sabi niya, basag ang boses. “At para sa kapatawaran na hindi ko na mahihingi kay Aling Marta.”
Sunod-sunod na ang nag-abot. Ang isang tinderang gulay ay nagbigay ng tatlong araw na kita niya. Ang isang nagtitinda ng isda ay nagsabing sagot niya ang uniporme. Ang rice dealer sa dulo ay nagboluntaryong magbigay ng buwan-buwang bigas para kay Jun. Maging ang principal ng kalapit na paaralan, nang makarating ang kuwento, ay dumating upang sabihing may scholarship assistance ang bata.
Sa gitna ng lahat, si Jun ay tahimik na umiiyak habang hawak ang lumang panyo ng lola niya.
“Lola,” mahina niyang sabi, “hindi po nasayang.”
Walang natirang tuyong mata sa paligid.
Nang araw ding iyon, isinara ng maaga ang ilang pwesto upang samahan si Jun sa munting burol ni Aling Marta. Dinala nila ang litrato, ang sulat, at ang balitang hindi na kailangang mangamba ng matanda—dahil ang apo niyang pinakamamahal ay makakapag-aral.
Sa harap ng kabaong, si Ramil ang pinakamahina ang tuhod. Umiyak siya nang parang batang pinagsisihan ang lahat. “Nay, patawad,” sabi niya. “Hindi ko alam. Hindi ko alam na may gano’n kang laban.”
Ngunit huli na para marinig iyon ni Aling Marta.
Ang narinig na lang marahil ng langit ay ang kolektibong paghingi ng tawad ng mga taong minsang tumawa sa kanya, at ang pangakong hindi na nila muling hahayaang mapahiya ang sinumang lumalaban nang tahimik.
MORAL LESSON: Huwag agad husgahan o pagtawanan ang isang taong mahina, marungis, o tila kapos ang paninda. Minsan, ang tingin nating basura ay siya palang huling pag-asa ng isang pusong lumalaban para sa mahal sa buhay. Ang kabutihan ay dapat ibinibigay habang may oras pa—hindi kapag huli na ang lahat.
LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT sa comment section ng Facebook page post kung naantig kayo sa kuwentong ito.
