Mga Senior, Ingat sa 8 Pagkaing Tahimik na Sumisira sa Atay—Lalo na Kung Araw-araw!

“Ma, bakit parang lagi kayong pagod?” tanong ni Roy habang tinutulungan si Nanay Cora, 71, na umupo sa sofa.

“Hindi ko alam, anak,” sagot ni Nanay, hinihimas ang tagiliran.
“Hindi naman ako masyadong umiinom ng alak ha, pero parang ang bigat dito sa may kanan ng tiyan ko. Minsan, wala rin akong ganang kumain.”

Pagbalik nila sa doktor, pinabasa ni Dok ang resulta:

• Mataas ang liver enzymes
• May senyales ng fatty liver

“’Nay,” sabi ni Dok,
“hindi lang po alak ang pwedeng sumira sa atay. Minsan, ’yung mga pagkaing akala n’yong harmless, lalo na kung ARAW-ARAW, tahimik nang nagpapagod sa atay n’yo.”

Pag-uwi nila, binuksan ni Roy ang kusina at ref:

• softdrinks na “pampatunaw,”
• halos araw-araw na hotdog, corned beef, delata,
• pritong ulam sa lumang mantika,
• tinapay at biskwit na puro tamis,
• instant noodles sa gabi,
• at kung anu-anong “herbal” at “detox” na iniinom ni Nanay na hindi naman nasabi kay Dok.

Kung senior ka, at napapansin mong:

• mabilis kang mapagod,
• lumalaki ang tiyan,
• madalas sumasakit o may bigat sa kanang tagiliran,
• madali kang mahilo o manlambot,

hindi lang puso at kidney ang dapat iniisip—pati ATAY.

Ang atay ang:

• “filtration system” ng katawan,
• nagpoproseso ng taba, asukal, gamot, at lason,
• tumutulong gumawa ng bile para tunawin ang taba,
• at mahalaga sa metabolismo.

Kaya kapag araw-araw mong binibigyan ng trabaho ang atay na lampas sa kaya niya, tahimik siyang napapagod, hanggang sa isang araw sabay-sabay ang sintomas.

Narito ang 8 pagkaing madalas natin kainin—lalo na ng mga seniors—na pwedeng tahimik na sumisira sa atay, lalo na kung halos araw-araw nasa plato o baso mo.

1. Matatamis na Inumin (Softdrinks, Powdered Juice, Milk Tea, Matamis na Iced Tea)

Maraming nagsasabi:

“Hindi naman ako malakas kumain, inumin lang talaga mahilig ako.”

Pero minsan, MAS delikado pa ang laman ng baso kaysa plato.

Kasama dito ang:

• regular softdrinks
• powdered juice na puno ng asukal
• matatamis na iced tea
• milk tea na may pearls, syrup, gatas, sinkers
• “energy drink” at matatamis na bottled drinks

Bakit sila delikado sa atay?

• Mataas sila sa asukal, lalo na sa uri ng asukal (fructose) na kapag sobra,
  mas madaling maipon sa atay bilang taba.
• Kapag araw-araw:
  • tumataas ang triglycerides,
  • napapagod ang atay sa pagproseso,
  • nagkakaroon ng fatty liver kahit hindi umiinom ng alak.

Para sa senior na:

• may diabetes,
• mataas ang timbang,
• at konti lang ang galaw,

mas mabilis maapektuhan ang atay.

Mas mabuting gawin:

• Gawing “paminsan-minsan” lang ang softdrinks at matatamis na inumin, hindi araw-araw.
• Piliin ang tubig, maligamgam na tubig, o unsweetened herbal tea.
• Kung gusto mo ng lasa,
  • pwedeng tubig na may kaunting hiwa ng pipino o kalamansi (’wag lang lagyan ng maraming asukal).

2. Processed Meat: Hotdog, Bacon, Longganisa, Tocino, Corned Beef, Luncheon Meat

“Ma, hindi kayo nag-uulam ng gulay ah. Puro hotdog at longganisa na lang.”

Ito ang paborito sa umaga ng maraming lolo’t lola:

• hotdog,
• longganisang pula,
• tocino,
• ham,
• corned beef,
• luncheon meat.

Puwede namang paminsan-minsan…
pero kapag araw-araw, puwedeng pahirap na sa atay.

Bakit?

