Para sa kanila, isa lang akong matandang babae na ayaw tanggapin ang nakaraan.
Isang lolang paulit-ulit bumabalik sa paaralan dala ang pangalan ng batang matagal na raw wala sa records, kaya madalas nila akong pagtawanan at sabihang baka nalilito na ako dahil sa edad.
At para matapos na raw ang pangungulit ko, ilang beses nila akong pinaalis sa registrar… habang mahigpit kong hawak ang kupas na litrato ng batang minsang nangakong babalik sa akin pagkatapos ng klase.
Ako si Aling Rosa.
Mahigit tatlumpung taon kong hinanap ang isang attendance book ng San Isidro Elementary School. Hindi dahil gusto kong malaman kung ilang araw pumasok ang anak ko.
Kundi dahil gusto kong patunayan na minsan siyang umupo sa silid-aralan na iyon.
Ang pangalan niya ay Emilio Santos.
Labing-isang taong gulang siya nang mawala.
Noong huling umagang nakita ko siya, nakasuot siya ng puting polo, kupas na shorts, at tsinelas na halos manipis na ang swelas. Bago siya umalis, humalik siya sa pisngi ko.
“Nay, may quiz kami ngayon. Pag-uwi ko, ipapakita ko sa inyo kapag mataas ako.”
Hindi na siya nakauwi.
At kinabukasan, sinabi ng school na walang estudyanteng Emilio Santos na naka-enroll sa kanila.
Akala ko noon, simpleng pagkakamali lang sa records. Kaya pumunta ako sa school office. Hinanap ko ang adviser niya. Hinanap ko ang class list. Hinanap ko kahit ang pangalan niya sa library logbook.
Wala.
“Sigurado po ba kayong dito nag-aaral ang anak ninyo?” tanong ng clerk.
Parang sinaksak ako sa dibdib.
“Araw-araw ko siyang hinahatid sa gate.”
Pero wala raw enrollment form. Wala raw report card. Wala raw attendance entry. Para bang isang umaga, binura ng mundo ang anak ko.
Nag-report ako sa pulis. Naghanap kami sa terminal, ospital, simbahan, at mga kalapit na bayan. May nagsabing baka tumakas. May nagsabing baka nalunod. May nagsabing baka sumama sa kung sino.
Pero kilala ko ang anak ko.
Hindi aalis si Emilio nang hindi ako sinasabihan.
Lumipas ang mga taon. Namatay ang asawa ko na hindi man lang nalaman kung ano ang nangyari sa anak namin. Ako naman, patuloy na bumalik sa paaralan.
“Attendance book lang po,” paulit-ulit kong sinasabi. “Iyong school year 1992.”
Minsan may staff na naaawa. Minsan may tumatawa.
“Nanay, baka wala na ’yan. Bodega na lang ang pag-asa n’yo.”
Kaya hinintay ko ang araw na papayagan akong pumasok sa lumang storage room.
At nang dumating iyon, halos hindi ako makatulog sa kaba.
Punong-puno ng alikabok ang bodega. May mga sirang upuan, lumang test papers, kahon ng report cards, at mga libro na kinain na ng anay. Kasama ko ang bagong principal, si Sir Mateo, at dalawang staff.
“Aling Rosa,” sabi niya, “wala akong pangakong makikita natin.”
Tumango ako. “Kahit wala, gusto ko lang subukan.”
Isa-isa naming binuksan ang mga kahon. Tatlong oras kaming naghanap. Nanginginig na ang tuhod ko. Pakiramdam ko, baka tama sila. Baka wala talaga. Baka dala lang ako ng pag-asang matagal nang patay.
Hanggang may nakita ang isang janitor na malaking ledger sa ilalim ng sirang cabinet.
“Sir, attendance book po yata.”
Napatayo ako.
Nakasulat sa cover:
GRADE VI – SECTION MABINI – SCHOOL YEAR 1992–1993
Parang bumalik ang tibok ng puso ko noong tatlumpung taon na ang nakalipas.
Binuksan ni Sir Mateo ang libro. Isa-isang lumabas ang mga pangalan.
Aguilar.
Bautista.
Cruz.
Domingo.
Hanggang makarating kami sa letrang S.
Napahawak ako sa mesa.
Doon, malinaw na malinaw:
SANTOS, EMILIO R.
May attendance marks.
Present.
Present.
Present.
Hanggang sa isang petsa na biglang naging blangko.
Umiyak ako nang makita iyon.
“Sabi ko sa inyo,” bulong ko. “Dito siya nag-aral.”
Pero hindi iyon ang pinakanakakagulat.
Sa tabi ng pangalan niya, may pulang sulat-kamay:
TRANSFERRED — DO NOT FORWARD RECORDS.
At sa ibaba, may pirma ng dating principal.
Tinawag ng principal ang division office. Kinuha nila ang lumang student files. Pagkatapos ng ilang oras, may nahanap silang sealed envelope na kapareho ng reference number sa attendance book.
Sa loob, may transfer form.
Pero mali ang pangalan ng school.
Wala palang ganoong school sa address na nakasulat.
May isa pang papel. Isang incident report na hindi kailanman ipinasa sa pulis.
Ayon sa report, noong araw na nawala si Emilio, may lalaking dumating sa school at nagpakilalang kamag-anak namin. Sinabi nitong may emergency sa bahay kaya kailangan daw niyang sunduin ang bata.
Pinayagan siyang umalis.
