EPISODE 1: ANG PAG-UWI NA MAY DALANG PANGARAP
Pitong taon ding nagtiis si Leah sa Kuwait bilang OFW—init, pagod, homesick, at tahimik na luha tuwing gabi. Pero kumakapit siya sa isang pangarap: pag-uwi niya, hindi na siya aalis ulit. May negosyo na. May pigery na “kumokita.” May buhay na sa wakas, sa Pilipinas na ulit iikot.
Ganun kasi ang kwento ni Rico, pinsan niyang pinagkatiwalaan niya sa negosyo. Kada buwan, may update: “Ate Leah, okay na. Dumating na yung biik.” May kasunod pang litrato—mga baboy na mataba, may kulungan na maayos, may sako-sakong feeds. Tapos may larawan ng pera sa sobre, at resibo raw ng benta. Minsan may video pa—maingay, may ungol ng baboy.
Kaya nagpadala si Leah. Una, pang-bakod. Pangalawa, pang-kulungan. Pangatlo, pang-feeds. Pang-asin, pang-vitamins, pang-vet. Halos kalahati ng sahod niya, doon napupunta. Kapag nanghihina siya, iniisip niya lang: konti na lang, uuwi na ako at aabutan kong gumagana na lahat.
Hanggang isang araw, nagpaalam siya sa amo: uuwi na siya. Walang sinabihan sa Pilipinas—gusto niya sana sorpresa. Sa airport pa lang, parang naririnig na niya ang mga baboy, amoy ng feeds, at yung tunog ng perang pumapasok. Sa isip niya, yayakapin siya ni Rico sa gate, tapos ipapakita agad ang pigery: “Ate, ito na! Ayos na!”
Pagdating niya sa probinsya, nagtricycle siya papunta sa lupang binili niya—lupang pinundar niya mula sa pawis sa ibang bansa. Habang palapit, napansin niya: tahimik. Walang amoy. Walang tunog. Walang ingay ng hayop. Pero baka nasa likod lang, sabi niya sa sarili.
Huminto ang tricycle sa tapat ng lugar. Bumaba si Leah, bitbit ang maliit na bag at papel ng titulo. Pagharap niya…
Bakanteng lote.
May damo. May mga piraso ng yero sa lupa. May ilang kahoy na nakakalat. Walang kulungan. Walang baboy. Walang kahit anong palatandaan na may negosyo rito. Para siyang tinamaan sa sentido—biglang uminit ang ulo at nanlamig ang dibdib.
“Kuya,” sabi niya sa driver, nanginginig, “dito po ba ’to? Ito po yung lote ni Leah Marasigan.”
“Oo ma’am,” sagot ng driver. “Dito ’yan. Matagal na pong bakante ’yan.”
Natulala si Leah. Parang hindi gumagalaw ang mundo. Parang lahat ng padala niya, lahat ng pangarap, biglang naging hangin.
Kinuha niya ang cellphone. Tinawagan si Rico. Nag-ring. Isang beses. Dalawa. Tatlo.
Walang sagot.
At doon unang pumatak ang luha ni Leah—hindi dahil sa pera lang, kundi dahil sa isang mas masakit na realization: niloko siya ng sariling pamilya.
EPISODE 2: ANG MGA LARAWAN NA HINDI PALA KANYA
Hindi umalis si Leah sa lote. Parang may magnet ang lupa na humihila sa paa niya, pinipilit siyang tanggapin ang katotohanan. Kinuha niya ang mga lumang screenshot sa phone—mga litrato ng kulungan, ng biik, ng feeds. Pinagmasdan niya ang detalye: yung pintura sa kahoy, yung brand ng sako, yung kulay ng tiles sa likod.
Bigla siyang kinabahan. Parang may pamilyar na “hindi tugma.”
Tinawagan niya si Mila, kaibigan niyang nasa Pinas. “Mila,” sabi niya, “pakiusap… i-search mo nga itong litratong ’to kung lumalabas online.”
Ilang minuto, bumalik ang message ni Mila: “Leah… nakita ko. Nasa Facebook page ng isang piggery sa ibang probinsya. Old post pa, 2022.”
Parang gumuho ang dibdib ni Leah. Isa-isa niyang sinend ang iba pang litrato. Parehong sagot: galing sa iba’t ibang page, iba’t ibang lugar. Yung video? Nahanap ni Mila sa TikTok—parehong tunog, parehong anggulo, iba lang ang caption.
“Leah…” chat ni Mila, “hindi ito sa’yo.”