• Mataas sa taba (lalo na saturated fat) – mas maraming taba ang kailangang iproseso ng atay.
• Mataas sa asin at preservatives (nitrites, etc.) – dagdag lason na kailangang salain ng atay.
• Nakakadagdag sa inflammation sa katawan kapag sobra at matagal.

Sa senior na:

• may fatty liver na,
• may altapresyon,
• o may heart disease,

mas lumalala ang panganib.

Mas mabuting gawin:

• Gawing once in a while na lang, hindi staple.
• Palitan ng:
  • itlog (huwag sobra sa mantika),
  • isda,
  • tokwa,
  • gulay na may kaunting giniling na karne.
• Kung kakain, maliit na portion lang, at may kasamang gulay.

3. Pritong Pagkain sa Paulit-ulit na Mantika

Sino’ng hindi mahilig sa:

• crispy pata,
• pritong manok,
• lumpia,
• pritong tilapia/tuyo/galunggong,
• chicharon,
• fishball, kikiam, kwek-kwek sa kanto?

Lalo na kung ilang beses nang gamit ang mantika at maitim na.

Bakit masama sa atay?

• Kapag paulit-ulit pinapainit ang mantika,
  • nagkakaroon ng byproducts na pwedeng makasira sa cells at magpataas ng oxidative stress sa katawan.
• Mataas sa taba at calories, na pwedeng magpabilis ng pag-ipon ng taba sa atay.
• Madalas ding mataas sa asin, dagdag pagod sa atay, puso at bato.

Kung araw-araw:

• pritong ulam sa tanghali,
• pritong pulutan sa hapon,
• pritong merienda sa gabi,

parang araw-araw mo ring pinapaso ang atay sa trabaho.

Mas mabuting gawin:

• Limitahan ang deep-fried food.
• Gumamit ng:
  • ihaw,
  • halabos,
  • steam,
  • pinakuluan,
  • o gisa sa kaunting mantika lang.
• Kung magpriprito:
  • huwag paulit-ulit gamitin ang lumang mantika,
  • huwag rin araw-arawin.

Hindi naman bawal ang sarap,
pero sa edad na 60+, dapat bawas-bawas na ang lutong puro mantika.

4. Sobra-sobrang Matatamis na Dessert, Tinapay at Pasalubong

“Nanay, bakit ang dami niyong tinapay at kakanin sa mesa?”

Madalas nating naririnig:

• “Konting puto lang naman.”
• “Isang slice ng cake lang.”
• “Ensaymada at pandesal lang, masustansya naman ’yan.”

Pero kung sa buong araw ay:

• umaga: tinapay na may palaman na matamis,
• tanghali: may dessert na matamis,
• hapon: biskwit, mamon, cake,
• gabi: kape na may kasamang tinapay ulit,

parang buong maghapon mong pinapagawa ang atay sa pagproseso ng asukal at refined flour.

Ano ang nangyayari?

• Kapag sobra ang asukal at refined carbs:
  • tinatransform ito ng katawan sa taba,
  • unang tinatambakan ang atay → fatty liver,
  • tumataas ang triglycerides at kolesterol.
• Nakakadagdag din ito sa pagbigat ng katawan, na risk factor din sa atay.

Para sa senior na may:

• diabetes,
• fatty liver,
• high cholesterol,

mas delikado ito.

Mas mabuting gawin:

• Gawing paminsan-minsan lang ang cake, bibingka, suman, ensaymada, donuts at matatamis na tinapay.
• Kung kakain, maliit na portion at huwag araw-araw.
• Piliin ang:
  • prutas (tamang portion, depende sa payo ng doktor),
  • o meryendang hindi puro asukal (kamote, saging sa tamang dami, mani na hindi maalat).

5. Alkohol: Beer, Gin, Brandy, “Konting Tagay Lang”

Ito na ’yung obvious na kalaban ng atay,
pero madalas maliitin:

“Konting alak lang naman pampatulog.”
“Matagal na ’ko umiinom, sanay na ’yung atay ko.”

Ang atay ang:

• nagpoproseso at nagtatanggal ng alkohol sa dugo.
• Kapag madalas o marami ang inom,
  • nagkakaroon ng fatty changes,
  • pamamaga (alcoholic hepatitis),
  • hanggang sa humantong sa cirrhosis (pagkapeklat ng atay).

