Sa isang tahimik na lumang bahay na ginawang tahanan para sa matatanda, maingat na naglalapag si Liza Mendoza ng dalawang plato sa maliit na hapag-kainan.
Isa ang may kanin, pritong isda, gulay at ilang piraso ng prutas.
Ang isa naman ay eksaktong ganoon din.
Dalawang plato.
Dalawang kutsara.
Dalawang baso.
At dalawang upuan.
Ngunit iisa lamang ang taong kumakain.
Sa tabi ng bintana, tahimik na nakaupo si Don Emilio Santiago, isang matandang lalaki na halos walumpung taong gulang. Nakasuot lamang siya ng puting kamiseta at lumang shorts. Habang nakatingin sa labas, tila may hinihintay siya sa kabilang bahagi ng bakuran.
“Don Emilio,” maingat na tanong ni Liza, “dalawa na naman po?”
Hindi sumagot ang matanda.
Inayos lamang nito ang kutsara sa kabilang plato.
“Darating siya,” mahinang sabi nito.
Napatingin si Liza sa bakanteng upuan.
“Sino po?”
Dahan-dahang ngumiti si Don Emilio.
“Ang asawa ko.”
Natigilan si Liza.
Tatlong linggo pa lamang siyang nagtatrabaho bilang tagapag-alaga sa bahay na iyon, ngunit agad niyang napansin ang kakaibang gawain ng matanda.
Araw-araw, dalawang plato ang ipinapahanda nito.
Kahit almusal.
Kahit tanghalian.
Kahit hapunan.
At pagkatapos kumain, hindi nito kailanman ipinapahawak sa iba ang pangalawang plato.
Lagi nitong iniiwan iyon sa harap ng bakanteng upuan.
Noong unang araw ni Liza, sinabi sa kaniya ng dating tagapag-alaga na si Maribel ang isang mahalagang bagay.
“Huwag mong kokontrahin si Don Emilio kapag tungkol sa pangalawang plato.”
“Bakit?”
Umiling si Maribel.
“Basta.”
“May sakit ba siya sa pag-iisip?”
Napabuntong-hininga ang babae.
“Hindi ko alam. Pero iyon ang dahilan kung bakit walang tumatagal dito.”
Napatunayan iyon ni Liza.
Sa unang linggo pa lamang, ilang beses na siyang nainis.
Tuwing umaga, gigising si Don Emilio nang eksaktong alas-sais.
Aayusin nito ang dalawang upuan.
Pupunasan ang dalawang plato.
At maghihintay.
Minsan, halos isang oras itong nakatitig sa pintuan.
Kapag walang dumarating, malungkot itong uupo.
Kapag susubukan ni Liza na alisin ang pangalawang plato, agad itong pipigil.
“Huwag.”
“Pero Don Emilio, masasayang lang po ang pagkain.”
“Hindi masasayang.”
“Baka naman wala na talagang darating.”
Biglang tumalim ang mga mata ng matanda.
“Darating siya.”
Hindi na nakipagtalo si Liza.
Hanggang isang hapon, habang nagliligpit siya ng mga pinggan, napansin niyang may maliit na litrato sa ibabaw ng aparador.
Isang batang babae ang nasa larawan.
Mga anim na taong gulang lamang.
May hawak itong maliit na laruang kahoy at nakangiti habang nakaupo sa kandungan ni Don Emilio.
Sa likod nila ay isang babae.
Maganda, mahaba ang buhok, at nakasuot ng simpleng bestida.
“Siya po ba ang asawa ninyo?”
Tumango si Don Emilio.
“Si Elena.”
“Matagal na po ba siyang wala?”
Hindi agad sumagot ang matanda.
“Dalawampu’t dalawang taon.”
Napatingin si Liza sa litrato.
“Dalawampu’t dalawang taon?”
“Oo.”
“Hindi na po siya bumalik?”
Humigpit ang hawak ni Don Emilio sa litrato.
“Hindi.”
“Nasaan po siya?”
Doon unang nakita ni Liza ang tunay na sakit sa mukha ng matanda.
“Hindi ko alam.”
Kinabukasan, habang naghahanda sila ng almusal, muling nagtanong si Liza.
“Don Emilio, bakit po kayo sigurado na babalik pa si Elena?”
Dahan-dahang inilagay ng matanda ang pangalawang plato.
“Dahil nang umalis siya, nangako siyang babalik bago lumamig ang pagkain.”
Napahinto si Liza.
“Dalawampu’t dalawang taon na po iyon.”
Tumango ang matanda.
