episode 1: sa ilalim ng araw, sa ilalim ng duda
Mainit ang hapon sa highway, at parang kumukulo ang hangin sa ibabaw ng aspalto. sa checkpoint, may mga cone, may mga pulis na nakapwesto, at may mga motorista na halatang pagod sa pila. si marco, isang seaman na kakauwi lang galing biyahe, ay nakasakay sa lumang sedan na hiniram niya sa pinsan. suot niya ang simpleng jacket, at sa mukha niya, bakas ang puyat at lungkot.
“para dito!” sigaw ng pulis na si pfc. alvarez, sabay hampas ng baton sa hangin. huminto si marco, dahan-dahang ibinaba ang bintana.
“license and or/cr!” utos ni alvarez, walang kahit anong bati. “bilisan mo.”
“sir, ok po,” sagot ni marco, hinahalukay ang wallet. nanginginig ang kamay niya hindi dahil sa takot lang, kundi dahil may dinadala siyang bigat. sa bag niya, may seaman’s book at mga dokumento. uuwi siya sa probinsya dahil may sakit ang nanay niya. gusto niyang maabutan pa.
“ano yan, bag mo?” tanong ni alvarez, nakakunot ang noo. “buksan mo.”
“sir, personal gamit lang po. uniform, papers,” sagot ni marco.
“wag kang sumagot-sagot,” singhal ni alvarez. “buksan mo. baka may kontrabando ka dyan. seaman ka raw? maraming seaman na pasaway.”
Parang sinampal si marco sa salitang pasaway. pinilit niyang huminga. “sir, uuwi lang po ako. may emergency.”
“lahat kayo emergency,” sabi ni alvarez, tumawa pa nang bahagya. “eh kung arestuhin kita ngayon? tingnan natin kung emergency pa.”
Napatingin ang mga tao sa paligid. may mga nag-angat ng cellphone, halatang may magre-record na naman. si marco, napayuko. sanay siyang mapagsabihan sa barko, pero iba ang pakiramdam kapag sa sariling bayan, parang wala kang karapatan.
“sir, please,” mahina niyang sabi. “maabutan ko lang po nanay ko sa ospital.”
“ah, drama,” sagot ni alvarez. “labas mo id mo. at kung seaman ka, patunayan mo.”
Dahan-dahan inilabas ni marco ang seaman’s book. luma na, may mga tatak at pirma. iniabot niya. si alvarez, kinuha agad, binuklat, pero halatang hindi niya alam basahin ang laman. tinignan niya ang isang page, tapos biglang tumigil sa maliit na card na nakaipit sa loob.
Isang reservist card. may serial, may unit, at may pangalan ni marco. may nakalagay pang contact na opisyal.
Nanlaki ang mata ni alvarez. “ano ‘to?”
“sir,” sagot ni marco, mas mahinahon pa rin kahit nasasaktan, “reservist po ako. active po. kaya po dala ko lagi.”
Parang biglang lumamig ang paligid. lumapit ang isa pang pulis, sinilip ang card. “boss, legit yan. may contact number pa.”
Tumahimik si alvarez, pero hindi agad bumitaw. parang pilit niyang hinahanap kung paano babawiin ang yabang na naipakita na niya sa lahat.
“reservist ka pala,” sabi niya, halatang nag-iiba na ang tono.
Tumango si marco. “oo sir. hindi ko po sinasabi para manindak. gusto ko lang po makauwi nang maayos.”
Sa unang pagkakataon, nakita ni alvarez ang mata ni marco. hindi ito mata ng kriminal. mata ito ng anak na nagmamadali. mata ito ng taong pagod, pero handang lumaban kung kailangan.
At sa gitna ng traffic, sa ilalim ng araw, nagsimula ang sandaling babago sa kanilang dalawa.
episode 2: ang tawag na nagpabago ng boses
Hawak pa rin ni alvarez ang seaman’s book at reservist card, pero hindi na siya makatingin nang diretsong matapang. sa likod niya, may mga kasamang pulis na nagbubulungan. may mga taong nakapila na tila naghihintay kung sasabog ba ang eksena o aayos.
“anong unit mo?” tanong ni alvarez, pilit ibinabalik ang kontrol.
