Episode 1: ang biglang preno
Huminto ang bus sa gilid ng highway na parang biglang naputol ang hininga ng lahat. Umuga ang mga upuan, may tumilapon na bag, at may batang napasigaw. Sa pintuan, sumampa ang isang pulis na pawisan, matigas ang mukha, at halatang mainit ang ulo.
“Inspection.” malakas niyang sabi. “Walang gagalaw. lahat, ilabas ang id.”
Nagkatinginan ang mga pasahero. May mga sanay na, may mga takot na agad. Sa bandang gitna, nakaupo si ramon, naka-green na jacket, tahimik lang. Bitbit niya ang lumang backpack, at parang pagod ang mga mata. Hindi siya yung tipong palaban. Hindi rin yung tipong nagpapansin.
Lumapit ang pulis sa kanya, tinitigan siya mula ulo hanggang paa. “Ikaw.” sabi nito. “Bumaba ka.”
“Sir, bakit po?” mahinang tanong ni ramon.
“Bumaba ka sabi.” bulyaw ng pulis. “Mukha kang may itinatago.”
May sumingit na babae sa likod. “Sir, tahimik lang po yan kanina…”
“Tumahimik ka!” sigaw ng pulis, sabay turo sa lahat. “Walang makikialam!”
Dahan-dahang tumayo si ramon. Halatang nanginginig ang tuhod niya, pero pinilit niyang maging maayos. “Sir, pasahero lang po ako. pauwi lang.”
“Mas lalong dapat kang bumaba.” sabi ng pulis, sabay hila sa braso niya. “Baka may warrant ka. baka wanted ka.”
Napasinghap ang mga tao. May naglabas ng cellphone, pero agad tinakpan ng konduktor ang lente. “Wag na po, baka magkaproblema tayo.” pakiusap niya.
Pagkababa ni ramon, sumunod ang pulis at pinapila siya sa gilid ng kalsada. Nagsimula ang tanong na paulit-ulit: saan galing, saan pupunta, bakit mag-isa, bakit ganyan suot.
“Sir, may trabaho po ako.” sagot ni ramon. “May hearing po sana ako bukas sa opisina.”
“Ah, hearing? palusot.” ngising malamig ng pulis. “Baka drug courier ka.”
Parang sinampal si ramon. Napalunok siya, namula ang mata. “Sir, hindi po.”
Doon mas lalong uminit ang pulis. “Sige nga, ilabas mo id mo.” utos nito.
Kinuha ni ramon ang wallet niya. Mabagal, nanginginig. Parang takot siyang lalo pang mapahiya. Paglabas ng id, napatingin ang pulis. Una, parang wala lang. Tapos bigla siyang natigilan, parang may nakuryente.
Sa bus, nakasilip ang mga pasahero sa bintana. May isang lalaki ang bumulong, “ano meron?”
At sa maliit na plastic cover ng id, nakasulat ang pangalan ni ramon at ang titulong hindi inaasahan ng pulis. Prosecutor.
Episode 2: ang pangalang bumigat
Nanlamig ang pulis sa hawak niyang id. Parang biglang bumagal ang paligid. Yung mga ingay ng bus, yung hangin, yung mga busina, lahat parang lumayo.
“Pro… prosecutor?” halos pabulong na basa niya, pero rinig ni ramon.
Tumingin si ramon sa kanya, hindi mapagmataas, pero may bigat ang mga mata. “Opo.” sagot niya. “Ramón dela cruz. prosecutor’s office.”
Parang napaatras ang pulis. “Bakit… bakit kayo nakabus lang?” tanong niya, pilit inuunawaan ang sitwasyon.
“Dahil gusto kong umuwi nang tahimik.” sagot ni ramon. “At dahil hindi lahat ng prosecutor may escort, sir.”
May pasaherong bumaba rin, yung babae kanina na nagtatanggol. “Sir, mali po yata—”
“Ma’am, balik sa bus.” mabilis na putol ng pulis, pero hindi na kasing tapang. Halatang nag-iisip na siya ng lusot.
Hinimas ni ramon ang braso niyang namula sa pagkakahila. “Sir, alam niyo ba kung gaano kabigat ang ginawa niyo?” tanong niya, mahinahon pa rin. “Hinila niyo ako sa harap ng maraming tao. pinagbintangan niyo ako ng kung anu-ano. wala man lang dahilan.”
