Sa bawat bahay, may kuwento ng “simpleng ubo” na muntik nang humantong sa trahedya.
Si Lolo Berto, 72, inubo nang dalawang gabi. Ayaw maabala ang mga anak, kaya dumukot na lang sa lumang bote ng gamot sa ubo na ibinigay daw dati sa kanya ng kapitbahay. “Malakas ‘yan, isang kutsara lang, tiyak tahimik ang ubo,” sabi ni Kumare. Natahimik nga ang ubo… pero pati si Lolo. Kinabukasan, lutang, antukin, mabagal huminga, at muntik nang madulas pagpunta sa CR. Pagdating sa ER, sabi ng doktor: “Hindi lahat ng gamot sa ubo ay safe sa senior, lalo na kung mag-isa lang nagdedesisyon.”
Kung senior ka (o may senior sa bahay), mahalagang malaman na may ilang gamot sa ubo na mas delikado sa edad 60 pataas. Hindi ibig sabihin bawal sa lahat, pero mas mataas ang tsansa ng side effects: hilo, bagsak ang BP, paghina ng paghinga, pagkalito, at pagtaas ng risk na madapa o ma-stroke.
Pag-usapan natin ang 4 klase ng gamot sa ubo na dapat iwasan o gamitin lang kung talagang kailangan at may gabay ng doktor.
1. Mga cough syrup na may codeine o hydrocodone
Ito yung mga “matitinding” pampigil ng ubo na bahagi ng grupo ng opioid. Ginagawa nila ang trabaho sa pamamagitan ng pagbagal sa utak at reflex ng pag-ubo – pero kasama na rin dito ang pagbagal ng paghinga at pag-antok nang todo. (U.S. Food and Drug Administration)
Bakit delikado sa senior:
- Puwedeng magdulot ng sobrang antok, hilo, at pagkalito
- Pinapabagal ang paghinga, lalo na kung may sakit sa puso o baga
- Mas mataas ang tsansa ng constipation, na sa senior puwedeng humantong sa impaction at matinding pananakit ng tiyan
- Kapag sinabay sa iba pang pampatulog (pang-anxiety, sleeping pills, alak), puwedeng humantong sa sobrang bagsak ng paghinga
May mga babala na ang regulators tungkol sa opioid cough medicines dahil sa panganib ng misuse, overdose, at mabagal na paghinga. (U.S. Food and Drug Administration)
Kuwento:
Si Mang Leo, 68, may altapresyon at mahina ang baga. Uminom siya ng kalahating takal ng codeine na syrup na natira pa noong nakaraang taon. Kinagabihan, sobrang antok, hindi halos magising, at nagrereklamo ng “parang mabigat sa dibdib.” Nang dinala sa ospital, bumagal pala ang paghinga at bumaba ang oxygen. Buti na lang at naagapan.
Ano ang dapat gawin:
- Kung senior ka, iwas sa self-medication ng codeine/hydrocodone na cough syrup.
- Kung inireseta talaga ng doktor, itanong:
- “Gaano katagal lang ito iinumin?”
- “Safe ba ito sa iba ko pang gamot sa puso, altapresyon, at tulog?”
- Huwag itong pagsasabay sa alak, sleeping pills o iba pang pampakalma.
2. Mga “cough & cold” na may matutulogin na antihistamine
(diphenhydramine, chlorpheniramine, brompheniramine at iba pang first-generation antihistamine)
Maraming syrup o tableta sa botika ang “para sa ubo at sipon” na may kasamang lumang klase ng antihistamine. Oo, nakakabawas ng sipon at allergy – pero sa senior, malaki ang kabayaran.
Ang mga gamot na ito ay kasama sa listahan ng Beers Criteria – isang gabay kung aling gamot ang dapat iwasan sa matatanda – dahil sa lakas ng side effects gaya ng antok, pagkalito, tuyong bibig, panlalabo ng paningin, at pagtaas ng risk na madapa. (Cloudfront)
Bakit delikado sa senior:
- Matinding antok at hilo → madaling madapa, mauntog, ma-fracture
- Pagkalito o delirium, lalo na kung may early dementia
- Urinary retention sa mga lalaking may prostate enlargement
- Puwedeng pababain ang BP kapag biglang tumayo → hilo at pagkakahulog
Kuwento:
Si Lola Remy, 74, ubo’t sipon sa tag-ulan. Bumili ang apo ng “night-time cough and cold” syrup. Pag-inom niya sa gabi, himbing nga ang tulog – pero madaling-araw, nagising siyang hilo at tinangkang bumangon papuntang CR. Dahil antok pa ang utak at mahina ang tuhod, nadulas at nabugbog ang balakang. Sa X-ray, may maliit na bali.
Ano ang dapat gawin:
- Basahin ang label: kung may nakasulat na diphenhydramine, chlorpheniramine, brompheniramine, doxylamine, mag-ingat.
- Iwasan ang “pangpatulog” na cough syrup sa senior, lalo na kung nag-iisa sa bahay o madalas bumangon sa gabi para umihi.
- Kung kailangan talaga ng antihistamine, tanungin ang doktor kung may mas banayad at mas bagay sa senior.
3. Benzonatate capsules (yung capsule na “pampamanhid ng lalamunan”)
Ang benzonatate ay non-opioid na gamot sa ubo na nangangapalma ng nerves sa lalamunan at baga para hindi madaling ma-trigger ang ubo. Mabisa ito, pero may sariling panganib – lalo na kung mali ang pag-inom.