Sa seniors, lalo na kung:

• sabay iniinom ang maintenance na gamot (para sa presyon, puso, diabetes),
• may dati nang fatty liver,
• mahina na ang bato (kidney),

mas mabilis masira ang atay sa alak—kahit sabihin pang “konti lang, pero araw-araw.”

Mas mabuting gawin:

• Kung may problema ka na sa atay,
  • pinakabest ay iwasan na talaga ang alak.
• Kung di maiwasan at wala pang matinding sakit sa atay (ayon kay Dok),
  • paminsan-minsan lang, maliit na amount,
  • huwag araw-arawin,
  • huwag sabayan ng sobrang pritong pulutan at alak pa ulit kinabukasan.

At pinakaimportante:
Kung sinabi ni Dok na bawal na, hindi na ito usapan—utos na ’yan para mailigtas ka.

6. “Herbal”, Pampapayat, at Detox Drinks na Hindi Dumaan sa Doktor

Ito ang mas tusong kalaban:
yung mga iniinom natin para daw sa atay, pero sa huli, atay din ang napapahirapan.

Kasama dito ang:

• “detox juice” na di malinaw ang sangkap
• pampapayat na kape o tsaa
• sobrang daming Food Supplements na para sa atay daw
• herbal tea na hindi regulated
• kung anu-anong halamang hindi naman napag-usapan kay Dok

Hindi lahat ng herbal ay masama,
pero hindi rin lahat ligtas.

Bakit pwedeng makasira sa atay?

• Ang atay ang nagpoproseso ng lahat ng gamot at herbal na iniinom mo.
• Kung sabay-sabay:
  • maintenance na gamot,
  • herbal capsule,
  • detox tea,
  • slimming coffee,
    may posibilidad na:
  • mag-overwork ang atay,
  • magka-allergy o toxic reaction ang atay,
  • hindi makayanan ang kombinasyon.

Para sa senior na may:

• multiple maintenance,
• matagal nang fatty liver,
• o mahina na ang kidney,

mas delikado ang “sariling reseta” ng kung anu-anong herbal.

Mas mabuting gawin:

• Bago uminom ng kahit anong “para sa atay” o “para pumayat,”
  • itanong muna kay Dok.
• Huwag sabay-sabay na:
  • 3-4 klase ng supplements,
  • plus gamot,
  • plus herbal tea.
• Tandaan:
  Hindi porke “natural” ay automatic ligtas sa atay.

7. Instant Noodles at “Ready-to-Cook” Packs na Puno ng Asin at Additives

Sino ang hindi naaaliw sa:

• instant noodles,
• mami na instant,
• ready-mix packs (instant sopas, instant sauces, etc.)?

Sila ang “madaling maluto, masarap, mura.”

Pero:

• mataas sa sodium (asin),
• maraming additives at artificial flavoring,
• kadalasan, mababa sa tunay na nutrisyon.

Paano naaapektuhan ang atay?

• Sobrang asin at additives ay dagdag lason na kailangang salain ng atay.
• Kapag sabay pa ito ng:
  • processed meat,
  • pritong ulam,
  • softdrinks,
    mas lumalaki ang kabuuang load sa atay.

At kadalasan, ang instant noodles ay:

• kinakain pa gabi-gabi,
• minsan, dalawang pakete pa.

Mas mabuting gawin:

• Huwag gawing araw-araw na pagkain.
• Kung kakain:
  • bawasan ang seasoning (huwag ubusin ang sachet),
  • dagdagan ng gulay,
  • huwag inumin lahat ng sabaw, lalo na kung maalat.
• Mas piliin ang:
  • totoong sabaw na ikaw ang nagluto,
  • simpleng sabaw-gulay na konti lang ang asin.

8. Canned at Jarred Foods na Puno ng Asin, Asukal, at Mantika

Sa ref at kabinet ni Nanay Cora, puro:

• de-latang sardinas (ok paminsan-minsan),
• de-latang meat,
• pickles,
• atsara na puro asukal,
• sauces sa bote na:
  • sobrang alat,
  • sobrang tamis,
  • o sobrang mantika.

Ang mga pagkaing ito, lalo na kung madalas:

• dagdag sa sodium load,
• dagdag sa asukal,
• dagdag sa preservatives na dadaan lahat sa atay.