“Pasensya na po, sir.” biglang lumambot ang boses ng pulis. “Routine lang po ito. nag-iingat lang—”
“Routine ang manghila?” tanong ni ramon. “Routine ang manigaw?”
Napayuko ang pulis. Sa gilid, sumilip ang konduktor, nanginginig ang labi. “Sir prosecutor, pasensya na po.” sabi niya. “Hindi ko po alam. natakot lang po kami.”
Tumango si ramon. “Hindi ko kayo sinisisi.” sagot niya. “Alam ko kung bakit takot ang tao.”
Doon napatingin ang pulis. Parang tinamaan. “Sir… kayo po ba yung prosecutor sa kaso ni… alvarez?” tanong niya, mahina.
Napatigil si ramon. “Alvarez?” ulit niya. “Anong relasyon mo sa kanya?”
Nilunok ng pulis ang laway. “Kapatid ko po si alvarez.” sagot niya. “Yung pulis na kinasuhan ng… pang-aabuso.”
May biglang katahimikan. Sa loob ng bus, may mga pasahero na nagkatinginan, parang may nabuksang lihim. Yung pangalan ni alvarez, may bigat. May mga nakarinig na sa balita. May mga biktima raw. May video raw.
Dahan-dahang huminga si ramon. “Kaya pala ganito ka.” sabi niya, hindi galit, pero masakit ang tono. “Kaya pala gusto mong ipakita na ikaw ang may kapangyarihan.”
“Hindi po…” agad tanggi ng pulis, pero nanginginig. “Hindi ko po sinasadya. hindi ko po alam na kayo—”
“Hindi mo kailangan malaman kung sino ako para maging maayos.” sagot ni ramon. “Dapat maayos ka kahit sino ang kaharap mo.”
Namilog ang mata ng pulis. Parang ngayon lang niya narinig ang ganung salita nang diretso.
At sa gitna ng kalsada, sa pagitan ng bus at checkpoint, may bagay na nagsimulang magbago: yung takot ng mga tao, unti-unting nagiging tapang na makakita ng hustisya.
Episode 3: ang kasong may sugat
Pinabalik ni ramon ang id sa wallet niya at tumingin sa bus. “Sasakay na ako.” sabi niya. “Huwag niyo nang patagalin ang biyahe ng mga tao.”
Pero bago siya umakyat, humarang ang pulis, halatang kinakain ng kaba. “Sir prosecutor…” mahina niyang sabi. “Pwede po ba akong magsalita?”
Tumigil si ramon. “Sabihin mo.” sagot niya.
Huminga nang malalim ang pulis. “Yung kapatid ko po… si alvarez… hindi ko po siya pinagtatakpan. pero natatakot ako, sir. natatakot ako na kapag napatunayan, masisira ang pamilya namin.”
Napatingin si ramon sa kanya, matagal. “At yung pamilya ng mga biktima?” tanong niya. “Hindi ba sila nasira?”
Napaiyak ang pulis, pero pinigilan niya. “May anak po ako, sir.” sabi niya. “Pag nakulong si kuya, ako na lang aasahan ng nanay ko. tapos pag nalaman nilang kayo… baka isipin nilang sinadya kong—”
“Sinadya mo man o hindi, mali pa rin.” sagot ni ramon. “At alam mo yan.”
Sa likod nila, may babaeng pasahero ang bumaba, dahan-dahan, parang may lakas ng loob na biglang lumitaw. “Sir prosecutor…” tawag niya, nanginginig ang kamay. “Ako po… isa sa nagreklamo noon.”
Napatigil ang pulis. Namutla siya. “Ikaw?” bulong niya.
Tumango ang babae, luhaan. “Hindi ako natuloy sa kaso kasi natakot ako.” sabi niya. “Tinakot kami. sinabihan kami na walang mangyayari. kaya ngayon, nang makita ko kayo… gusto ko pong magsalita.”
Parang binuhusan ng malamig na tubig ang pulis. “Ma’am…” sabi niya, halos pakiusap. “Hindi ko po kayo ginawan—”
“Hindi ikaw.” sagot ng babae. “Pero kapatid mo. at yung mga tulad mo na nananahimik, sila ang dahilan kung bakit natatakot ang tao.”
Napayuko ang pulis. Yung mga pasahero sa bus, nakatingin na, hindi na lang usisero, kundi parang saksi.
