EPISODE 1: ANG LOLO NA MAY HAWAK NA TAHIMIK
Sa terminal ng bus sa may EDSA, magulo ang paligid—sigawan ng konduktor, usok ng makina, at mga pasaherong nagmamadali na parang laging late sa buhay. Sa gilid ng waiting area, nakaupo ang isang matandang lalaki: si LOLO BEN.
Naka-asul siyang polo, kupas pero malinis. Yakap niya ang isang lumang bag na parang ayaw niyang bitawan, at sa kamay niya, may tiket na halos lukot na sa kakahawak. Tahimik lang siya. Hindi nakikipagsiksikan. Hindi nakikipag-unahan. Parang sanay nang manalo ang iba.
Lumapit ang driver ng isang provincial bus, si DODONG, malakas ang boses, mabilis maghusga. “Hoy, Tay! Saan ka ba pupunta?” sigaw niya habang nagmamadali ang ibang pasahero.
Napatingin si Lolo Ben, dahan-dahang tumayo. “Sa… San Isidro po,” sagot niya, mahina.
“San Isidro?” tawa ni Dodong, sabay tingin sa mga kasamang konduktor. “Tay, baka sa kabilang mundo ka na dapat pumunta! Ang bagal mo pa!”
May ilan sa paligid na napangisi. May iba’y napailing pero walang umimik. Si Lolo Ben, ngumiti lang nang pilit, pero sa mata niya, may kirot na parang matagal nang nakatago.
“May tiket po ako,” dagdag ni Lolo Ben, iniaabot ang papel.
Hindi man lang tinignan ni Dodong. “Tiket-tiket! E kung bumagsak ka sa bus, sino mananagot? Eh hindi ka na nga makalakad nang maayos!”
Humigpit ang yakap ni Lolo Ben sa bag niya. “Kaya ko pa naman po,” sabi niya, parang nakikiusap.
“Eh di umuwi ka!” sigaw ni Dodong. “Terminal ’to, hindi home for the aged!”
Parang sumikip ang hangin. May isang babae sa likod ang napasabi ng mahina, “Grabe naman.” Pero walang lumapit. Takot sila—baka madamay, baka ma-delay, baka mapag-initan.
Tinitigan ni Lolo Ben ang hagdan ng bus. Gusto niyang umakyat, pero nanginginig ang tuhod niya. Hindi dahil mahina siya—kundi dahil sa hiya. Ang hiya na ibinibigay sa matanda kapag wala na siyang lakas, kapag wala na siyang boses.
“Lolo,” sabi ng isang konduktor, kunwaring nakakatawa, “baka gusto mo sa baggage compartment ka na lang? Libre hangin!”
Tawanan. Masakit na tawanan.
Napayuko si Lolo Ben. Tinignan niya ang tiket ulit, saka bumulong, halos hindi marinig: “Kailangan kong makarating… may aabutan akong… mahalaga.”
“Ano?” sigaw ni Dodong. “Eh bakit hindi ka na lang mag-tricycle, Tay? Mas bagay sa’yo!”
Lumapit si Dodong at tinuro siya, halos idikit ang daliri sa mukha ni Lolo Ben. “Tandaan mo, Tay, hindi umiikot ang mundo para sa’yo!”
Doon, biglang may boses mula sa likod—malalim, matatag.
“Umiikot ang mundo dahil sa mga taong tulad niya.”
Napalingon ang lahat. Sa dulo ng terminal, may bumabang lalaki mula sa isang black van. Naka-simple lang siya, pero may dignidad ang tindig. May kasamang dalawang tao, pero hindi siya mukhang VIP—mukha siyang anak na may hinahanap.
“Lolo Ben?” tawag ng lalaki.
Nanlaki ang mata ni Lolo Ben. Nang makita niya ang lalaki, bigla siyang nanginig—hindi sa takot, kundi sa damdaming matagal niyang pinigil.
“Apo…” pabulong niya, halos mawalan ng tinig.
At sa isang iglap, tumahimik ang terminal na parang may ipinanganak na katotohanan.
