❗Mga Senior, Tigilan na ang 10 Pagkaing Ito – Tahimik na Nakakasira sa Kidney at Creatinine Mo!
“Lola, bakit po parang laging mataas na ang creatinine n’yo?” tanong ni Mico habang hawak ang result ng laboratory.
Napangiti nang pilit si Lola Dory, 69.
“Ewan ko ba, iha. Mabait naman ako sa gamot. Siguro dahil matanda na talaga ang bato ko.”
Pero napansin ng doktor nila sa health center:
oo, umiinom siya ng maintenance… pero araw-araw din ang:
- instant noodles,
- de-lata,
- tuyo na may sandamakmak na toyo,
- at paborito niyang softdrinks tuwing hapon.
Maingat siya sa tableta, pero walang preno sa plato.
Sabi ng doktor:
“Lola, hindi lang gamot ang bantayan sa kidney. Kalahati ng laban, nasa pagkain ninyo araw-araw.”
Kung 60+ ka na, o may senior kang mahal sa buhay, mahalagang malaman ang 10 pagkaing dapat nang tigilan o higpitan dahil tahimik silang nagpapahirap sa kidney at nagpapataas ng creatinine sa paglipas ng taon—lalo na kung may diabetes, high blood, o may CKD na.
Paalala: Hindi ito kapalit ng payo ng doktor. Pero malaking tulong kung magsisimula ka sa plato mo mismo.
1) Instant Noodles at Instant Sopas
Madali, mura, masarap. Pero para sa kidney ng senior, delikadong combo:
- sobrang taas sa sodium (alat) at madalas pati sa phosphate additives
- nagpapataas ng blood pressure
- dagdag pasanin sa bato na hirap nang maglabas ng sobrang asin at posporo
Kung araw-araw kang may “paboritong pancit” sa umaga o gabi, para mong pinipisil araw-araw ang mga ugat at kidney mo.
👉 Kung talagang minsan gusto mo: hatiin ang isang pakete, dagdagan ng maraming gulay, at huwag ubusin ang sabaw. Pero sa senior na may CKD, mas mabuting iwasin na at humanap ng mas natural na sabaw-gulay.
2) Processed Meats: Hotdog, Longganisa, Tocino, Ham, Bacon
Paborito sa agahan, pero kaaway ng bato:
- mataas sa asin, taba, at preservatives
- maraming sodium at nitrates na nakakadagdag sa risk ng high blood, heart disease, at kidney damage
Si Lola Dory, halos araw-araw may hotdog o longganisa. Nang bawasan nila ito, sabay ayos ng BP at pagkain, unti-unting gumanda ang follow-up labs niya.
👉 Palitan ng: itlog na nilaga, isda na hindi sobrang alat, tinapa na hinugasan at konti ang mantika, at gulay na may konting karne lang.
3) De-Lata at Ready-to-Eat Ulam
Spam, corned beef, luncheon meat, canned meat loaf, pati ilang canned soups at sauces—lahat ’yan ay:
- ultra-processed food na sobrang taas sa asin at posibleng may phosphate additives
- madalas na pinagmumulan ng mataas na BP at fluid retention
Puwede pang pati ilang de-latang isda, kapag araw-araw at hindi tinatantya ang alat, ay sumosobra rin ang sodium.
👉 Mas safe kung:
- gawing “pang-emergency lang” ang de-lata, hindi pang-araw-araw
- kapag kumain, damihan ang gulay at bawasan ang mismong laman ng lata
- hanapin ang “low sodium” variants kung talagang kailangan
4) Dark Softdrinks at Matatamis na Inumin
Ito ang paborito ni Lola Dory tuwing hapon: malamig na cola.
Problema:
- Mataas sa asukal → nagpapaganda ng takbo ng diabetes at timbang, na parehong sumisira sa bato.
- Ang mga dark cola ay madalas may phosphate additives na mabilis ma-absorb at nagpapataas ng phosphorus sa dugo, masama sa may CKD.
Softdrinks + mahinang bato = mabilis na paglala, kahit hindi mo agad nararamdaman.
👉 Palit: tubig, unsweetened na tsaa (huwag sobrang tapang), o simpleng tubig na may hiwa ng pipino/kalamansi kung okay sa tiyan at payag ang doktor.
5) Fast Food Meals at Fried Chicken na May Gravy
Mabilis, masarap, pero para sa senior na may kidney issue:
- ambon ng mantika, bagyo ng asin
- may kasama pang processed gravy, fries, softdrinks
Ang ganitong pagkain, kapag paborito tuwing linggo at minsan higit pa, ay:
- nagpapataas ng BP
- nagpapalala ng cholesterol
- nagdadagdag ng asukal at posporo na lahat ay pasanin ng bato
👉 Kung hindi maiwasang mag-fast food minsan: piliin ang mas maliit na serving, walang extra gravy, walang softdrinks, at gawing “once in a while” treat, hindi lifestyle.