“sir, reserve force po. assigned ako sa coastal unit sa amin pag may disaster response,” sagot ni marco. “nag-training po kami after my contract.”
“so, seaman ka tapos reservist,” sabi ni alvarez, parang gusto pa ring may mapatunayan. “baka naman peke yan.”
Hindi na napigilan ni marco ang bigat sa dibdib niya. pero pinili pa rin niyang hindi sumigaw. “sir, paki-verify na lang po. nandyan po contact.”
Tahimik. tapos biglang tumunog ang phone ni alvarez. may tumatawag. tiningnan niya ang screen, at nanlaki ang mata niya. parang may kumurot sa sikmura niya. sinagot niya agad.
“sir?” sabi niya, biglang bumaba ang boses.
Hindi marinig ni marco ang nasa kabilang linya, pero kitang-kita ang pagbabago sa mukha ni alvarez. mula yabang, naging kaba. mula sigaw, naging pakiusap.
“opo sir. nandito po kami sa checkpoint,” sagot ni alvarez. “ah… yes sir, hawak ko po papers.”
Saglit na tumingin si alvarez kay marco. tapos yumuko nang bahagya, parang may biglang bigat ang balikat.
“opo sir. pasensya na po,” bulong niya sa phone.
Pagkababa niya, tahimik ang paligid. kahit mga busina, parang humina. si alvarez, dahan-dahang ibinalik ang seaman’s book kay marco, pero hindi niya agad binitawan, parang may sasabihin siyang hindi niya alam paano sisimulan.
“marco,” sabi niya, ngayon lang binanggit ang pangalan, “may tumawag. galing sa taas.”
“ano po sinabi?” tanong ni marco, maingat.
Huminga si alvarez. “kilala ka nila. hindi ikaw… yung unit mo. at… yung ginawa niyo noong bagyo last year.”
Napatingin si marco sa lupa. parang biglang bumalik sa alaala niya ang baha, ang sigaw ng mga tao, ang mga batang buhat-buhat nila sa bubong. “sir, trabaho lang po yun. tumulong lang po kami.”
“hindi lang trabaho,” sabi ni alvarez, mas mabigat ang tono. “may na-rescue kayong pamilya na… kasama yung anak ng isang opisyal. kaya tumawag.”
Napatigil si marco. hindi niya alam. hindi niya hinanap ang pangalan ng mga tinulungan. basta nagbuhat siya. basta nagligtas siya.
“sir,” sabi ni marco, “pwede na po ba akong umalis? kailangan ko na po talaga.”
Nakita ni alvarez ang pagod sa mata ni marco. at sa unang pagkakataon, hindi na siya naghanap ng dahilan para mang-power trip.
“oo,” sagot ni alvarez. “pero… marco.”
Huminto si marco, nakatingin.
“pasensya na,” sabi ni alvarez, diretsong diretsong salita, walang paligoy. “mali yung ginawa ko. mali yung pananakot. mali yung panghuhusga.”
Hindi agad nakasagot si marco. dahil mas madaling tanggapin ang multa kaysa tanggapin ang sorry na hindi mo inaasahan.
“sir,” sagot ni marco, “salamat. pero sana po hindi na kailangan may tumawag sa taas para lang makita niyo na tao ako.”
Parang tinamaan si alvarez. tumango siya, mabagal. “oo. tama ka.”
Umandar si marco. pero habang lumalayo, parang may iniwang bigat sa dibdib niya. hindi dahil sa takot. kundi dahil sa tanong: ilang taong tulad niya ang tinakot, na walang reservist card na maipapakita?
episode 3: ang ospital na walang oras
Pagdating ni marco sa ospital sa probinsya, gabi na. tumatakbo ang oras na parang humahabol sa kanya. dumiretso siya sa charity ward, dumaan sa amoy ng antiseptic at pagod. nakita niya ang kapatid niyang babae, si lara, nakaupo sa bench, namumula ang mata.
“kuya,” sabi ni lara, tumayo agad, “akala ko hindi ka na aabot.”
“nasaan si nanay?” tanong ni marco, hingal.
Itinuro ni lara ang kurtina sa dulo. “nandyan. mahina na.”
