ISANG MALIIT NA FISHBALL VENDOR ANG NAKATANGGAP NG REKLAMO MULA SA ISANG MAYAMANG CUSTOMER DAHIL SOBRANG DAMI RAW NG KANYANG SAWSAWAN, PERO NANG BALIKAN SIYA KINABUKASAN AY MAY KASAMANG MGA TAONG NAKA-AMERIKANA!

EPISODE 1

“Sobrang dami ng sawsawan mo! Negosyo ba ito o tambakan ng bote?”

Napahinto si Mang Dado sa pagsalok ng fishball nang marinig ang malakas na reklamo ng lalaking nakapolo at mamahaling relo. Sa terminal ng San Pablo, agad napalingon ang mga pasahero. Pitong lalagyan ng sawsawan ang maayos na nakahanay sa mesa, bawat isa ay may takip at nakadikit na pangalan.

“Pasensya na po, Sir. Hindi naman po lahat para sa inyo,” mahinahon niyang sagot.

“Kung ganoon, bakit parang may handaan? Nakakaharang pa sa daraanan!”

Limampu’t anim na taong gulang si Mang Dado. Labingwalong taon na siyang nagtitinda sa terminal, mula nang mawalan ng trabaho sa pagawaan ng muwebles. Ang asawa niyang si Lina ay naglalaba, samantalang ang bunso nilang si Joy ay nagsisikap makatapos ng senior high school. Sa maliit nilang kita, kahit bagong gulong ng kariton ay kailangan pang pag-ipunan.

Hindi sumagot si Dado sa panlalait. Sa halip, inilapit niya ang bote ng suka at tahimik na inabutan ng malinis na platito ang lalaki.

“Ayaw ko ng libre,” malamig nitong sabi, saka naghulog ng perang higit sa kaniyang binili.

Pagkaalis nito, dumating ang pitong batang nakasuot ng kupas na uniporme. Hindi sila pumila sa harap. Umupo sila sa bangkong katabi ng kariton at tahimik na naghintay.

Isa-isang inilapag ni Dado ang mga maliit na lalagyan.

“Para kay Nica, walang sili. Kay Ben, kaunting tamis.”

“Manong, wala pa rin pong sahod si Mama,” bulong ng isang bata.

Tumango si Dado at may isinulat sa lumang kuwaderno.

Hindi niya napansing nakabalik pala ang mayamang lalaki upang kunin ang naiwan nitong payong. Nabasa nito ang pangalan ng kumpanyang nakatatak sa lukot na payslip na nakasingit sa kuwaderno.

Bigla itong nanigas.

Kinabukasan, bumalik ang lalaki kasama ang tatlong nakaamerikana at isang makapal na sobre.

“Dado, kailangan nating pag-usapan ang pitong batang iyan.”

EPISODE 2

Napaatras si Mang Dado nang mapansing nakatingin sa kaniyang kariton ang tatlong lalaking may dalang mga dokumento. Akala niya, dumating na ang mga taong magpapaalis sa kaniya dahil sa reklamong narinig kahapon.

“Kung kailangan ko pong lumipat, bigyan ninyo lang ako ng ilang araw,” pakiusap niya. “May matrikula pa akong iniipon para sa anak ko.”

Umiling ang mayamang lalaki at inilahad ang kamay.

“Ako si Leandro Villasis. Ako ang namamahala sa kumpanyang nagpapatakbo ng terminal na ito.”

Lalong namutla si Dado. Hindi niya alam na ang kostumer na kaniyang nasagot kahapon ay mismong may kapangyarihang magpasya kung maaari pa siyang magtinda roon.

Ngunit sa halip na utusang iligpit ang kariton, inilabas ni Leandro ang lukot na larawan ng payslip na kinunan niya kagabi.

“Bakit nasa kuwaderno mo ang resibo ng sahod ng mga tagalinis namin?”

Dahan-dahang kinuha ni Dado ang kuwaderno. Ipinaliwanag niyang ang pitong bata ay mga anak ng limang tagalinis sa terminal. Dalawang buwan nang hindi sumasahod nang maayos ang kanilang mga magulang, kahit patuloy silang pumapasok bago magbukang-liwayway.