6) Chichirya, Crackers, at Ibang “Pampalipas-Oras”
Habang nanonood ng TV, si Lola Dory may katabing:
- chichirong baboy
- cheese curls
- manipis na crackers “na akala mo walang laman”
Ang problema:
- sobrang taas sa sodium at taba
- ultra-processed, madalas tingi-tingi pero paulit-ulit kain—hanggang sa mas marami na pala sa isang upuan
Sa kidney, parang araw-araw may dinadagdag na trabaho kahit pahinga na sana.
👉 Palit: mani na hindi maalat (konti lang kung may uric acid), prutas na pinapayagan ng doktor, o simpleng nilagang mais/kamote.
7) Laman-Loob at Sobrang Red Meat
Atay, balunbalunan, isaw, litson kawali, tapa, bulalo—masarap lahat, lalo na sa handaan.
Pero sa senior na may mataas na creatinine o uric acid:
- mataas sa purines → pwedeng magpalala ng gout at makadagdag sa problema sa bato
- sobrang animal protein sa CKD ay pwedeng magdulot ng mas maraming “waste” na kailangan pang salain ng bato
Hindi ibig sabihing bawal habambuhay, pero kung halos araw-araw ay red meat at laman-loob, tiyak na napapagod ang bato.
👉 Palit o bawas:
- mas madalas na isda at manok na hindi prito
- kung kakain ng karne, konti lang at hindi araw-araw
8) Sobrang Dairy at Cheesy na Ulam (Para sa May CKD na)
Para sa taong walang sakit sa bato, okay lang ang gatas at keso in moderation.
Pero sa may chronic kidney disease, madalas pinapababa ng doktor ang:
- sobrang phosphorus (mataas sa ilang dairy at processed cheese)
Kaya kung ikaw ay may CKD at araw-araw:
- 3-in-1 na kape na may creamer + full-cream milk + cheesy ulam,
baka sobra na ang posporong nilalabanan ng bato mo.
👉 Gawin: tanungin ang doktor o renal dietitian kung gaano karaming gatas/keso ang ligtas sa’yo, base sa lab results mo.
9) “Healthy Pero Sobra” na Mataas sa Potassium (Kung Mababa na ang Function ng Bato)
Banana, avocado, dried fruits, orange juice, buko juice, tomato-based sauces—lahat ’yan ay may nutrients at hindi masama sa karamihan.
Pero sa malalang CKD, may mga pinaparestrict na mataas sa potassium, dahil hindi na kaya ng bato ilabas ang sobra.
Kung mapapansin sa labs mo na mataas ang potassium, madalas sasabihin ng doktor:
“Iwasan na muna ang sobrang saging, dried fruits, at ilang prutas/juice.”
👉 Aral dito:
Huwag basta maniwala sa “magbananas ka araw-araw, pampalakas ng kidney.” Depende ito sa stage ng sakit mo. Tanungin lagi ang doktor kung okay sa’yo ang prutas na paborito mo.
10) Sobrang Asin sa Saw-sawan: Toyo, Patis, Bagoong, Instant Sauce
Minsan hindi sa mismong ulam ang problema, kundi sa:
- kalahating platitong toyo/patis/bagoong
- dagdag na asin sa ibabaw ng kanin
- instant na seasoning at sauce sa lahat ng luto
Sa CKD at sa seniors na may high blood, ang sodium ang isa sa pinakaunang kalaban: nagpapataas ng presyon, nagpapabawas ng function ng bato, at nagpapaiyak sa creatinine sa pagdaan ng taon.
👉 Gawin:
- tikman muna bago magdagdag ng sawsawan
- gumamit ng sibuyas, bawang, luya, kalamansi, paminta para sa lasa, hindi puro asin
- bawasan ang bagoong/patis/toyo; gawing “pang-kulay lang,” hindi ulam mismo
Paano Nagsimulang Bumawi ang Kidney ni Lola Dory
Hindi milagro ang nangyari kay Lola Dory.
Hindi rin “magic herbal.”
Ang ginawa nila:
- inalis ang araw-araw na instant noodles at de-lata,
- binawasan ang softdrinks at chichirya,
- pinalitan ng mas maraming isda, gulay, at lutong-bahay na mas kontrolado ang alat,
- sinabay sa pag-inom ng maintenance at regular na check-up.
Pagbalik sa doktor makalipas ang ilang buwan, hindi man bumalik sa “pang-batang bato” ang resulta, unti-unti nang bumaba ang creatinine at mas hindi na mabilis lumala.
Sabi niya, naka-ngiti:
“Akala ko gamot lang ang laban. ‘Yun pala, bawat kagat ko sa maling pagkain, parang humihiwa sa bato ko. Ngayon, bawat kagat, iniisip ko: tumutulong ba ‘to, o nananakit?”
Kung senior ka na, hindi mo kontrolado ang edad mo.
Pero kontrolado mo ang laman ng plato mo.
Sa pagbitaw sa 10 pagkaing ito—o sa pinakamababa man lang na kaya mo—binibigyan mo ng pagkakataon ang kidney mo na huminga, bumagal ang paglala, at makahabol ang gamutan. At sa bawat araw na mas pinipili mong mag-ingat, mas pinipili mo rin ang mas mahaba, mas gaan, at mas hindi hospital-balik na buhay.