Nang pumasok si marco, nakita niya ang nanay niya, payat, maputla, hawak ang rosary. pagdilat ng mata nito, parang sumikat ang ilaw sa loob ng kwarto kahit mahina ang bulb.
“anak,” bulong ng nanay niya. “marco?”
Lumapit si marco, hinawakan ang kamay ng nanay niya. “nandito na ako, nay. nandito na.”
Umiiyak si lara sa likod. si marco, pilit pinipigilan ang luha, pero bumabagsak pa rin. dahil sa checkpoint, akala niya traffic lang ang kalaban. ngayon, oras pala.
“nay, sorry,” sabi ni marco. “nagmadali ako. pinara ako. tinakot pa ako.”
Ngumiti ang nanay niya, mahina. “anak… alam ko. lagi kang tinatakot ng mundo. pero lagi ka ring tumatayo.”
Napatigil si marco. “nay, pagod na ako.”
Hinaplos ng nanay niya ang kamay niya, kahit mahina. “huwag kang magalit sa lahat. piliin mong maging mabuti, kahit hindi sila mabuti.”
Parang bumigat ang dibdib ni marco. naalala niya si alvarez, naalala niya ang sigaw, ang panghuhusga. naalala niya rin ang biglang sorry. at ngayon, naririnig niya ang boses ng nanay niya, parang huling bilin.
Lumabas si marco saglit para huminga. doon niya nakita sa phone ang message request. galing kay pfc. alvarez.
“sir marco, kumusta po? nakauwi po ba kayo? i’m sorry again.”
Napatingin si marco sa screen, nanginginig ang daliri. gusto niyang magalit. gusto niyang i-type lahat ng sakit. pero sa loob ng ospital, sa harap ng nanay niyang humihina, biglang naging maliit ang ego niya.
Nag-reply siya, maiksi. “nakauwi po. salamat. sana po magbago tayo para sa mga taong walang card na maipapakita.”
Hindi na siya naghintay ng sagot. bumalik siya sa kwarto. hinawakan ulit ang kamay ng nanay niya, at doon siya nanatili, parang batang ayaw bitawan ang huling init.
Sa labas ng bintana, tahimik ang gabi. pero sa loob ng dibdib ni marco, may bagyong hindi niya kayang ipaliwanag.
episode 4: ang pagkilala na may kasamang hiya
Kinabukasan, nagbalik si marco sa checkpoint area dahil kailangan niyang bumalik ng maynila para ayusin ang papers at meds. ayaw niya sana dumaan doon, pero iyon ang pinakamabilis na ruta. habang papalapit, kumabog ang dibdib niya.
Nandoon pa rin ang mga cone. nandoon pa rin ang mga pulis. at nandoon si alvarez, pero iba ang tindig. parang mas tahimik. parang may iniisip.
Nang makita siya ni alvarez, lumapit agad, walang sigaw.
“sir marco,” sabi niya, “kamusta po nanay niyo?”
Napatingin si marco. “mahina na, sir.”
Nalaglag ang balikat ni alvarez. “pasensya na. kung alam ko lang… hindi kita pipigilan.”
“sir,” sagot ni marco, “hindi niyo naman alam. pero ang punto… hindi niyo kailangan malaman para respetuhin.”
Tumango si alvarez, parang sumasakit ang lalamunan. “oo. tama.”
May dumating na isang lalaki na naka-green polo at may id lace, mukhang supervisor. nilapitan si alvarez at si marco. “ikaw ba si marco? yung nasa listahan ng reservists na tumulong noong bagyo?”
Nagulat si marco. “opo.”
“ako si sir reyes,” sabi ng lalaki. “traffic chief dito. tumawag ako kahapon. gusto kong magpasalamat. at gusto ko ring… humingi ng paumanhin sa nangyari.”
Napatingin si marco kay alvarez, tapos kay sir reyes. parang biglang lumaki ang eksena, pero ayaw niya ng spotlight.
“sir, hindi ko po kailangan ng pasalamat,” sabi ni marco. “gusto ko lang po ng maayos na trato sa lahat.”
Tumango si sir reyes. “at yun ang gagawin natin. starting today, may new briefing. no intimidation. no threats. proper verification. at may courtesy training.”
Tahimik ang mga tao sa pila, nakikinig. may ilan na nagtataka. may ilan na napapangiti. si alvarez, nakayuko, parang tinatanggap ang hiya bilang bahagi ng pagbabago.
