Episode 1 – ANG LOLANG WALANG BILIB SA SARILI
Sa pier terminal, halo-halo ang ingay—sigaw ng barko crew, kalansing ng bagahe, at busina ng mga tricycle sa labas. Sa gitna ng magulong pila, nakatayo si Lola Estrella, maliit ang katawan, gusot ang damit, at yakap-yakap ang lumang bag na parang may lamang buong mundo. Sa kamay niya, may lukot na ticket at isang papel na paulit-ulit niyang binabasa kahit hindi na malinaw ang mata niya.
“Barko po ba ‘to pa-Mindoro?” tanong niya sa isang lalaki.
“Doon!” turo ng lalaki, iritado.
Lumakad si Lola Estrella, pero naligaw siya sa maling pila. Nabangga siya ng isang pasaherong nagmamadali, halos matumba.
“Hoy! Matanda ka na, hindi ka pa tumabi!” sigaw ng lalaking naka-itim na cap—si Mang Dino, isang fixer na palaging umaaligid sa terminal.
“Pasensya na po…” mahina ang sabi ni Lola, nanginginig.
Napatingin si Mang Dino sa ticket ni Lola. “Ay, peke ‘to. Saan mo nakuha ‘to?”
“H-hindi po… binili ko po sa may gate,” sagot ni Lola, namumula ang mata.
“Gate? Baka sa kung sinong ‘taga-dyan’ mo binili!” pang-iinsulto ni Mang Dino. “Tingnan mo itsura mo, parang pulubi. Tapos sasakay ka? Baka wala ka pang bayad!”
Napatigil ang mga tao. May ibang napalingon, may nagbulong, may nagtaas ng kilay. Si Lola Estrella, mas humigpit ang yakap sa bag niya. Sa loob ng bag, may isang maliit na garapon ng tuyo at ilang lumang larawan—mga alaala ng pamilya niyang matagal nang naghiwa-hiwalay.
“May pera po ako,” pabulong niyang sagot, sabay dukot ng barya at lukot na bills.
Tinawa ni Mang Dino. “Ayun naman pala. Pero hindi sapat yan dito. Alam mo ba kung gaano kamahal ang pamasahe? Siguro nag-iimbento ka lang ng biyahe para manglimos.”
“Hindi po,” umiiyak na si Lola. “Pupuntahan ko po apo ko. Sabi niya… sunduin niya po ako.”
“Apo?” ulit ni Mang Dino, kunwaring nagulat. “Baka naman kathang-isip. Lahat ng matanda dito may ‘apo’ na sundo, pero pagdating ng oras, wala naman.”
Biglang lumapit ang guard sa terminal, si Guard Noel. “Ano’ng nangyayari dito?”
“Guard, paalisin mo ‘to,” sigaw ni Mang Dino. “Nagkakalat. Walang ticket, walang pambayad.”
Nanginginig si Lola. “Meron po akong ticket… at may apo po akong darating…”
Umiling si Mang Dino. “Sige nga, tawagan mo. Baka wala ka namang cellphone.”
Napayuko si Lola. Wala siyang cellphone. Ang meron lang siya, isang maliit na papel na may nakasulat na numero—na hindi niya matandaan kung paano idial sa telepono ng iba.
At sa gitna ng kahihiyan, biglang umalingawngaw sa terminal ang isang matatag na boses:
“LOLA!”
Lumingon ang lahat.
Sa dulo ng pila, may lalaking naka-uniporme, naka-cap na may nakasulat: COAST GUARD, at mabilis na papalapit—mata niyang puno ng pag-aalala.
Episode 2 – ANG UNIPORME NA NAGPAHINTO SA LAHAT
“LOLA!” ulit ng boses, mas malakas.
Tumalbog ang dibdib ni Lola Estrella. Parang may buhay na bumalik sa kanya. Pumihit siya, nanginginig ang tuhod, at sa gitna ng mga taong nakatingin, nakita niya ang apo niyang si Enzo—mas matangkad na ngayon, mas matigas ang tindig, at suot ang unipormeng matagal niyang ipinagdasal.
“Apo…” bulong ni Lola, sabay punas ng luha, pero hindi na mapigilan.
Sumaludo ang ilang empleyado ng pier nang mapansin ang patch at ID. Si Guard Noel, napahinto at biglang tumuwid. Si Mang Dino, nanlaki ang mata, parang nabawasan ang hangin sa baga.
Lumapit si Enzo kay Lola at agad siyang niyakap—mahigpit, parang takot na mawala ulit.
“Bakit ka po umiiyak? Ano’ng nangyari?” tanong niya, halatang pigil ang galit.