EPISODE 2: ANG APO NA MAY DALANG BIGAT
Nagkakagulo ang mga mata—lahat nakatingin sa lalaking bumaba. Si Dodong, biglang napaatras, parang naubusan ng hangin. “S-sino ’yan?” bulong ng konduktor.
Lumapit ang lalaki kay Lolo Ben, at nang makita niyang nanginginig ang matanda, agad siyang yumuko at hinawakan ang kamay nito.
“Lolo… sorry,” pabulong niya, “late ako. Pero andito na ’ko.”
Si Lolo Ben, napapikit, luha ang pumapatak sa kulubot niyang pisngi. “Akala ko… hindi ka na darating,” mahina niyang sabi.
Tumingin ang lalaki kay Dodong—hindi galit na barubal, kundi galit na kontrolado. “Ikaw ang driver?” tanong niya.
“O-oo,” sagot ni Dodong, biglang naging maamo ang boses. “Sir, pasensya na, hindi ko po alam na… kamag-anak n’yo…”
Umiling ang lalaki. “Hindi mo kailangang malaman,” sagot niya. “Kailangan mo lang maging tao.”
Tahimik ang terminal. Yung mga kaninang tumawa, ngayon napayuko.
“Sir,” pilit na tumawa si Dodong, “biruan lang po ’yon. para gumaan ang biyahe.”
Lumapit ang lalaki ng isang hakbang. “Biruan?” ulit niya. “Tingnan mo siya. Gumaan ba?”
Si Lolo Ben, hawak pa rin ang bag, parang takot bitawan kahit may apo na siyang kasama. Sa bag na iyon, may lumang sobre at maliit na picture. Halatang iyon ang dahilan kung bakit siya nagtiis.
Tumingin ang apo sa bag. “Lolo, bakit mo pa ’to dala?” tanong niya, marahan.
“Kasi… ito na lang ang meron ako,” sagot ni Lolo Ben.
Napatigil ang apo. Parang may sumuntok sa dibdib niya. Umiling siya at hinila ang sarili niyang emosyon pabalik sa pagiging matatag.
“Driver,” sabi niya kay Dodong, “mag-sorry ka hindi dahil kilala mo ako. mag-sorry ka dahil matanda siya.”
Namutla si Dodong. Tumingin siya sa paligid—maraming nakatingin, may nagvi-video. Wala na siyang takas.
“Pasensya na po, Tay,” sabi ni Dodong, pilit, pero nanginginig ang labi.
Hindi tumingin si Lolo Ben. Hindi dahil ayaw niya, kundi dahil pagod na siyang masaktan at umasa sa sorry na walang laman.
Lumapit ang apo, hinubad ang jacket at isinuklob sa balikat ng lolo. “Lolo, uuwi na tayo,” sabi niya.
Umiling si Lolo Ben. “Hindi pa,” mahina niyang sagot. “Kailangan kong makarating sa San Isidro… may puntod doon.”
Napatigil ang apo. “Puntod?” bulong niya.
Tumango si Lolo Ben. “Puntod ng anak ko,” sabi niya, basag ang boses. “Nanay mo.”
Parang gumuho ang mundo sa mata ng apo. Dahil matagal na niyang iniwasan ang lugar na iyon. Matagal na niyang iniwasan ang sakit na iyon. Akala niya, kapag tumakbo siya sa trabaho at tagumpay, mawawala ang guilt.
Pero heto ang lolo niya—nakatayo sa terminal, pinagttripan, para lang dalawin ang taong matagal nang wala.
“Lolo…” pabulong ng apo, nangingilid ang luha, “sasama ako.”
Doon, lumakas ang ulan sa labas, parang nakikiramay.
At sa loob, si Dodong, tuluyang yumuko. Hindi dahil nahihiya sa apo—kundi dahil naramdaman niya ang bigat ng salitang nanay mo.
EPISODE 3: ANG BIYAHE NA HINDI LANG SA KALSADA
Sumakay sila sa bus, pero hindi na gaya ng kanina. Ngayon, may nagbukas ng daan. May nag-alalay. Yung mga konduktor na kanina’y nagtatawanan, ngayon tahimik. Yung mga pasahero, nagbigay ng upuan sa unahan.