Tuwing hapon, sa kaniyang kariton naghihintay ang mga bata matapos ang klase. Bawat isa ay may paboritong sawsawan, kaya naglalaan siya ng magkakahiwalay na malilinis na lalagyan upang hindi sila mag-agawan o gumamit ng iisang sawsawan.

“Hindi ko po kayang pakainin ang buong pamilya nila,” sabi ni Dado. “Pero kaya kong tiyaking may mainit silang meryenda bago umuwi.”

Tahimik na sinilip ni Leandro ang mga pahina ng kuwaderno. Nakatala roon ang mga petsa, pangalan, at halagang hindi pa nababayaran. Sa pinakahuling pahina, may isang pangungusap na isinulat ng anak ni Dado: “Tay, huwag munang singilin si Nica. Wala silang bigas.”

Napahawak si Leandro sa kaniyang noo.

Ipinakilala niya ang mga kasama: isang accountant, isang abogado, at ang pinuno ng kanilang human resources. Nang makita niya kagabi ang pangalan ng kompanya sa payslip, agad niyang ipinahanap ang mga rekord.

Bayad na pala ng kaniyang kumpanya ang kontratistang kumukuha ng mga tagalinis. Ngunit may mga tala at reklamo na hindi nakararating nang buo at nasa oras ang sahod sa mga manggagawa. Hindi pa alam kung saan napupunta ang kulang na pera.

“Bakit walang nagsabi sa akin?” tanong niya.

“Sir, ilang beses po kaming nagreklamo,” sagot ng isang babaeng tagalinis na kalalapit lamang. “Sinabihan kaming baka mawalan kami ng trabaho kung mag-iingay.”

Doon tuluyang natahimik si Leandro. Akala niya, maayos ang lahat dahil maayos ang mga ulat na ipinapakita sa kaniyang opisina.

Inutusan niya ang kaniyang mga tauhan na kaagad tanggapin ang pormal na reklamo, tiyaking may pansamantalang tulong ang mga apektadong pamilya, at makipag-ugnayan sa kinauukulang tanggapan para sa imbestigasyon. Nangako siyang hindi sila paghihigantihan dahil nagsalita sila.

Pagkatapos ay humarap siya kay Dado.

“Pasensya na sa sinabi ko kahapon. Nakita ko ang dami ng lalagyan, pero hindi ko tinanong kung para kanino.”

Hindi agad sumagot si Dado. Tumingin siya sa pitong platitong maingat niyang hinugasan bago magbukas.

“Sir, ang hiling ko lang, huwag sana silang mawalan ng kabuhayan dahil sa reklamo.”

Lumipas ang ilang linggo bago naayos ang pagbabayad ng mga naantalang sahod. Sumailalim sa pagsusuri ang kontrata ng tagalinis, at nakatanggap ang mga pamilya ng tulong habang ipinaglalaban ang kanilang karapatan.

Samantala, inalok si Dado ng abot-kayang puwesto sa loob ng terminal, na may malinis na tubig at ligtas na lugar para sa kaniyang kariton. Tinulungan din siyang makumpleto ang mga kinakailangang pahintulot sa pagtitinda.

Isang hapon, dumating si Joy dala ang kaniyang school project: isang maliit na karatulang may nakasulat na, “Pumili ng sawsawang gusto mo.”

“Tay,” sabi niya, “ako na ang gagawa ng mga label para sa mga bata.”

Dumating si Nica kasama ang kaniyang ina, na ngayon ay nakatanggap na ng sahod. Nagbayad ito sa lumang utang, ngunit hindi tinanggap ni Dado ang dagdag na pera.

“Sapat na po ang bayad ninyo,” sabi niya.

Bago umuwi, tumigil si Leandro sa bagong puwesto. Wala na siyang kasamang nakaamerikana. Bumili siya ng sampung pisong fishball at nagtanong kung aling sawsawan ang pinakamasarap.

Ngumiti si Dado habang inaabot ang malinis na platito.

“Depende po, Sir. Dito, bawat tao may sariling panlasa.”

Sa kabilang bangko, nagtatawanan ang pitong batang dati ay tahimik lamang naghihintay. Sa unang pagkakataon, hindi na kailangang ilista ni Dado sa kuwaderno ang kanilang meryenda bilang utang.