“Wala ‘yon, apo… nagkamali lang ako ng pila,” pilit na sagot ni Lola, ayaw manumbat.
Pero si Enzo, lumingon kay Mang Dino. “Ikaw ba ang sumigaw sa kanya?”
“Sir, misunderstanding lang,” mabilis na sagot ni Mang Dino. “Nag-iingat lang kami, baka kasi—”
“Baka kasi ano?” putol ni Enzo, malamig. “Baka kasi mukha siyang mahirap kaya pwedeng apihin?”
Napatigil ang paligid. May mga pasahero na nakikinig na parang palabas—pero ang tono ni Enzo, hindi pang-show. Totoo ang bigat.
“Sir, hindi ko alam na—” nauutal si Mang Dino.
“Hindi mo kailangang malaman kung sino ako para maging mabuti,” sagot ni Enzo. “Ang kailangan mo lang… respeto.”
Lumapit si Guard Noel, maingat. “Sir Coast Guard, pasensya na po. Akala namin—”
“Kuya guard,” putol ni Enzo, mas mahinahon sa guard. “Hindi ko kayo sinisisi kung nag-iingat kayo. Pero ‘yung pamamahiya? ‘Yung pagdadagdan? Hindi ‘yon security. Pang-aabuso ‘yon.”
Napayuko si Guard Noel. “Opo, sir.”
Kinuha ni Enzo ang ticket ni Lola, sinuri. “Valid ‘to,” sabi niya, sabay tingin sa pier staff. “Pakiverify sa system.”
Mabilis na nagtype ang staff. “Yes sir, valid po. May seat assignment pa.”
Tumulo ulit ang luha ni Lola—hindi dahil napahiya, kundi dahil sa relief. “Sabi ko naman, totoo…”
“Lola,” mahinang sabi ni Enzo, hinawakan ang kamay niya, “hindi mo na kailangang patunayan ang sarili mo sa kahit sino.”
Sa gilid, si Mang Dino, pilit bumabawi. “Sir Enzo, sorry na. Baka pwede naman—”
“Sorry?” ulit ni Enzo. “Alam mo ba kung ilang beses na siyang nahihiya sa buhay? Ilang beses siyang nagtiis para lang mapag-aral ako?”
Naputol ang boses ni Enzo. Halatang may hinahawakan siyang galit na matagal na niyang kinukulong.
At sa pagitan ng ingay ng terminal, biglang naging tahimik ang kwento ng isang lolang hindi lang napahiya—kundi halos nabura ang dignidad.
Episode 3 – ANG LIHIM SA LOOB NG LUMANG BAG
Dinala ni Enzo si Lola Estrella sa isang bench sa gilid ng terminal, malayo sa mga mata na nanunuligsa. Pinaupo niya ang lola, inabutan ng tubig, at hinimas ang likod nito na parang bata.
“Lola, bakit hindi ka tumawag? Bakit mag-isa ka?” tanong ni Enzo, nanginginig sa pag-aalala.
Umiling si Lola. “Ayokong abalahin ka, apo. Baka nasa duty ka,” sagot niya, mahina. “Tsaka… wala naman akong cellphone.”
Napapikit si Enzo, parang sinuntok. “Lola… bakit hindi mo sinabi sa’kin? Bibigyan kita.”
Ngumiti si Lola, pero may lungkot. “Mas importante ang pagkain mo noon kaysa cellphone ko, apo.”
Parang may bumigat sa dibdib ni Enzo. Kinuha niya ang bag ni Lola, dahan-dahang binuksan para ayusin. Doon niya nakita ang laman: tuyo sa garapon, tinapay na naka-balot sa plastic, gamot, at isang envelope na may mga lumang resibo at papel.
At sa pinakailalim, may maliit na pouch na may lumang litrato: si Enzo noong bata pa, nakangiti, yakap si Lola. Sa likod ng litrato, may sulat-kamay:
“Para sa apo kong magiging sundalo ng dagat. Kung hindi man kita maabutan sa tagumpay mo, ipagmalaki mo ang puso mo.”
Nanginig ang kamay ni Enzo. “Lola… sinulat mo ‘to?”
Tumango si Lola, umiwas ng tingin. “Noon pa ‘yan. Baka sakaling mawala ako, may maiiwan akong salita.”
“Lola…” biglang pumutok ang luha ni Enzo. “Hindi ka mawawala. Hindi pa.”
Hinawakan niya ang kamay ng lola niya—magaspang, may kalyo, halatang buhay ng pagtitiis. Naalala niya ang mga gabi na si Lola ang nagtitinda ng kakanin sa kanto para may pambaon siya. Naalala niya ang mga araw na si Lola ang humaharap sa may-ari ng bahay para lang ‘wag silang paalisin.