Si Lolo Ben, dahan-dahang umupo, nanginginig pa rin ang kamay. Ang apo niya—si MARCUS—umupo sa tabi niya, parang bantay na ayaw na siyang mapahamak kahit saglit.
“Lolo,” tanong ni Marcus habang umaandar ang bus, “bakit hindi mo sinabi sa’kin na pupunta ka?”
Napangiti si Lolo Ben, mapait. “Hindi ko gusto maging istorbo,” sagot niya. “Matanda na ako. Baka… wala nang may oras.”
Napatungo si Marcus. “Lolo, hindi ka istorbo.”
“Ganun ba?” bulong ni Lolo Ben. “Kasi kanina… parang ganun ang tingin nila.”
Hindi makasagot si Marcus. Kasi sa totoo lang, ilang beses din siyang naging abala. Ilang beses niyang sinabing “busy ako.” Ilang beses niyang ipinagpaliban ang lolo niya.
“Lolo,” mahina niyang sabi, “pasensya na.”
Tumango si Lolo Ben, parang tanggap na. “Sanay na ako,” sagot niya—at iyon ang pinakamabigat na salita.
Habang umaandar ang bus, dumaan sila sa mga lugar na puno ng alaala. Sa bintana, nakikita ni Marcus ang lumang karinderya kung saan sila kumakain dati, yung eskinita na pinaglalaruan niya noong bata, yung poste na minsan niyang kinapitan habang umiiyak.
“Dito,” bulong ni Lolo Ben, nakatingin sa labas, “dito mo huling nakita ang nanay mo.”
Napatigil si Marcus. “Lolo…”
“Naalala mo?” tanong ni Lolo Ben.
Umiling si Marcus, pero tumulo ang luha. “Hindi ko maalala ang mukha niya nang malinaw,” sagot niya. “Pero… naaalala ko yung amoy niya. Yung yakap.”
Ngumiti si Lolo Ben, nanginginig ang labi. “Mabuti pa ang puso… hindi nakakalimot.”
Sa likod, may pasaherong narinig ang usapan. Tahimik siyang napapunas ng mata. Minsan, ang kwento ng ibang tao, nagiging salamin ng sariling sugat.
Pagdating sa San Isidro, huminto ang bus. Bumaba si Lolo Ben, pero hindi na siya mag-isa. Alalay si Marcus. Si Dodong, bumaba rin—hindi para magyabang, kundi para tumulong. Nakita niyang hirap si Lolo Ben.
“Tay,” mahina niyang sabi, “ako na po magdadala ng bag n’yo.”
Nagulat si Marcus, pero hindi siya tumanggi. Inabot ni Dodong ang bag, dahan-dahan, parang may respeto na ngayon.
Naglakad sila papunta sa sementeryo. Ulan pa rin, pero mas banayad na. Sa pagitan ng mga lapida, huminto si Lolo Ben sa isang puntod na may pangalan:
“LARA SANTOS—MAHAL NA INA.”
Lumuhod si Lolo Ben. Nanginginig ang tuhod. Tinanggal niya ang takip ng bag at inilabas ang lumang picture: si Lara, nakangiti, hawak ang batang Marcus noong sanggol pa.
“Anak,” pabulong ni Lolo Ben, “dinala ko siya.”
Si Marcus, napaluhod din. Sa unang pagkakataon, hindi siya tumakbo sa sakit. Hinayaan niyang tamaan siya—dahil minsan, doon nagsisimula ang paghilom.
At sa likod nila, si Dodong, nakatayo lang, tahimik, parang unang beses niyang nakita kung gaano kabigat ang isang biyahe—kapag puso ang sakay.
EPISODE 4: ANG KASALANAN NA HINDI KAYANG I-HONK
Sa harap ng puntod, hindi na kayang magsalita ni Marcus. Ang lalamunan niya, parang may bato. Ang dibdib niya, parang pinipiga.