Mga kilalang seryosong side effect nito sa ilang tao:
- Pagkalito, kakaibang ugali, hallucinations (parang may nakikita o naririnig na wala naman) (MedCentral)
- Hirap huminga o lunok, lalo na kung nguyain o kagatin ang capsule imbes na lunukin nang buo (MedCentral)
- Sa overdose, puwede itong magdulot ng seizure, abnormal heartbeat, at cardiac arrest. (poison.org)
Bakit delikado sa senior:
- Mas sensitibo ang utak sa gamot, kaya mas mabilis magka-pagkalito at hallucinations
- Kung may problema na sa paglalakad o memorya, dagdag pa ito sa panganib na madapa o mawala
- Maraming senior ang hirap lumunok, kaya tendency ay nguyain ang capsule – ito ang pinaka-delikado
Kuwento:
Si Lolo Tonyo, 76, binigyan ng benzonatate dahil sa matinding ubo. Dahil sanay siya na “nginunguya” muna ang kapsula bago lunukin, ganoon din ang ginawa niya. Ilang minuto lang, nagreklamo ng pamamanhid ng bibig at lalamunan, parang hindi makahinga nang maayos, at nag-panic. Dinala sa ER – sabi ng doktor, buti raw at hindi nag-spasm ang lalamunan nang husto.
Ano ang dapat gawin:
- Kung may reseta ng benzonatate, lunukin nang buo – huwag bubuksan, dudurugin, o nguya-nguya.
- Kung may problema sa paglunok o madalas mabulunan, mas mabuting ipaalam sa doktor na huwag itong ireseta.
- Huwag itong iwanan kung saan maaabot ng apo – may matinding babala sa toxicity sa bata.
4. Mga “multi-symptom” na gamot sa ubo na may malalakas na decongestant
(pseudoephedrine, phenylephrine at iba pang pampasingaw ng baradong ilong)
Maraming tableta o syrup na “para sa ubo, sipon, lagnat, sakit ng ulo – all in one.” Kadalasan, may decongestant sa loob tulad ng pseudoephedrine o phenylephrine. Ang trabaho nito: paliitin ang ugat sa ilong para humupa ang barado – pero ang problema, pati ugat sa buong katawan puwedeng sumikip.
- Ang mga decongestant na ito ay kilalang nakakapagtaas ng blood pressure at heart rate, lalo na sa mas mataas na dose. (NCBI)
- Mga samahan sa puso at hypertension ay nagbababala: ang mga taong may uncontrolled na high blood o sakit sa puso ay dapat umiwas sa oral decongestants. (www.heart.org)
Bakit delikado sa senior:
- Puwedeng biglang tumaas ang presyon, magpalala ng angina, o mag-trigger ng arrhythmia (irregular heartbeat)
- Kung may history ng heart attack, stroke, o heart failure, mas mataas ang risk na lumala ang kondisyon
- Maraming multi-symptom cold meds may kasamang NSAID (pain reliever) na puwede pang magpataas ng BP o makaapekto sa kidney sa senior (www.heart.org)
Kuwento:
Si Mang Ramil, 70, may matagal nang altapresyon. Inubo’t sinipon, kaya bumili ng tableta na “laban sa ubo, sipon, lagnat, sakit ng katawan.” Pagkalipas ng dalawang araw, sumasakit ang ulo, namumula ang mukha, at kumakabog ang dibdib. Nang sukatin ang BP sa botika: 190/100. Sabi ng doktor, may malakas na decongestant at pain reliever pala sa iniinom niya na hindi akma sa kanyang kundisyon.
Ano ang dapat gawin:
- Kung may high blood, sakit sa puso, o problema sa kidney, iwas sa mga gamot na may pseudoephedrine o phenylephrine maliban na lang kung mismong doktor ang nag-utos. (www.heart.org)
- Basahin ang label: kung “decongestant” at may mga pangalan na ito, magtanong muna sa doktor o pharmacist.
- Mas ligtas kadalasan ang hiwa-hiwalay na gamot (simpleng pampababa ng lagnat + simpleng pampagaang ubo) kaysa iisang tableta na may 4–5 sangkap na sabay-sabay gumagalaw sa puso, baga, at utak.
Paano mas lalong makakaiwas sa delikadong gamot sa ubo?
- Huwag isipin na “ubo lang ‘yan” sa senior.
Kung may lagnat na matagal, hingal, pananakit ng dibdib, o dugo sa plema → doktor agad, hindi cough syrup. - Dalhin sa check-up ang listahan ng lahat ng iniinom na gamot.
Maintenance + vitamins + herbal + over-the-counter. Para alam ng doktor kung alin ang puwedeng magbanggaan. - Mas piliin ang “simple” kaysa “all-in-one.”
Halimbawa, plain na gamot sa lagnat at sakit + payo ng doktor sa ubo (fluid intake, humidifier, posisyon sa pagtulog) kaysa super-kombinasyong tableta. - Gamitin ang mga non-drug na hakbang:
- Maligamgam na tubig at honey (kung hindi diabetic at payag ang doktor)
- Steam inhalation (huwag sobrang init)
- Pagtaas ng ulunan kapag natutulog
- Iwas alikabok at usok sa bahay
- Huwag uminom ng gamot na “tirang reseta” ng iba.
Iba-iba ang timbang, kidney, at atay ng bawat senior. Ang hiyang sa kapitbahay, puwedeng delikado sa’yo.
Sa huli, tandaan: ang tunay na “gamot” sa ubo ng senior ay kombinasyon ng tamang diagnosis, tamang gamot, at tamang pag-iingat. Hindi masama ang uminom ng cough medicine – pero kapag senior na, kailangan bawat kutsara o kapsula ay may kasamang tanong: “Ligtas ba ito sa edad at sakit ko?”
Mas mabuti nang magtanong at magbasa ng label kaysa isang araw ay mapadapa sa banyo o mapasugod sa ER dahil sa simpleng ubo na mali ang ginamot.