“Bakit mo pa rin hinahayaan na hamakin ka nila?” tanong ni Enzo, basag ang boses.
Ngumiti si Lola, pagod pero matatag. “Kasi apo… mas mabigat ang buhay kesa sa salita nila. At mas mahalaga ang marating ko—ang makita ka.”
Sa dulo ng bench, lumapit si Guard Noel, dala ang maliit na papel. “Sir, ma’am… pasensya na po ulit. Nakausap ko na po yung supervisor. Banned na po si Mang Dino sa terminal.”
Tumango si Enzo, pero hindi masaya. “Salamat,” sagot niya. “Pero sana… hindi lang dahil may uniporme ako.”
Napayuko si Guard Noel. “Opo, sir. Tama po kayo.”
Biglang umubo si Lola. Malalim. Parang may bumara sa dibdib. Napahawak siya sa puso.
“Lola?” tarantang tanong ni Enzo.
“Wala ‘to,” pilit na sagot ni Lola, pero namumutla.
Dito unang naramdaman ni Enzo ang takot na mas malaki pa sa kahihiyan sa terminal: baka hindi na sapat ang oras para makabawi siya sa lahat ng sakripisyo ng lola niya.
Episode 4 – ANG TAKBO PAPUNTANG CLINIC
Hindi na nagdalawang-isip si Enzo. Tinayo niya si Lola Estrella, inalalayan papunta sa clinic booth ng terminal. “Ma’am, breathe po,” sabi niya, halatang nanginginig na rin.
“Hindi na kailangan, apo… ayoko ng gastos,” pilit ni Lola.
“Lola, please,” pakiusap ni Enzo, halos nagmamakaawa. “Ako na.”
Sa clinic, mabilis siyang sinalubong ng nurse. “BP check po natin.”
Habang kinukunan ng blood pressure si Lola, nanginginig ang mga daliri ni Enzo. Sa paligid, may mga taong napapatingin—pero wala na siyang pakialam sa mata ng iba. Ang mahalaga, humihinga pa ang lola niya.
“High BP po, sir,” sabi ng nurse. “At mukhang dehydrated.”
Napapikit si Enzo. “Lola, kailan ka huling kumain?”
“Kagabi pa,” mahina niyang sagot. “Ayoko mag-CR nang paulit-ulit sa biyahe.”
Parang may sumabog sa galit at lungkot sa dibdib ni Enzo—galit sa sarili, sa buhay, sa sistemang laging nagpapahirap sa mahihirap.
Lumabas siya sandali sa clinic at nakita si Mang Dino sa malayo, nagmamadaling lumayo. Hinabol siya ni Enzo, pero hindi para manakit—para magsalita.
“Hoy!” sigaw ni Enzo. “Tingnan mo ginawa mo!”
Huminto si Mang Dino, namumutla. “Sir, sorry na. Hindi ko alam—”
“Hindi mo alam dahil hindi mo gustong malaman,” sagot ni Enzo. “Sa trabaho mo, ginagatasan mo ang takot ng tao. Sa matatanda ka pa kumukuha ng tapang.”
Nanginginig si Mang Dino. “Sir, naghahanap-buhay lang—”
“Lahat naghahanap-buhay,” putol ni Enzo. “Pero hindi lahat nanlalamang.”
Bumalik si Enzo sa clinic, dalang pagkain at tubig. Pinainom niya si Lola, pinakain ng kaunti.
“Lola,” mahinang sabi niya, “uuwi ka muna sa akin. Hindi ka na babiyahe mag-isa.”
Umiling si Lola. “Apo, gusto ko lang… makita yung kapatid ko sa probinsya. Matanda na rin siya. Baka huli na.”
Nang marinig iyon, nanlaki ang mata ni Enzo. “Kapatid mo?”
Tumango si Lola. “Oo. Si Lola Miling. May sakit daw… kaya gusto ko siyang maabutan.”
Humigpit ang hawak ni Enzo sa kamay niya. “Sasama ako. Iuuwi kita. Hindi ka na mag-iisa.”
Ngumiti si Lola, luha sa mata. “Apo… hindi mo kailangang—”
“Kailangan ko,” putol ni Enzo, basag ang boses. “Kasi buong buhay mo, ikaw ang sumama sa’kin. Ngayon… ako naman.”
Sa labas ng clinic, narinig nila ang anunsyo: “Last call for boarding!”
Napatingin si Lola sa orasan. “Apo… maiiwan tayo.”