“Ma,” pabulong niya, “andito na ’ko.”
Napatakip siya sa mukha. Umiyak siya, hindi tulad ng batang umiiyak, kundi tulad ng lalaking matagal nang pinipigilan ang luha dahil akala niya, kahinaan iyon.
Si Lolo Ben, hinaplos ang likod niya. “Iiyak mo lang,” sabi niya. “Matagal mo ’yang kinarga.”
Nagpunas si Marcus. “Lolo… kasalanan ko ba?” tanong niya, basag ang boses. “Kung hindi ako nagkasakit noon… kung hindi ako naospital… baka buhay pa siya.”
Napapikit si Lolo Ben. “Anak… hindi kasalanan ng bata ang magkasakit,” sagot niya. “Nanay mo… pinili niyang lumaban.”
“Pero umalis siya para maghanap ng gamot,” singhot ni Marcus. “Tapos… hindi na siya bumalik.”
Tumango si Lolo Ben. “Nabangga siya,” mahina niyang sabi. “Sa kalsada. Pauwi. Hawak niya ang gamot mo.”
Parang binaril si Marcus ng katotohanan. “Bakit… bakit ngayon mo lang sinabi?”
“Dahil ayaw kong lumaki ka sa galit,” sagot ni Lolo Ben. “Gusto kong lumaki ka sa pag-asa.”
Napayuko si Marcus, nanginginig. “Lolo… buong buhay ko, tumakbo ako. Nagpakalayo ako. Nagtrabaho ako… para hindi ko maramdaman.”
“Pero ramdam mo pa rin,” mahina si Lolo Ben.
Tumango si Marcus, luha ulit. “Oo.”
Sa gilid, si Dodong, nakikinig, hindi sinasadya. Nakita niya ang sarili niya—isang lalaking sumisigaw sa matanda, kasi akala niya, ganun ang pagiging “malakas.” Pero heto, isang apo na umiiyak sa puntod, at isang lolo na tahimik lang pero mas matatag pa sa kanya.
“Sir…” mahina si Dodong kay Marcus, “pasensya na po talaga. hindi ko alam na…”
Tumingin si Marcus sa kanya. “Hindi mo kailangan malaman ang kwento niya para respetuhin siya,” sagot niya. “Kailangan mo lang piliing maging tao.”
Yumuko si Dodong. “Opo.”
Pagbalik nila sa terminal, akala ni Dodong tapos na. Pero may hinabol siya—parang may utang siyang hindi pera.
Sa harap ng maraming tao, lumapit siya kay Lolo Ben. “Tay,” sabi niya, malakas-lakas para marinig ng iba, “pasensya na po sa ginawa ko kanina. Hindi po biro ang pagtanda. At… salamat po.”
Napatingin ang mga tao. Yung iba, napayuko, kasi sila rin tumawa kanina. Yung iba, biglang natahimik. May isang babae ang umiyak.
Si Lolo Ben, tumingin kay Dodong. Matagal. Tapos dahan-dahan siyang tumango. “Salamat,” sagot niya. “Sana… sa susunod, hindi na kailangan ng hiya bago respeto.”
At sa unang pagkakataon, ngumiti si Dodong—hindi yung ngiting mapagmataas, kundi ngiting may natutunan.
Pero ang pinakamabigat na mangyayari, hindi pa pala tapos.
Sa likod ng terminal, may paparating na tao—isang babae, may hawak na maliit na bulaklak. Nakita niya si Lolo Ben at napahinto.
“Papa…” pabulong niya.
Nanlaki ang mata ni Lolo Ben. Parang may espiritu siyang nakita.
“LARA?” halos hindi niya mabigkas.
At si Marcus, napalingon, nanlamig ang buong katawan.
EPISODE 5: ANG SORRY NA HINDI NA KAILANGAN MAG-INGAY
Hindi si Lara ang babae. Pero kahawig. Kaya nanlambot si Lolo Ben. Lumapit ang babae—nasa trenta, simple ang suot, nanginginig ang labi.