Napasandal si Leah sa isang poste ng kuryente, habang may dumadaang tricycle sa likod. Parang pinapanood siya ng buong baryo, kahit wala namang tumitingin. Ang bigat ng hiya—yung hiya na hindi mo kasalanan, pero ikaw ang may pasan.
Napansin siya ng isang matandang lalaki na nagwawalis sa tapat ng bahay sa tabi ng lote. “Iha,” tanong nito, “ikaw ba yung may-ari nito?”
Tumango si Leah, halos hindi makapagsalita.
“Kawawa naman,” sabi ng matanda. “May mga tao kasing nagpunta dito dati. Naglinis-linis, naglagay ng ilang yero. Tapos nawala rin. Ang sabi, may magpi-piggery daw. Pero wala namang natuloy.”
“Sinong tao po?” tanong ni Leah, pilit.
“Yung pinsan mo yata,” sabi ng matanda. “Si Rico. Tapos may kasama pang isa. Pagkatapos nun, wala na.”
Kumulo ang dugo ni Leah. Pinindot niya ulit ang tawag kay Rico. This time, sumagot.
“Ate Leah?” boses ni Rico, parang antok pa, parang normal lang ang lahat. “Uy, kamusta? Uwi ka na ba?”
Tahimik si Leah. Tinitigan niya ang bakanteng lote habang nagsasalita siya, mabagal, pino, pero may talim. “Rico,” sabi niya, “nandito ako sa pigery.”
May saglit na katahimikan. “Ha? Ate, bakit—”
“Bakit bakante?” putol ni Leah. “Bakit damo at yero lang? Nasaan yung mga baboy? Nasaan yung kulungan? Nasaan yung feeds na pinapadala ko ang pera?”
“Ate, ano kasi—”
“Yung mga litratong sinend mo,” tuloy ni Leah, “hindi pala sa atin. Galing sa Facebook. Galing sa TikTok.”
Parang nalunok ni Rico ang laway. “Ate, pakinggan mo muna—”
“Hindi,” sagot ni Leah, ngayon umiiyak na. “Ikaw ang makinig. Ilang taon akong nagtrabaho sa ibang bansa, Rico. Ilang beses akong umiyak para lang makapagpadala. Tapos ang pinadala ko, kasinungalingan pala.”
Nagmadaling magsalita si Rico. “Ate, babayaran ko. Nagka-problema lang. Na-scam din ako. Tapos yung pera, ginamit muna sa ibang bagay—”
“Sa ibang bagay?” Leah laughed, pero walang saya—puro pighati. “Sa anong bagay, Rico? Sa motor mo? Sa inuman? Sa sugal? Sabihin mo.”
“Hindi ko sinasadya,” mahina niyang sagot. “Natakot lang ako. Ayokong mapahiya. Kaya gumawa ako ng paraan.”
“Gumawa ka ng paraan para itago,” sagot ni Leah. “Pero hindi mo ginawa ang paraan para itama.”
Binaba ni Leah ang tawag. Huminga siya nang malalim, pero parang walang hangin. At sa ilalim ng araw, nakatayo siya sa lupa niyang dapat puno ng buhay—pero ang natira lang ay bakanteng espasyo at isang pusong niluray.
EPISODE 3: ANG BUHAY NA PINAGIPUNAN, BIGLANG NAWALA
Umuwi si Leah sa bahay ng nanay niya nang gabing iyon, dala ang bag at isang uri ng pagod na hindi kayang tanggalin ng tulog. Pagbukas ng pinto, sinalubong siya ni Nanay Selya na umiiyak sa tuwa—pero natigil ang ngiti nang makita ang mukha ni Leah.
“Anak… bakit ganyan ka? Kumusta ang pigery?” tanong ni Nanay, puno ng pag-asa.
Hindi agad nakasagot si Leah. Umupo siya sa bangko, binuksan ang cellphone, at ipinakita ang litrato ng bakanteng lote. “Nanay,” mahina niyang sabi, “wala. Wala pala talaga.”
Parang tumanda si Nanay Selya sa isang iglap. Umupo ito sa tabi niya, nanginginig ang kamay. “Hindi maaari… e lagi namang sinasabi ni Rico—”
“Nanay,” putol ni Leah, “niloko tayo.”
Kinabukasan, sinama siya ni Mila sa munisipyo para magtanong kung may permit ba ang pigery, kung may rehistro. Wala. Wala ring record ng anumang konstruksyon. Sumunod, pumunta sila sa bangko kung saan pinapadalhan niya si Rico. Kumuha siya ng statements—nakita niya ang pattern: withdrawal agad, cash. Walang trace ng “feeds,” walang bayad sa materyales, walang bayad sa labor.