Hindi ibig sabihing masama ang lahat ng de-lata,
pero kung halos lahat ng pagkain mo ay:

• galing lata o bote,
• madalang ang sariwang lutong gulay at isda,

mas nabibigatan ang atay sa:

• asin,
• asukal,
• taba,
• additives.

Mas mabuting gawin:

• Piliin ang:
  • de-latang may mas mababang asin (basahin ang label),
  • hugasan ng kaunti (e.g., de-latang sardinas) bago lutuin kung kayang bawasan ang alat.
• Huwag araw-arawin; gamitin lang pang-emergency o paminsan-minsan.
• Mas piliin ang:
  • sariwang gulay,
  • sariwang isda,
  • lutong-bahay na alam mo ang rekado.

Paano Naman Aalagaan ang Atay ng Senior Araw-Araw?

Hindi sapat na alam mo kung ano ang nakakasira;
importante ring alam mo kung paano magpapahinga at magpapalakas ng atay.

1. Bawas Alak, Bawas Mantika, Bawas Asukal

• Hindi kailangang zero agad,
  pero bawas-bawas araw-araw.
• Kung dati:
  • araw-araw pritong baboy at softdrinks,
  • unti-unti nang mag-shift sa:
    • sabaw na gulay,
    • inihaw o pinasingawang isda,
    • tubig imbes na softdrinks.

2. Mas Maraming Gulay at Prutas (Sa Tamang Dami)

• Gulay sa bawat kainan:
  • talbos, malunggay, sayote, upo, kalabasa, kangkong, repolyo, at iba pa.
• Prutas:
  • maliit na portion,
  • huwag isang bandehado kada kain, lalo na kung may diabetes at may bilin si Dok.

3. Bantayan ang Timbang at Bewang

• Ang bilbil sa tiyan ay kadalasang senyales din ng taba sa loob (visceral fat) at pati sa atay.
• Kahit 1–2 kilo lang na pagbaba sa timbang sa tamang paraan,
  puwedeng makatulong mag-improve ng fatty liver.

4. Kumilos Araw-Araw

• 20–30 minutong paglalakad,
• simple stretching,
• gawaing-bahay na may konting galaw.

Malaking tulong ito sa:

• pagsunog ng taba,
• pag-improve ng blood sugar,
• pagbawas ng stress sa atay.

5. Regular na Pagpapa-check Up

• Liver function tests (LFTs)
• Ultrasound ng atay kung nirekomenda ni Dok
• Ikwento lahat ng:
  • iniinom mong gamot,
  • vitamins,
  • herbal,
  • at supplements.

Huwag mong isipin na “nakakahiya” sabihin kay Dok na umiinom ka ng pampapayat o herbal.
Mas delikado kung hindi niya alam.

Pagkalipas ng ilang buwan,
nang seryosong bawasan ni Nanay Cora ang:

• araw-araw na softdrinks,
• hotdog at delata,
• gabi-gabing instant noodles,
• at kung anu-anong herbal na hindi niya sinabi kay Dok,

at pinalitan ng:

• gulay sa bawat kain,
• inihaw at pinasingawang isda,
• tubig bilang pangunahing inumin,

unti-unti ring gumaan:

• pakiramdam niya sa tagiliran,
• pagod sa katawan,
• at gumanda ang follow-up labs ng atay.

Sabi niya kay Roy:

“Akala ko dati, malamig na beer at softdrinks lang ang nagpapasaya sa akin.
Ngayon, mas masaya pala ’yung pakiramdam na magaan ang katawan
at hindi takot ang loob ko sa resultang sasabihin ni Dok.”

Kung senior ka na, tandaan:

Hindi mo na kayang palitan ang mga taong nagdaan,
pero kaya mo pang palitan ang ulam at inumin sa harap mo ngayon.

Sa bawat araw na:

• binabawasan mo ang 8 pagkaing tahimik na sumasakit sa atay,
• at pinapalitan ng mas sariwa, mas simple, mas natural,

unti-unti mong binibigyan ng pagkakataong huminga at maghilom ang atay mo.

At kapag mas malusog ang atay:
mas magaan ang pakiramdam,
mas malinaw ang isip,
mas mahaba ang panahon para makasama ang mga taong mahal mo—
na hindi nakatali sa pila ng laboratoryo at ospital.