“Ako po si MAYA,” sabi niya. “Anak po ako ni Lara… sa unang relasyon niya.”
Parang tumigil ang oras.
Si Marcus, napaatras. “Ate?” bulong niya, parang hindi makapaniwala.
Tumango si Maya, luha sa mata. “Matagal ko kayong hinanap,” sabi niya. “Pero… natakot akong lumapit. Baka ayaw n’yo sa’kin.”
Umiyak si Lolo Ben, parang batang biglang binalikan ng lahat. “Anak… buhay ka…” bulong niya, hawak ang dibdib.
Lumapit si Maya kay Lolo Ben at lumuhod sa harap niya. “Pasensya na po,” sabi niya, “hindi po ako naka-uwi nung libing. Wala po akong pamasahe. Wala po akong lakas ng loob.”
Niyakap siya ni Lolo Ben, mahigpit. “Hindi mo kasalanan,” hikbi niya. “Buhay ka… sapat na.”
Si Marcus, nanginginig, lumapit din. “Ate… bakit ngayon?”
Inabot ni Maya ang bulaklak. “Kasi po,” sabi niya, “kanina po… nakita ko kayo sa video.”
“Video?” ulit ni Marcus.
Tumango si Maya. “Yung sa terminal,” sabi niya. “Yung driver na sinigawan si Lolo.” Lumunok siya. “Nag-viral po. At nung nakita ko yung mukha ni Lolo… alam ko na.”
Napatingin si Dodong, namutla. “Viral?” bulong niya.
“Pero hindi po ako pumunta para manisi,” mabilis na dagdag ni Maya, tumingin kay Dodong. “Pumunta po ako… kasi sa wakas, may tanda na ako kung saan kayo mahahanap.”
Si Marcus, napaupo sa bench, parang inuubos ang hangin. Isang buong buhay, akala niya silang dalawa lang ni Lolo Ben ang naiwan. May isa pa pala—isang kapatid na matagal ding nagdala ng lungkot mag-isa.
“Ma… alam ba niya?” tanong ni Marcus, umiiyak, “alam ba ni Mama na buhay ka?”
Tumango si Maya. “Opo,” sagot niya. “Bago siya naaksidente… nagkita kami. Sabi niya… ‘Kung mangyari man ang masama, hanapin mo ang kapatid mo. Sabihin mo… hindi ko siya iniwan.’”
Parang binagsakan si Marcus. “Hindi niya ako iniwan…” bulong niya, paulit-ulit.
Niyakap siya ni Maya. “Hindi,” sabi niya. “Lumaban siya.”
Sa gilid, si Dodong, hindi na makatingin. Lumapit siya kay Lolo Ben at lumuhod din—sa harap ng maraming tao.
“Tay,” sabi niya, humahagulgol, “pasensya na po. hindi ko po alam na ang dinuduro ko… isang taong may pamilya, may sakit, may sugat. Akala ko po… lakas ang sigaw. pero kahinaan pala.”
Tinapik ni Lolo Ben ang balikat niya. “Anak,” mahina niyang sagot, “ang tunay na lakas… yung marunong magbago.”
Sa terminal, isa-isa ring lumapit ang mga taong kanina’y tumawa. May nagsorry. May nag-abot ng tubig. May nag-abot ng payong.
At sa gitna ng ulan, si Lolo Ben—na kanina’y pinagttripan—ngayon nasa gitna ng yakap ng dalawang apo’t anak sa puso: si Marcus at Maya.
“Ma,” bulong ni Marcus habang nakatingin sa langit, “salamat… hindi mo kami hinayaang mawala sa isa’t isa.”
Umiiyak si Lolo Ben, nanginginig, pero nakangiti. “Lara,” bulong niya, “nakauwi na ang mga anak mo.”
At sa araw na iyon, hindi lang isang driver ang natuto mag-sorry.
Buong terminal ang napatahimik—dahil sa wakas, may matandang hindi na iniwan sa gilid.
At ang pinaka-emotional na himala: ang pamilya, nabuo ulit—sa lugar na akala nila, puro ingay lang.