“Alam ko.”
“Pero naghihintay pa rin kayo?”
“Kapag mahal mo ang isang tao, hindi mo binibilang ang mga araw.”
Hindi nakasagot si Liza.
Sa mga sumunod na araw, mas napansin niya ang kakaibang ugali ng matanda.
Tuwing alas-singko ng hapon, nakaupo ito sa tabi ng bintana.
Kapag may sasakyang humihinto sa labas, agad itong tumatayo.
Kapag may babaeng bumababa, umaasa itong si Elena iyon.
Ngunit laging nauuwi sa pagkabigo.
Isang gabi, habang malakas ang ulan, biglang nagsalita si Don Emilio.
“Liza.”
“Opo?”
“Kung sakaling hindi ako magising bukas, huwag mong itapon ang pangalawang plato.”
Napatigil siya.
“Huwag po kayong magsalita nang ganoon.”
“May hiling ako.”
“Ano po?”
“Kapag dumating siya, sabihin mong naghihintay ako.”
“Pero saan ko po siya hahanapin?”
Umiling ang matanda.
“Hindi mo kailangang hanapin.”
“Bakit?”
Tumingin ito sa kaniyang mga mata.
“Alam niyang nasaan ako.”
Kinabukasan, hindi bumangon si Don Emilio sa kaniyang kama.
Nagmadaling tumawag si Liza ng ambulansiya.
Dinala siya sa ospital.
Doon niya nalaman ang matagal nang tinatago ng matanda.
May malubhang sakit sa puso si Don Emilio.
At ilang buwan na lamang ang ibinibigay ng mga doktor.
Habang nakahiga ito sa ospital, nakita ni Liza ang isang lumang sobre sa ilalim ng unan.
May nakasulat:
“Para kay Elena. Kapag dumating na siya.”
Hindi niya dapat iyon binuksan.
Ngunit may isang bagay na nakalabas sa sobre.
Isang lumang tiket sa tren.
At isang pangalan.
Clara Santiago.
Nagtaka si Liza.
Sino si Clara?
Nang tanungin niya ang social worker ng ospital, isang matandang empleyado ang biglang napatingin sa pangalan.
“Clara Santiago?”
“Opo.”
“Siya ang anak ni Don Emilio.”
Napatigil si Liza.
“Anak?”
Tumango ang babae.
“May anak siyang babae. Nawawala mula pa noong dalawampu’t dalawang taon na ang nakalipas.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa katawan ni Liza.
Hindi pala asawa ang hinihintay ni Don Emilio.
Anak pala.
Ngunit bakit Elena ang pangalan na sinasabi nito?
Nang bumalik siya sa ospital, nakita niyang gising si Don Emilio.
“Don Emilio…”
“Natagpuan mo na ba siya?”
Hindi alam ni Liza kung paano sasagot.
“May kailangan po akong itanong.”
Tumahimik ang matanda.
“Si Clara…”
Biglang napaluha si Don Emilio.
“Bakit ninyo sinasabing asawa ninyo si Elena?”
Mahabang katahimikan.
Pagkatapos ay dahan-dahang nagsalita ang matanda.
“Dahil hindi ko kayang sabihin na anak ko ang hinihintay ko.”
Napaupo si Liza.
“Bakit?”
“Dahil kapag sinabi kong anak ko siya, kailangan kong aminin na ako ang dahilan kung bakit siya nawala.”
Napayuko ang matanda.
Dalawampu’t dalawang taon na ang nakalipas, nagkaroon sila ng malaking away.
Gustong magpakasal ni Clara sa isang lalaking hindi gusto ni Don Emilio.
Sa galit, sinabi niya ang mga salitang hindi niya kailanman nakalimutan.
“Kung aalis ka, huwag ka nang bumalik.”
At umalis si Clara.
Kinabukasan, nagbago ang isip ni Don Emilio.
Ngunit huli na.
Nalaman niyang sumakay si Clara ng bus papuntang Maynila.
Pagdating nito roon, hindi na siya natagpuan.
Nawala ang lahat ng bakas.
Sa loob ng dalawang dekada, hinanap niya ang anak.
Ngunit walang resulta.
“Bakit dalawang plato?” umiiyak na tanong ni Liza.
“Dahil noong bata pa siya, ayaw niyang kumain nang mag-isa.”
Napapikit ang matanda.
“Sinabi niya sa akin, ‘Tatay, huwag kang kakain hangga’t wala ako.’”
Napahawak si Liza sa kaniyang dibdib.
