ILANG TAON KONG HINANAP ANG ISANG PUNTOD NA WALANG PANGALAN KAHIT PINAGHIHINALAAN NILA AKONG NALILITO—PERO NANG TINGNAN NAMIN ANG CEMETERY MAP, MAY NUMERO PALANG SINADYANG BURAHIN SA RECORD!

Para sa kanila, isa lang akong matandang naliligaw.

Isang lalaking halos araw-araw pumupunta sa sementeryo, paikot-ikot sa pagitan ng mga lumang nitso, nagtatanong tungkol sa isang puntod na wala namang pangalan at wala ring nakakaalam kung umiiral ba talaga.

Pinagtatawanan ako ng ilan.

May nagsasabing senyales na raw iyon ng pagtanda.

May nagmumungkahing ihatid na lang ako pauwi bago pa ako tuluyang mawala sa sarili kong alaala.

Pero hindi nila alam na tatlumpu’t dalawang taon ko nang hinahanap ang puntod na iyon.

Hindi dahil may kayamanang nakabaon sa ilalim.

Hindi dahil may minanang lupa.

Kundi dahil naniniwala akong doon inilibing ang nag-iisa kong anak.

Ang anak kong si Samuel, labingpitong taong gulang lamang nang mawala.

Noong 1994, umalis siya ng bahay matapos kaming magtalo.

Galit siya sa akin dahil pinilit kong tumigil muna siya sa pag-aaral at tumulong sa trabaho. Galit din ako dahil akala ko wala siyang utang na loob.

Bago siya lumabas ng pinto, sumigaw ako:

“Kung lalayas ka, huwag ka nang bumalik!”

Iyon ang huling salitang narinig niya mula sa akin.

Kinabukasan, hindi siya umuwi.

Pagkalipas ng isang linggo, may nagsabing may natagpuang bangkay ng binata malapit sa ilog.

Pero nang pumunta ako sa morgue—

wala na roon ang katawan.

Sinabi nilang nailibing na bilang unidentified male.

Mula noon, iisang tanong ang kumain sa buhay ko:

Saan nila inilagay ang anak ko?

Sa loob ng tatlumpu’t dalawang taon, halos lahat ng sementeryo sa bayan ay pinuntahan ko.

May lumang notebook akong puno ng numero ng nitso, pangalan ng caretaker, petsa ng burial, at mga tala na ako lang ang nakakaintindi.

Pero sa San Mateo Public Cemetery ako palaging bumabalik.

May nagsabi kasi noon na dito raw dinala ang unidentified body noong linggong nawala si Samuel.

Paulit-ulit akong nagtatanong sa cemetery office.

“May record po ba kayo noong June 1994?”

“Meron, Tay.”

“May unidentified male?”

“Wala po.”

“Baka ibang pangalan?”

“Wala rin.”

Sa bawat taon, parang mas lalo akong nawawalan ng pag-asa.

Hanggang isang araw, may batang bagong empleyado sa cemetery office na nagngangalang Rica ang nakapansin sa lumang papel na dala ko.

“Ano po itong number na paulit-ulit ninyong sinusulat?”

B-417.

Iyon ang numerong narinig ko raw noon mula sa matandang sepulturero bago siya namatay.

“B-417 po ang sinasabi niyang puntod.”

Binuksan ni Rica ang lumang filing cabinet.

May mga lumang mapa roon.

Halos kulay kayumanggi na sa tanda.

Inilatag namin sa mesa ang cemetery map noong 1994.

Isa-isa naming tiningnan ang plot numbers.

B-414.

B-415.

B-416.

Pagkatapos—

B-418.

Napatigil ako.

“Nasaan ang 417?”

Napakunot-noo si Rica.

Kumuha siya ng magnifying glass.

Sa pagitan ng 416 at 418 ay may maliit na bahagi ng mapa na tila kinayod ng matalim na bagay.

May kupas na marka sa ilalim.

Parang may numerong sinadya talagang burahin.

Nang tawagin namin ang caretaker supervisor, bigla siyang namutla.

“Sir…”

“Ano?”

“May lumang notation dito.”