Sabay-sabay dumating ang sakit: hindi lang negosyo ang nawala—pati tiwala.
Sa hapon, dumating si Rico sa bahay, pawis na pawis, halatang nagmamadali. “Ate,” sabi niya, halos lumuhod, “patawad. Hindi ko na alam gagawin ko. Nabaon ako sa utang. Tinry kong pasimulan, pero kulang. Tapos may nanghiram. Tapos… nagpatong-patong.”
“Magkano?” tanong ni Leah, diretso.
Umiling si Rico, umiiyak. “Hindi ko na mabilang, Ate.”
“Subukan mo,” sabi ni Leah, nanginginig ang panga. “Kasi bawat sentimo nun, katumbas ng oras ko. Katumbas ng araw na hindi ko nakita si Nanay. Katumbas ng Pasko na mag-isa ako. Katumbas ng pagkatao ko.”
“Babayaran ko,” paulit-ulit ni Rico. “Magtatrabaho ako. Mangungutang ako—”
“Utang?” napatawa si Leah, pero may luha. “Utang din ang dahilan kung bakit mo ako niloko.”
Nanay Selya, tahimik lang, pero biglang nagsalita. “Rico,” sabi nito, basag ang boses, “alam mo bang si Leah, halos himatayin na sa trabaho doon? Tapos ikaw… ginago mo lang?”
Napaiyak si Rico nang mas malakas. “Tita… sorry.”
Lumapit si Leah, pero hindi para yakapin. Para itulak sa katotohanan. “Rico,” sabi niya, “hindi ko kailangan ng sorry na paulit-ulit. Kailangan ko ng totoo. Kailangan ko ng responsibilidad.”
Nagdesisyon si Leah: magbabara-barangay sila. Magkakaroon ng kasulatan. Kung kailangan, aabot sa kaso. Hindi dahil gusto niyang ipahiya si Rico, kundi dahil kung hindi niya ipaglalaban ang sarili niya, sino pa?
Pero sa gabi, habang nakahiga siya, hindi pera ang bumabagabag sa kanya. Kundi yung tanong: Paano ka magtitiwala ulit kapag sariling pamilya ang nanloko sa’yo?
EPISODE 4: ANG PAGHAHABOL SA KATOTOHANAN
Sa barangay hall, nakaupo si Leah sa harap ng lupon, katabi si Mila at Nanay Selya. Sa tapat nila si Rico, nakayuko, at may mga kamag-anak na pabulong-bulong sa gilid—yung iba, kampi sa “patawarin na,” yung iba, tahimik kasi baka sila rin madamay.
“Magkano ang natanggap mo?” tanong ng barangay captain kay Rico.
“Mga… tatlong daan,” sagot ni Rico, halos hindi marinig.
“Tatlumpu’t?” linaw ng captain.
“Tatlong daang libo po… mahigit,” sabi ni Rico, umiiyak.
Parang sinuntok si Leah. Sa isip niya, kung itinabi niya sana yun, kung siya mismo ang nag-ayos, kung naghintay pa siya ng konti… Pero huli na ang “sana.”
“Anong ginawa mo sa pera?” tanong ulit.
“Pinambayad ng utang,” sagot ni Rico. “Pinang-ayos ng motor. Pinang-luwas. Pinang-sugal… minsan.”
Nakatitig lang si Leah. Walang sigaw, walang mura—pero mas masakit ang katahimikan. “Alam mo,” sabi niya, “hindi lang pera ang kinuha mo. Kinuha mo yung pag-asa kong hindi na aalis ulit.”
Nagkasulatan: magbabayad si Rico buwan-buwan, may pirma, may saksi. Pero pareho nilang alam: kahit may papel, hindi nito agad mababalik ang nawala.
Paglabas nila ng barangay, dumaan sila ulit sa bakanteng lote. Tumigil si Leah. Tumingin siya sa lupa. Dito sana, itatayo niya ang kinabukasan. Dito sana, may ingay ng baboy at amoy ng feeds—mga amoy na para sa iba ay mabaho, pero para sa kanya, amoy ng “uwi na.”
“Leah,” sabi ni Mila, “anong gagawin mo ngayon?”
Huminga si Leah nang malalim. “Tatayo ulit,” sagot niya, pero basag. “Pero this time… ako na. Ako ang hahawak. Kahit mabagal.”