Umiling si Enzo. “Hindi importante ang barko,” sabi niya. “Ikaw ang importante.”
At sa puntong iyon, unang beses naramdaman ni Lola Estrella na may taong pipili sa kanya—hindi dahil kailangan siya, kundi dahil mahal siya.
Episode 5 – ANG PAG-UWI NA MAY DALANG PAGBAYAD-UTANG
Hindi na sila sumakay sa barko. Sa halip, inayos ni Enzo ang pinakamalapit na biyahe kinabukasan na may kasamang medical clearance, at personal siyang tumawag sa kaanak sa probinsya para sabihing darating sila—magkasama.
Gabi na nang makauwi sila sa maliit na inuupahan ni Enzo malapit sa base. Pinaghanda niya si Lola ng mainit na lugaw. Pinaupo niya ito sa sofa, binalutan ng kumot, parang siya naman ang bata ngayon.
“Apo,” mahinang sabi ni Lola, “ang laki-laki mo na.”
Ngumiti si Enzo, pero may luha. “Hindi ako lalaki kung wala ka.”
Habang kumakain si Lola, napansin ni Enzo ang panginginig ng kamay nito. Dahan-dahan niyang hinawakan. “Lola… patawad,” bigla niyang sabi.
“Bakit ka magso-sorry?” tanong ni Lola, nagtataka.
“Dahil hinayaan kitang mag-isa,” sagot ni Enzo, luha na. “Dahil akala ko, sapat na yung padala ko buwan-buwan. Pero hindi ko nakita na mas kailangan mo pala ng kasama… ng yakap… ng tao.”
Napatigil si Lola, tapos ngumiti nang may lungkot. “Apo… ang pera, nauubos. Pero ang pagmamahal… yun ang nagpapalakas.”
Doon bumigay si Enzo. Yumuko siya sa harap ng lola niya, parang batang humihingi ng tawad. “Lola… salamat,” hikbi niya. “Salamat sa lahat.”
Hinaplos ni Lola ang buhok niya. “Anak… hindi ko ginawa ‘yon para may kapalit. Ginawa ko ‘yon kasi ikaw ang pag-asa ko.”
Kinabukasan, bumalik sila sa terminal para ayusin ang biyahe. Pagpasok pa lang, sinalubong sila ni Guard Noel at ng supervisor.
“Ma’am Estrella,” sabi ng supervisor, “pasensya na po sa nangyari kahapon. May inilunsad na po kaming bagong guideline: priority lane para sa senior at may staff na tutulong sa kanila sa boarding.”
Tumango si Lola, mahiyain. “Salamat po.”
Lumapit si Mang Dino, kasama ang dalawang staff. Hindi na siya maangas. Nakayuko, hawak ang papel.
“Lola…” mahina niyang sabi, “patawad po. Hindi ko mababawi yung kahihiyan… pero gusto ko pong magbago. Nag-apply po ako sa legal na trabaho dito sa terminal… hindi na fixer.”
Tahimik si Lola. Tumingin siya kay Enzo, parang humihingi ng gabay. Pero si Enzo, hindi nagsalita—hinayaan niyang lola niya ang magdesisyon.
Dahan-dahang tumango si Lola. “Magbago ka,” sabi niya, pabulong. “Kasi darating ang araw… ikaw rin ang tatanda. At gusto mo rin ng respeto.”
Napaluha si Mang Dino. “Opo, Lola.”
Nang makasakay na sila sa barko, umupo si Lola sa may bintana, tanaw ang dagat. Si Enzo, katabi niya, hawak ang kamay niya.
“Apo,” bulong ni Lola, “alam mo ba ang pinakamasarap sa pakiramdam?”
“Ano po?” tanong ni Enzo.
“Yung makita kang nakasuot ng uniporme,” sagot ni Lola, nangingilid ang luha. “Pero mas masarap… yung makita kang may puso. Kasi yan ang tunay na ranggo.”
Niyakap ni Enzo ang lola niya. Mahigpit. Mainit. Parang gusto niyang ibalik ang lahat ng lamig ng taon na lumipas.
Habang papalayo ang barko sa pier, pumikit si Enzo at nagdasal: na sana mahaba pa ang oras nila. Pero kung sakaling hindi—pipiliin niyang punuin ang bawat natitirang araw ng yakap at pag-alaga.
At si Lola Estrella, sa wakas, ngumiti nang payapa—dahil sa gitna ng kahihiyan at gulo, dumating ang apo niyang matagal niyang ipinagdasal… hindi lang bilang coast guard officer, kundi bilang tahanan.