Lumapit si ramon sa babae. “Ma’am, kung handa po kayo, bigyan niyo ako ng pangalan at contact.” sabi niya. “May witness protection at proper procedures. hindi ko po kayo papabayaan.”
Naluha ang babae. “Sir… salamat po.” sabi niya. “Kasi noon, wala kaming boses.”
Tumayo si ramon at tumingin sa pulis. “Naririnig mo?” tanong niya. “Ito ang totoo. hindi ito tungkol sakin. tungkol ito sa kanila.”
Humigpit ang panga ng pulis. Parang gusto niyang magsalita, pero walang lumalabas. Sa mata niya, may guilt, may takot, at may pagkapit sa natitirang pride.
“Sir prosecutor…” nanginginig niyang sabi. “Kung sakali… may pag-asa pa ba kaming magbago?”
Tumingin si ramon, malumanay pero matalim. “May pag-asa kung magsisimula ka ngayon.” sagot niya. “Hindi bukas. ngayon.”
At sa unang pagkakataon, yung pulis na nanigaw kanina, unti-unting bumitaw sa yabang, at humawak sa katotohanan na matagal niyang tinatakbuhan.
Episode 4: ang radyo na nagsabi ng pangalan
Bumalik ang lahat sa loob ng bus, pero hindi na tulad ng dati ang hangin. Tahimik ang mga tao, hindi dahil takot, kundi dahil may mabigat na pag-iisip. Sa unahan, nakaupo si ramon, hawak ang folder niya, at nagte-text sa opisina.
Sa labas, narinig ang tunog ng radyo ng pulis. “Unit 12, report.” sabi ng boses.
Sumagot ang pulis, nanginginig pa rin. “Unit 12, may incident po.” sabi niya. “May prosecutor po sa bus.”
Biglang naging mabilis ang sagot sa radyo. “Anong prosecutor? pangalan?”
Napatingin ang pulis kay ramon, parang humihingi ng pahintulot. Tumango si ramon, marahan.
“Prosecutor ramon dela cruz po.” sagot ng pulis sa radyo.
Sandaling katahimikan. Tapos biglang nagsalita ang boses, mas seryoso. “Unit 12, stand down. do not harass. cooperate.”
Rinig iyon ng konduktor, rinig ng ilang pasahero. May mga napangiti nang konti, hindi dahil masaya, kundi dahil ngayon lang nila narinig ang salitang “stand down” na para bang may kapangyarihang pumatid sa abuso.
Pero ang pulis, lalong nanliit. Parang biglang nakita niya kung gaano siya kaliit sa sistemang kaya ring bumaligtad.
Lumapit siya sa upuan ni ramon. “Sir…” bulong niya. “Pwede po ba kayong bumaba sandali? para maayos natin. ayokong may mag-viral na video. ayokong mapahamak lalo.”
Tumingin si ramon. “Ayaw mong mag-viral dahil takot kang mapahiya.” sagot niya. “Pero kanina, wala kang pake kung mapahiya ang inosente.”
Napapikit ang pulis. “Tama po kayo.” amin niya, halos pabulong. “Pasensya na po.”
Tumayo si ramon, pero hindi para makipagsigawan. Lumapit siya sa aisle at hinarap ang mga pasahero.
“Mga kababayan.” sabi niya, malinaw ang boses. “Kanina, may mali na nangyari. gusto kong malaman niyo, may proseso. may karapatan kayo. at kung may nakita kayong abuso, pwede kayong magsumbong.”
May humikbi sa likod. Yung babae na nagpakilalang biktima, nakayuko, nanginginig. Lumapit si ramon sa kanya at inabot ang panyo.
“Hindi niyo na kailangan mag-isa.” sabi niya, mahina.
Doon bumigay ang babae. Umiyak siya nang tahimik, pero ramdam ng bus ang bigat. May ilang pasahero ang napaluha rin, parang naalala nila yung sarili nilang takot sa checkpoint, sa presinto, sa mga boses na nag-uutos.
Sa pinto ng bus, nakatayo ang pulis, nakatingin sa kanila. Parang hindi niya alam kung saan lulugar. Sa ulo niya, may bumubulong: ikaw ang dahilan kung bakit sila umiiyak.
Lumapit si ramon at tumayo sa tabi niya. “Sir, ang pinakaunang kaso na kailangan mong harapin, hindi yung kapatid mo.” sabi niya. “Kundi yung sarili mong ugali.”
“Paano po?” tanong ng pulis, luhaan.