Sa sumunod na linggo, naglinis siya ng lote. Siya mismo. Humiram siya ng itak, nagputol ng damo. Si Nanay Selya, nagdala ng tubig at tinapay. May ilang kapitbahay na tumulong, siguro dahil naawa, siguro dahil gusto ring makakita ng hustisya kahit sa simpleng paraan.
Habang nagbubunot siya ng damo, umiyak siya nang tahimik. Hindi dahil mahina siya—kundi dahil sa wakas, inilalabas na niya ang bigat.
“Nay,” sabi niya, “paano kung hindi ko na kayanin?”
Hinawakan ni Nanay ang balikat niya. “Anak,” sagot nito, “kaya mo ’yan. Kasi kahit ilang beses kang lokohin, hindi ka mawawalan ng lakas… hangga’t hindi ka mawawalan ng puso.”
Tumingin si Leah sa langit, sa araw na pareho lang noong dumating siya—pero ngayon, may ibang liwanag. Hindi liwanag ng pangarap na madaling makuha, kundi liwanag ng pangarap na pinaghirapan sa tamang paraan.
At sa gitna ng bakanteng lote, unang beses siyang nakaramdam ng maliit na pag-asa ulit—kahit masakit pa rin.
EPISODE 5: ANG PANGARAP NA HINDI NA PAASA
Dumating ang araw na nakatayo na ang unang maliit na kulungan—hindi bongga, hindi tulad ng mga litrato na sinend dati, pero totoo. Yari sa kahoy at yero na pinagsama-sama, may maayos na bakod, at may bubong na hindi tutulo. Sa tabi, may maliit na bodega para sa feeds. Wala pang baboy, pero may pundasyon na.
Habang pinapahiran ni Leah ng pintura ang isang poste, dumating si Rico. Mag-isa. Walang drama. May hawak na sobre.
“Ate,” mahina niyang sabi, “unang bayad. Hindi malaki. Pero… gusto kong simulan.”
Kinuha ni Leah ang sobre, binuksan. Maliit nga. Pero ramdam niya ang bigat—hindi ng pera, kundi ng pagbagsak ng isang tao sa harap niya.
“Ate,” sabi ni Rico, nangingilid ang luha, “alam kong hindi mo na ako mapagkakatiwalaan. Pero… gusto kong magbago.”
Tahimik si Leah. Tinitigan niya ang mga kamay ni Rico—mga kamay na minsang ginamit sa panloloko, pero ngayon nanginginig sa hiya.
“Rico,” sabi niya, “ang tiwala, hindi mo hinihingi. Pinapakita mo. Araw-araw. Kahit walang kamera. Kahit walang litrato.”
Tumango si Rico. “Handa ako,” bulong niya.
Lumapit si Nanay Selya, dala ang kape. Tumingin siya kay Rico. “Kung totoong magbabago ka,” sabi nito, “magsimula ka sa totoo. Huwag sa drama.”
Umalis si Rico matapos mag-iwan ng bayad at pangakong babalik para tumulong maglinis tuwing weekend. Naiwan si Leah sa lote, hawak ang brush, nangingilid ang luha. Hindi dahil naawa siya kay Rico—kundi dahil bigla niyang naalala ang sarili niya noon: umaasang isang larawan lang ang patunay na okay na ang lahat.
Kinagabihan, naglatag sila ni Nanay ng banig sa maliit na bahay. Kumain sila ng simpleng tinola. Tahimik, pero payapa.
“Nay,” sabi ni Leah, “ang dami kong taon na naubos.”
Ngumiti si Nanay, kahit may luha rin. “Hindi naubos, anak,” sagot nito. “Ginawa mong aral. At ngayon, nandito ka na. Kasama mo ako.”
Doon bumigay si Leah. Umiyak siya nang malakas—iyakang may halo ng galit, pang moral, at paglaya. Yumakap siya kay Nanay, mahigpit, parang pinipigilan ang oras na muling agawin sa kanya.
At ang moral na iniwan ng kwento ni Leah ay malinaw: huwag mong ipagkatiwala ang pangarap sa update lang at litrato lang. Magkaroon ng sistema, resibo, kontrata, at regular na pagbisita o independent na monitoring. Pero higit sa lahat, huwag mong hayaang ang pagmamahal sa pamilya ay maging lisensya nila para lokohin ka.
Minsan, kailangan mong piliin ang masakit na katotohanan… para makapagsimula sa totoong pag-asa.