“Pero bakit hindi ninyo sinabi sa mga nag-aalaga sa inyo?”
“Dahil ayokong maawa sila.”
Pagkatapos ay inilabas ni Don Emilio ang lumang sobre.
“Kung makita mo siya, ibigay mo ito.”
Makalipas ang tatlong araw, pumanaw si Don Emilio.
Sa araw ng libing, dalawang plato ang inilagay ni Liza sa harap ng kaniyang kabaong.
Isa para sa kaniya.
Isa para sa taong buong buhay niyang hinintay.
Habang nagsisimula nang magsiuwian ang mga tao, may isang babaeng matagal nang nakatayo sa labas ng gate.
Payat.
May ilang hibla ng puting buhok.
At hawak ang isang lumang litrato.
Lumapit siya kay Liza.
“Siya ba si Don Emilio?”
Tumango si Liza.
Nanginginig ang babae.
“Ako si Clara.”
Parang tumigil ang mundo ni Liza.
“Ilang taon mo nang hinahanap ang tatay mo?”
“Dalawampu’t dalawang taon.”
Napaluha si Liza.
“Bakit ngayon ka lang dumating?”
Hindi agad sumagot si Clara.
“Dahil kahapon ko lang nalaman kung nasaan siya.”
Ibinigay ni Liza ang sobre.
“Iniwan niya ito para sa iyo.”
Nanginginig ang kamay ni Clara habang binubuksan iyon.
Iisa lamang ang laman.
Isang maliit na papel.
At ilang salitang isinulat ng isang ama na alam nang nauubos na ang kaniyang oras.
“Anak, dalawang plato ang lagi kong inihahanda dahil hindi ko kayang tanggapin na baka dumating ka at wala akong maihanda para sa iyo. Kung galit ka pa rin, naiintindihan ko. Pero kung sakaling dumating ka at wala na ako, sana malaman mong bawat araw na naghihintay ako ay isang araw na umaasa akong mapapatawad mo ako.”
Tuluyang napaupo si Clara sa tabi ng kabaong.
Hinawakan niya ang kahoy na takip.
At sa unang pagkakataon matapos ang dalawampu’t dalawang taon, tinawag niya ang pangalang matagal niyang ipinagkait sa sarili.
“Tatay…”
Napahagulgol siya.
“Umuwi na ako.”
Ngunit wala nang sasagot.
Kinabukasan, bumalik si Clara sa lumang bahay.
Sa maliit na hapag-kainan, nakita niya ang dalawang plato.
Hindi niya iyon ginalaw.
Umupo lamang siya sa kabilang upuan.
At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, kumain siya nang katabi ang kaniyang ama—kahit larawan na lamang nito ang nasa kabilang upuan.
Doon naunawaan ni Liza ang tunay na dahilan kung bakit walang tagapag-alagang tumatagal sa bahay na iyon.
Hindi dahil mahirap alagaan si Don Emilio.
Kundi dahil mahirap panoorin ang isang matandang lalaki na araw-araw na umaasa sa isang taong maaaring hindi na kailanman dumating.
At mas masakit pala ang paghihintay kapag alam mong ang taong hinihintay mo ay maaaring dumating lamang kapag wala ka na.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag hayaang pride ang maging dahilan para mawala ang taong mahal natin. May mga salitang binibitawan sa galit na maaaring dalhin ng isang tao sa buong buhay niya.
2. Huwag ipagpaliban ang paghingi ng tawad. Hindi natin alam kung kailan darating ang huling pagkakataong sabihin ang “patawad” at “mahal kita.”
3. Ang pamilya ay hindi dapat hinihintay hanggang maging huli ang lahat. Minsan, isang tawag, isang pagbisita, o isang simpleng yakap ang maaaring makapagligtas ng isang relasyon.
4. Huwag husgahan ang isang tao sa kaniyang kakaibang kilos. Maaaring may malalim na sakit o alaala sa likod ng isang bagay na hindi natin nauunawaan.
5. Ang paghihintay ay isang anyo rin ng pagmamahal. Ngunit mas maganda pa rin kung ang mga taong mahal natin ay hindi kailangang maghintay nang buong buhay.
Kung naantig ka sa kuwento nina Don Emilio at Clara, ibahagi ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong matagal nang hindi nakakausap ang kaniyang magulang, anak, kapatid, o mahal sa buhay. Baka ang simpleng pagbabahagi ng kuwentong ito ang maging dahilan para may isang taong magsabi ngayon ng, “Mahal kita. Patawad. Umuwi na ako.”
