Para sa kanila, isa lang akong tahimik na mortuary worker na masyadong nakikialam.
Isang hamak na empleyadong dapat sumunod lang sa utos, magtulak ng stretcher, maglinis ng mesa, at huwag nang magtanong kung kaninong katawan ang inilalabas o inililipat.
Kaya nang tumanggi akong ilipat ang isang bangkay mula sa cold storage, pinagmumura ako ng supervisor sa harap ng mga nurse, attendant, at dalawang kamag-anak na naghihintay sa labas.
“Trabaho mo lang gawin mo!” sigaw niya sa akin.
Pero hindi ako gumalaw.
Dahil may isang bagay akong napansin.
Hindi ko maipaliwanag kung bakit, pero hindi tugma ang katawan sa pangalang nasa dokumento.
At nang yumuko ako para tingnan ang maliit na toe tag na nakatali sa paa ng patay, parang may malamig na kamay na humawak sa batok ko.
Ang pangalan sa tag ay hindi pareho sa pangalan sa release form.
Mas masahol pa roon—
kilala ko ang pangalang nakasulat sa paa.
Pangalan iyon ng isang lalaking ilang oras pa lang ang nakalipas ay nakita kong buhay na buhay sa emergency room.
Ako si Renato, limampu’t limang taong gulang, at halos dalawampung taon na akong nagtatrabaho sa mortuary.
Marami na akong nakitang kamatayan.
Pero noong gabing iyon, unang beses kong natakot hindi sa patay—
kundi sa posibilidad na maling pamilya ang malapit nang maglibing ng maling katawan.
Nagsimula ang lahat bandang alas-dos ng madaling-araw.
May dalawang bangkay na sabay na dinala sa mortuary mula sa magkaibang ward. Isa ay isang lalaking namatay matapos ang komplikasyon sa operasyon. Ang isa naman ay isang pasyenteng dinala matapos ang malubhang aksidente.
Normal lang sana iyon sa trabaho namin.
Pero habang inaayos ko ang mga katawan, napansin kong may kakaiba sa isa.
May peklat sa kaliwang tuhod.
Naalala ko agad ang lalaking nakita ko sa ER noong nakaraang gabi. Nakaupo pa siya noon sa wheelchair, gising, at may parehong mahabang peklat sa tuhod.
Ang pangalan niya ayon sa wristband na nakita ko noon ay Arturo Mendoza.
Kaya nang makita ko ang release form na nagsasabing ang bangkay sa harap ko ay si Rogelio Cruz, kinutuban ako.
“Sir,” sabi ko sa supervisor, “puwede po bang huwag muna natin ilabas ito?”
Napatingin siya sa akin na parang wala akong karapatang magsalita.
“Bakit?”
“Parang may mali po sa identification.”
Nairita siya.
“Renato, kumpleto ang papers. Huwag kang gumawa ng problema.”
Pero hindi ako mapakali.
Lumapit ako sa paa ng bangkay at tiningnan ang tag.
Nakasulat:
ARTURO MENDOZA.
Nanlamig ako.
“Sir… tingnan n’yo po.”
Lumapit ang supervisor.
Pagkakita niya sa pangalan, bigla siyang natahimik.
Dahil nasa hawak niya ang release form para kay Rogelio Cruz.
At ang pamilya ni Rogelio ay nasa labas na, naghihintay para kunin ang bangkay.
Kung hindi ako humarang—
maling katawan ang maiuuwi nila.
Agad na ipinatawag ang head nurse at duty doctor.
Sinara muna ang mortuary at pinaghintay ang pamilya.
Nagkagulo sa loob.
Binuksan ang records.
Sinuri ang admission numbers, wristbands, toe tags, at transfer sheets.
Doon lumitaw ang mas malaking problema.
Parehong may dalawang magkaibang record na gumagamit ng halos magkaparehong hospital control number.
Hindi lang simpleng maling sulat.
May isang dokumentong na-print gamit ang pangalan ni Rogelio pero ang patient number ay kay Arturo.
At ang isa naman ay kabaligtaran.
“Duplicate encoding?” tanong ng doktor.
“Hindi puwedeng basta typo lang ito,” sabi ng head nurse.
Tahimik akong nakatayo sa gilid habang pinag-uusapan nila.
Pero sa loob ko, lalo akong kinakabahan.
Dahil kung buhay pa ang isang taong na-tag bilang patay—
nasaan siya?
Sinuri agad ang ward census.
Doon sila lalo namutla.
Ayon sa computer, Arturo Mendoza—deceased.
At si Rogelio Cruz—transferred to recovery.
Pero ayon sa toe tag sa harap namin, ang bangkay ay si Arturo.
Ibig sabihin, kung tama ang katawan sa mortuary—
ang taong nasa recovery ward ay maaaring si Rogelio.
Tumakbo ang doktor paakyat.
Makalipas ang ilang minuto, tumawag siya.
“Renato,” sabi niya, halos walang boses, “tama ka.”
Ang lalaking buhay sa recovery room ay si Rogelio Cruz.
Hindi si Arturo.
Nagpalit ang pagkakakilanlan ng dalawang pasyente matapos silang sabay na ilipat mula sa imaging area noong gabi.
At doon nagsimulang umiyak ang head nurse.
Dahil may masakit pang tanong na kailangang sagutin:
Paano namatay si Arturo?
At natanggap ba niya ang gamot at treatment na para talaga sa kanya?
Nagsimula ang mas malalim na imbestigasyon.
Lumabas na parehong walang malay ang dalawang lalaki nang dumating sila sa ospital.
Pareho rin silang walang kasamang pamilya sa unang oras.
Sa pagmamadali, naipagpalit ang temporary labels sa stretcher pagkatapos ng diagnostic procedures.