Sa gilid ng mapa ay may halos di mabasang sulat:

B-417 — CLOSED BY ORDER. NO PUBLIC ENTRY.

Doon nagsimulang manginig ang mga kamay ko.

Tinawagan ang barangay at municipal records office.

Dumating ang isang investigator dahil kakaiba ang pagbura sa public cemetery map.

Sinuri nila ang burial ledger.

Sa isang pahinang petsang June 18, 1994, may napansing punit na bahagi.

May isang entry sa pagitan ng dalawang pangalan.

Pero ang mismong linya ay pinunit.

“May gumawa nito nang sinasadya,” sabi ng investigator.

Hindi ko alam kung matutuwa ako o matatakot.

Hiniling kong pumunta kami sa lugar kung saan dapat naroon ang B-417.

Sa pinakadulong bahagi ng sementeryo, may kumpol ng lumang nitso na halos matabunan ng damo.

May isang maliit na sementadong bahagi roon na walang pangalan.

Walang krus.

Walang petsa.

Walang marker.

Lumuhod ako.

Hinawakan ko ang malamig na semento.

“Samuel…”

Hindi ko alam kung siya nga.

Pero sa loob ng tatlumpung taon, iyon ang unang puntod na parang may humihila sa dibdib ko.

Nang linisin ng caretaker ang gilid, may lumitaw na lumang metal plate na nakabaon sa lupa.

May numerong halos kalawangin na:

417

Napahagulgol ako.

Pero sinabi ng investigator na hindi pa puwedeng mag-conclude.

Kailangan ng records.

Kailangan ng authorization.

Kailangan ng tamang proseso.

Makalipas ang ilang araw, may natagpuang lumang municipal memo.

Noong 1994, may isang unidentified young male na inilibing sa B-417.

Ngunit makalipas ang dalawang araw, may utos na baguhin ang record at alisin ang plot sa public index.

“Bakit?” tanong ko.

Tahimik ang investigator.

Pagkatapos ay inilapag niya ang isa pang dokumento.

May pangalan ng taong nag-request ng record suppression.

Councilor Mateo Villanueva.

Kilala ko ang pangalang iyon.

Siya ang ama ng matalik na kaibigan ni Samuel.

At siya rin ang huling taong nakita raw kasama ng anak ko bago ito nawala.

Doon unti-unting lumabas ang katotohanan.

Noong gabing umalis si Samuel sa bahay, sumama pala siya sa kaibigan niyang si Paolo Villanueva.

Nagkaroon sila ng inuman kasama ang ilang kabataan.

Sa daan pauwi, nagkaroon ng away.

Ayon sa lumang witness statement na natagpuan sa archived police box, itinulak ni Paolo si Samuel sa gilid ng tulay.

Nahulog ang anak ko sa mabatong bahagi ng ilog.

Namatay siya bago pa madala sa ospital.

Pero dahil anak ng makapangyarihang konsehal si Paolo, pinagtakpan ang insidente.

Ang katawan ni Samuel ay ipinasok bilang unidentified.

Ang puntod ay tinanggal sa public record.

At sinabi sa amin na walang sapat na impormasyon tungkol sa nawawalang bata.

Napaupo ako sa sahig ng records office nang marinig ko iyon.

Hindi dahil sa galit.

Kundi dahil naalala ko ang huling sigaw ko sa anak ko:

“Huwag ka nang bumalik!”

At parang sinunod niya nga ako.

Nahanap din ng pulis ang dating caretaker na buhay pa at nasa ibang probinsya.

Inamin niyang binayaran siya noon para huwag ilagay ang pangalan at alisin ang marker sa puntod.

“Hindi ko alam na may ama palang naghahanap,” umiiyak niyang sabi.

Hindi ko siya sinigawan.

Hindi ko rin alam kung saan ko ilalagay ang galit ko.

Patay na si Councilor Mateo.

Patay na rin si Paolo ilang taon na ang nakalipas sa aksidente.

Wala nang taong maaari kong harapin at tanungin:

“Bakit ninyo ninakaw sa akin ang pagkakataong mailibing nang maayos ang anak ko?”

Ang natira lang sa akin ay isang walang pangalang puntod—

at tatlumpu’t dalawang taon ng paghahanap.