Walang tawag sa akin.
Walang verification.
At pagkatapos noon, may utos mula sa dating principal na burahin ang pangalan ni Emilio sa official class list.
“Bakit?” sigaw ko habang umiiyak. “Bakit nila kailangang burahin ang anak ko?”
Tahimik ang lahat.
Hanggang sa isang matandang babaeng dating teacher ang dumating. Si Ma’am Lourdes, ang adviser ni Emilio noon.
Pagkakita niya sa attendance book, napahagulgol siya.
“Rosa… patawarin mo ako.”
Parang biglang naglaho ang hangin sa paligid.
“Ano ang alam mo?”
Naupo siya at sinabi ang bagay na tatlumpung taon niyang itinago.
Ang lalaking kumuha kay Emilio ay kapatid ng isang makapangyarihang negosyante. May nakita raw si Emilio ilang araw bago siya mawala—isang sobre ng pera na ibinibigay sa school administrator kapalit ng paggamit ng school grounds bilang taguan ng mga smuggled goods sa gabi.
Nakita siya.
At natakot ang mga taong sangkot na magsusumbong siya.
“Bakit hindi kayo nagsalita?” tanong ko kay Ma’am Lourdes.
Umiiyak siyang yumuko.
“Tinakot nila ako. May dalawang anak ako noon. Sinabi nilang kapag nagsalita ako, mawawala rin sila.”
Napahawak ako sa dibdib.
Naiintindihan ko ang takot niya.
Pero ang anak ko ang nawala.
Habang pinoprotektahan niya ang pamilya niya, tatlumpung taon akong naghintay sa pintuan namin tuwing dapithapon.
May pagkakataon pa noon na naglalagay ako ng plato para kay Emilio kapag naghahapunan kami. Sabi ng asawa ko, “Rosa, tigilan mo na. Mas lalo kang masasaktan.”
Pero hindi ko maalis.
Paano kung umuwi siya nang gutom?
Paano kung isang gabi kumatok siya at sabihin, “Nay, nandito na ako”?
Nang muling buksan ang kaso, natagpuan ng pulis ang pangalan ng lalaking kumuha kay Emilio. Matagal na itong patay. Pero sa lumang notebooks niya, may address ng isang bahay sa malayong probinsya.
Pinuntahan iyon ng mga awtoridad.
May nakatira roong isang lalaking halos sing-edad na sana ng anak ko.
Nang ipakita nila sa akin ang litrato niya, napaupo ako.
May maliit na peklat sa kaliwang kilay.
Parehong peklat ni Emilio nang mahulog siya sa puno noong pitong taong gulang siya.
Nanghina ang tuhod ko.
“Buhay siya?”
Pero ang sagot nila ang tuluyang dumurog sa akin.
Buhay si Emilio hanggang limang taon bago namin siya matagpuan.
Namuhay siya sa ibang pangalan.
Hindi niya raw alam kung sino ang tunay niyang pamilya.
At namatay siya sa sakit na walang kamag-anak na nakahawak sa kamay niya.
Binigay sa akin ang maliit na kahon ng mga gamit niya. May relo. May lumang rosaryo. May notebook.
Sa unang pahina, may sulat:
“Hindi ko alam kung bakit pakiramdam ko may nanay akong naghihintay sa akin.”
Hindi ko kinaya.
Yumakap ako sa notebook at napasigaw.
“Anak, naghihintay ako! Hindi ako tumigil!”
Tatlumpung taon akong umaasang makikita ko siyang buhay.
Tatlumpung taon akong nagdasal na sana isang araw, sa kanto man lang, makita ko siyang naglalakad.
Pero dumating ang katotohanan nang huli na.
Hindi ko na siya mayayakap.
Hindi ko na masasabing hindi ko siya pinabayaan.
Hindi niya nalaman na araw-araw ko siyang hinanap.
Ilang linggo matapos iyon, naglagay ang paaralan ng maliit na memorial sa tabi ng registrar:
EMILIO R. SANTOS — ANG ESTUDYANTENG HINDI DAPAT BINURA SA RECORD.
Inilagay nila sa ilalim ng frame ang kopya ng attendance page kung saan unang muling lumitaw ang pangalan niya.
Nang makita ko iyon, hinaplos ko ang salamin.
“Anak,” bulong ko, “bumalik na ang pangalan mo.”
Pero hindi ko naramdaman ang saya.
Dahil ang pangalan niya lang ang nakabalik.
Hindi siya.
Ngayon, tuwing dumadaan ako sa paaralan, hindi na nila ako tinatawag na matandang nalilito. Binabati nila ako. May mga batang lumalapit at nagtatanong kung sino si Emilio.
Sinasabi ko lang:
“Anak ko siya. At matagal siyang hinanap ng nanay niya.”
ARAL NG KUWENTO: Huwag pagtawanan ang taong paulit-ulit naghahanap ng lumang rekord, dahil baka iyon ang huling daan niya patungo sa isang mahal sa buhay. Ang isang pangalan sa attendance book ay hindi lang tinta—patunay iyon na may batang minsang nangarap, tumawa, at umuwi sana sa kanyang ina. At higit sa lahat, ang pananahimik dahil sa takot ay maaaring magligtas ng sarili nating pamilya, pero maaari ring sumira sa buhay ng ibang pamilyang naghihintay ng katotohanan.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, huwag kalimutang LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT sa comment section ng Facebook page post na ito!