Mula noon, ang bawat kasunod na record ay sumunod sa maling pangalan.
Mas masakit pa—
si Arturo pala ay may severe allergy sa isang partikular na gamot.
Nasa dati niyang medical history iyon.
Pero dahil nakarehistro siya bilang Rogelio, hindi lumitaw ang allergy warning sa system.
Hindi agad masabi ng mga doktor kung iyon ang direktang sanhi ng pagkamatay niya. Kailangan pa ng review at formal investigation.
Pero para sa pamilya niya, sapat na ang tanong para durugin sila.
Tinawagan ang asawa ni Arturo.
Dumating siya bandang alas-singko ng umaga kasama ang kanilang dalawang anak.
Pagpasok niya sa mortuary, halos mawalan siya ng lakas.
“Siya ba?” tanong niya.
Walang gustong sumagot agad.
Ako ang lumapit sa kanya.
“Ma’am… pasensya na po.”
Nang makita niya ang mukha ng asawa niya, napahiyaw siya.
“Arturo!”
Yumakap siya sa katawan habang paulit-ulit na sinasabing,
“Akala ko nasa recovery ka! Sabi nila stable ka!”
Hindi ko makalimutan ang tunog ng iyak niya.
Hindi iyon simpleng pagluluksa.
Iyon ang iyak ng taong hindi lamang nawalan ng asawa—
kundi nawalan ng pagkakataong makapagpaalam dahil ibang pangalan ang inilagay sa kanya.
Sa kabilang panig, ang pamilya naman ni Rogelio ay umiyak sa relief nang malaman nilang buhay pa siya.
Dalawang pamilya.
Isang gabi.
Isang maling tag.
At dalawang magkaibang uri ng luha.
Makalipas ang ilang araw, pinatawag ako sa administrative office.
Akala ko mapapagalitan ako dahil tumanggi akong sumunod sa supervisor.
Pero pagpasok ko, naroon ang medical director, head nurse, at quality assurance officer.
“Renato,” sabi ng direktor, “kung hindi mo pinahinto ang release, baka nailibing ng isang pamilya ang maling katawan.”
Hindi ko alam ang isasagot.
“Trabaho ko lang po.”
Umiling siya.
“Hindi lang iyon. Pinili mong magtanong kahit pinipilit kang manahimik.”
Pero wala akong maramdaman na saya.
Dahil ang nasa isip ko ay asawa ni Arturo.
Nalaman ko rin na nagsimula ang formal review at inayos ang patient identification procedures. Dinoble ang verification sa transfers. Hindi na puwedeng isang tag lang ang basehan. Kailangan ng multiple identifiers bago ilipat o i-release ang pasyente o katawan.
Pero kahit gaano karaming bagong patakaran ang gawin—
hindi na maibabalik si Arturo.
Makalipas ang isang linggo, bumalik ang asawa niya sa mortuary.
May hawak siyang maliit na plastic bag.
“Nais ko lang ibigay ito sa inyo,” sabi niya.
Sa loob ay isang simpleng rosaryo.
“Kay Arturo po ito. Lagi niyang dala.”
Hindi ko agad tinanggap.
“Ma’am, hindi ko po deserve—”
“Kung hindi dahil sa inyo, baka iba ang nailibing namin.”
Doon siya napaiyak.
“Hindi ko na nailigtas ang asawa ko. Pero kahit paano, naiuwi ko ang tamang tao.”
Parang may kumurot sa dibdib ko.
Dahil sa mortuary, madalas iniisip ng mga tao na patay na ang trabaho namin.
Hindi na raw mahalaga ang detalye.
Pero noong araw na iyon, naintindihan ko—
kahit patay na ang tao, may dignidad pa rin siyang dapat protektahan.
May pangalan siyang kailangang ibalik nang tama sa pamilya.
Ilang buwan ang lumipas bago ko muling nakita si Rogelio.
Naglalakad na siya, bagama’t mahina pa.
Kasama niya ang asawa niya nang bumisita sa ospital para sa follow-up.
Nang makita niya ako sa hallway, huminto siya.
“Ikaw ba si Renato?”
Tumango ako.
Lumapit siya at niyakap ako.
“Salamat.”
“Wala po akong ginawa.”
“Meron.”
Napatingin siya sa akin.
“Pinilit mong tingnan ang pangalan.”
Hindi ko alam kung bakit, pero doon ako biglang napaluha.
Kasi sa loob ng ilang buwan, lagi kong iniisip ang isang bagay.
Kung hindi ko napansin ang toe tag, ano kaya ang nangyari?
Baka ibang katawan ang nailibing.
Baka matagal bago malaman ng pamilya ni Rogelio na buhay siya.
Baka mas lalo pang lumala ang gulo.
Pero mas masakit ang isa pang tanong.
Paano kung napansin namin ang maling pangalan nang mas maaga?
Baka buhay pa si Arturo.
Hanggang ngayon, iyon ang tanong na hindi ko maalis sa isip ko.
Tuwing dumadaan ako sa cold storage, naaalala ko ang kanyang asawa.
Naalala ko ang sigaw niya.
“Akala ko nasa recovery ka.”
At tuwing may bagong katawan na inilalagay sa mesa ko, tatlong beses kong tinitingnan ang pangalan.
Hindi dahil natatakot akong magkamali.
Kundi dahil alam ko na ngayon kung gaano kabigat ang isang pangalan.
Dahil ang pangalan sa toe tag ay hindi lang tinta sa papel.
May asawa iyong naghihintay.
May anak iyong umaasa.
May bahay iyong gustong uwian.
At kapag nagkamali tayo sa isang simpleng pangalan—
maaaring isang buong pamilya ang mawalan ng pagkakataong makapagsabi ng huling,
“Mahal kita.”