Nang maaprubahan ang legal na proseso, kinumpirma sa pamamagitan ng lumang dental records at iba pang ebidensya na ang labi sa B-417 ay kay Samuel.

Hindi ko alam kung paano ko ilalarawan ang naramdaman ko.

Masaya ba ako dahil nahanap ko siya?

O mas lalo akong nasaktan dahil sa wakas, may lugar na akong pupuntahan kapag nami-miss ko siya?

Nagpagawa ako ng simpleng lapida.

Walang engrandeng disenyo.

Nakaukit lang:

SAMUEL REYES
1977–1994
ANAK NA HINDI KAILANMAN TUMIGIL HINTAYIN NG KANYANG AMA

Noong unang araw na inilagay ang pangalan niya, mag-isa akong umupo sa tabi ng puntod.

May dala akong maliit na laruan niyang kahoy na bangka.

Iyon ang paborito niya noong bata pa siya.

“Anak,” bulong ko, “nahanap na rin kita.”

Tumulo ang luha ko.

“Pero sana ibang paraan.”

Inilagay ko ang kamay sa lapida.

“Patawarin mo ako sa huling sinabi ko.”

Tahimik ang sementeryo.

Walang sagot.

“Hindi ko talaga gustong hindi ka bumalik.”

Humagulgol ako.

“Galit lang ako. Pagod lang ako. Mahirap lang tayo. Pero mahal kita, anak.”

Sa loob ng tatlumpu’t dalawang taon, iyon ang pangungusap na gusto kong sabihin sa kanya.

At ngayong nasabi ko na—

bato na lang ang nakikinig.

Doon ko naunawaan na minsan, ang pinakamabigat na parusa ay hindi kulungan.

Kundi ang mabuhay nang napakatagal na may salitang gusto mong bawiin—

pero wala na ang taong dapat makarinig.

Hanggang ngayon, tuwing Linggo, bumabalik ako sa puntod ni Samuel.

Hindi na ako paikot-ikot.

Hindi na ako nagtatanong sa bawat caretaker.

Hindi na nila ako tinatawag na matandang nalilito.

Alam ko na kung saan ako pupunta.

Pero sa bawat pag-upo ko sa tabi ng lapida, palagi kong naaalala ang batang si Samuel na tumatakbo pauwi galing eskuwela, sumisigaw ng:

“Pa! Tingnan mo grades ko!”

Naalala ko kung paano ko minsang sinagot:

“Mamaya na, anak. Pagod ako.”

Ang dami palang “mamaya” sa buhay na hindi na dumarating.

Isang hapon, tinanong ako ni Rica:

“Tay, gumaan na po ba pakiramdam ninyo ngayong nahanap n’yo siya?”

Matagal bago ako sumagot.

“Hindi.”

Nagulat siya.

Ngumiti ako nang malungkot.

“Pero hindi na ako nawawala.”

Tiningnan ko ang lapida.

“Alam ko na kung saan ko dadalhin ang pagsisisi ko.”

Bago ako umuwi, inilagay ko ang palad ko sa pangalan ng anak ko.

“Samuel, uuwi na muna si Papa.”

Tumayo ako.

Pero bago ako tuluyang lumakad palayo, napalingon ako.

At gaya ng ginagawa ko sa bawat pagbisita, bumulong ako:

“Kung naririnig mo ako… bumalik ka kahit sa panaginip lang.”

“Hindi na kita pagtatabuyan.”

“Hindi na ako magagalit.”

“Hindi na kita pagsasabihan na huwag kang bumalik.”

Huminto ang boses ko.

At sa pagitan ng mga luhang halos hindi ko na mapigilan, sinabi ko ang salitang tatlumpu’t dalawang taon kong huli nang naunawaan ang halaga:

“Anak… umuwi ka.”

Pero tahimik lang ang sementeryo.

At sa harap ko, ang puntod na matagal kong hinanap ay nanatiling nakasara—

ngayon ay may pangalan na,

may petsa na,

at may ama nang alam kung saan magdadalamhati.

Ngunit ang anak na gusto kong yakapin…

hindi na kailanman makakauwi.