“Umamin ka.” sagot ni ramon. “At gumawa ka ng tama kahit masakit.”
Tumingin ang pulis sa radyo, tapos sa mga pasahero. Sa unang pagkakataon, hindi siya pulis na nananakot. Isa siyang tao na natatakot sa sarili niyang kasalanan.
At sa labas, umiihip ang hangin, dala ang pakiramdam na may paparating na pagbabago, kahit hindi pa sigurado kung gaano kasakit ang presyo.
Episode 5: ang paghingi ng tawad sa harap ng lahat
Pagdating sa susunod na terminal, huminto ang bus. Nagbukas ang pinto at sumampa ang isang nakatataas na opisyal, kasama ang isa pang pulis. Halatang may utos, halatang seryoso.
“Nasaan si prosecutor dela cruz?” tanong ng opisyal.
Tumayo si ramon. “Ako po.” sagot niya.
Lumapit ang opisyal at nag-abot ng kamay. “Sir, pasensya na po sa abala.” sabi niya. “We received a report.”
Tumango si ramon. “Ang importante, matuto tayo.” sagot niya.
Tumingin ang opisyal sa pulis na nangharang. “Ikaw.” sabi niya, matigas. “Ano nangyari?”
Nanlumo ang pulis. Pero sa halip na magpaliwanag o magsinungaling, huminga siya nang malalim at humarap sa mga pasahero.
“Ako po ang may kasalanan.” sabi niya, nanginginig ang boses. “Nanigaw ako. nanghila ako. nagbintang ako nang walang basehan. at pinahiya ko ang isang taong wala namang ginagawang masama.”
Nagulat ang lahat. Sanay sila sa pulis na laging tama. Ngayon, may pulis na umaamin.
Lumingon siya kay ramon. “Sir prosecutor, patawad po.” sabi niya. “Hindi ko po kayo nire-respeto bilang tao, at yun ang pinakamali.”
Tahimik ang bus. Tapos biglang nagsalita yung babae na biktima. “Patawad?” tanong niya, luhaan. “Paano yung takot na iniwan niyo sa amin? paano yung mga gabing hindi kami makatulog?”
Napatigil ang pulis. Lumapit siya sa babae, pero hindi siya humawak. Yumuko siya, parang durog.
“Hindi ko po mababalik.” sagot niya. “Pero kung may magagawa ako para tumulong sa kaso laban sa kapatid ko… gagawin ko. magsasalita ako. kahit masira ako.”
Namilog ang mata ng opisyal. “Sigurado ka?” tanong niya.
Tumango ang pulis, umiiyak na. “Oo po.” sagot niya. “Kasi napagod na po akong magkunwari. at nakita ko po kanina… yung mga mata nila. yung takot nila. ako po ang dahilan.”
Lumapit si ramon at hinawakan ang balikat ng pulis, maingat. “Ito ang unang hakbang.” sabi niya. “Hindi ka naging mabuti kanina. pero kung paninindigan mo yan, may pagkakataon kang maging parte ng paghilom.”
Nag-ayos ang opisyal ng report. Inabisuhan ang mga pasahero na pwede silang magbigay ng statement kung may na-experience silang abuso. Yung ilan, unang beses nagtaas ng kamay.
Bago umandar ulit ang bus, tumingin si ramon sa labas ng bintana. Naalala niya ang isang lumang kaso, yung biktimang hindi na umabot sa hustisya dahil natakot. Naalala niya ang sarili niyang ama na minsang pinahiya sa checkpoint at umuwi na tahimik lang, pero nanginginig ang kamay habang kumakain.
At ngayon, sa bus na ito, may pulis na umiiyak at umaamin. May biktimang muling nagsasalita. May mga pasaherong unang beses humihinga nang maluwag.
Pagbaba ni ramon sa final stop, lumingon siya sa mga tao. “Hindi ito tungkol sa kapangyarihan ko.” sabi niya. “Tungkol ito sa dignidad niyo.”
Pagkatapos, tahimik siyang naglakad palayo. Pero sa dibdib niya, may init na matagal niyang hinahanap: yung pag-asang kahit mabagal, may hustisyang dumarating.
At sa loob ng bus, yung babaeng biktima, napahawak sa dibdib niya at humikbi. Hindi dahil natatakot na siya. Kundi dahil sa wakas, may nakinig. Sa wakas, may naniwala. Sa wakas, may sumama sa laban.