Pagkatapos, lumapit si alvarez kay marco. “sir marco… pwede ko bang itanong? bakit mo ginawa yung rescue noon? kahit hindi ka naman obligado.”
Huminga si marco, at sa saglit, nakita niya ang mukha ng nanay niya sa kama, hawak ang rosary. “sir,” sabi niya, “kasi nanay ko ang nagturo. sabi niya, kapag may nalunod, huwag mo munang tanungin kung sino. hilahin mo muna.”
Nanlaki ang mata ni alvarez, parang may pumitik sa puso niya. “ganun pala.”
Tumango si marco. “ganun dapat.”
Sa unang pagkakataon, si alvarez, hindi na pulis sa checkpoint. isa na lang siyang tao na nakikinig sa aral ng isang ina na hindi niya kilala.
At si marco, kahit pagod, kahit may lungkot, naramdaman niyang may maliit na bunga ang sakit. dahil kung may isang pulis na nagbago ng tono, baka may iba pang susunod.
episode 5: ang huling bilin
Makalipas ang ilang araw, tumawag si lara kay marco. nanginginig ang boses niya. “kuya… wala na si nanay.”
Parang huminto ang mundo ni marco. kahit nasa gitna siya ng trabaho, kahit may ingay sa paligid, biglang naging tahimik ang lahat. ang tanging narinig niya ay ang sariling hinga, putol-putol.
Umuwi siya ulit sa probinsya, pero ngayon, ibang uwi. walang paghabol sa oras. wala nang “maabutan ko pa.” dahil tapos na ang laban ng nanay niya.
Sa burol, dumating ang iilang kapitbahay, mga kaibigan, at mga taong tinulungan nila noon. may dumating na hindi niya inaasahan: si pfc. alvarez, naka-civilian, hawak ang maliit na sobre.
Lumapit si alvarez, maingat, parang ayaw manggulo. “sir marco… condolence po.”
Hindi agad nakasagot si marco. namumugto ang mata niya. pero tumango siya. “salamat, sir.”
Iniabot ni alvarez ang sobre. “hindi po ito bayad. hindi po ito pampalubag sa pagkakamali. donation lang po. at… may sulat po.”
Binuksan ni marco ang sulat nang mag-isa sa gilid. sulat-kamay.
“marco, hindi ko man nakilala ang nanay mo, pero ramdam ko ang pagpapalaki niya sa’yo. dahil sa nangyari, natutunan kong hindi dapat ginagamit ang uniporme para manakot. simula nung araw na iyon, iba na ang briefing namin. iba na ang boses ko sa mga motorista. salamat sa pag-correct sa akin nang hindi mo ako sinira. sana, kung nasaan man ang nanay mo, proud siya.”
Nabasa ni marco ang huling linya, at doon siya bumigay. umiyak siya nang tahimik, hawak ang papel na parang rosary. dahil biglang bumalik sa kanya ang bilin ng nanay niya: “piliin mong maging mabuti.”
Lumapit si lara, nakita siyang umiiyak. “kuya?”
“sabi ni nanay, huwag tayong magalit sa lahat,” bulong ni marco. “pero hindi rin ibig sabihin nun na tatahimik tayo. kailangan nating magsalita, pero may puso.”
Sa huling gabi ng burol, lumabas si marco sa bakuran. tumingala siya sa langit, at sa hangin, parang naririnig niya ang boses ng nanay niya, mahina pero malinaw: “kapag may nalunod, hilahin mo muna.”
Kinabukasan, bago ilibing ang nanay niya, pinasok ni marco ang seaman’s book sa bulsa, kasama ang reservist card. hindi para ipagyabang. kundi para ipaalala sa sarili niya na may dalawang mundo siyang ginagalawan: dagat at lupa, trabaho at serbisyo, sakit at kabutihan.
Habang ibinaba ang kabaong, humawak siya sa lupa, at doon siya nangako, pabulong.
“nay, hindi ko ipapamana ang galit. ipapamana ko yung tapang mong maging mabuti kahit mahirap.”
At sa pag-angat niya ng ulo, nakita niya si alvarez sa malayo, nakatayo nang tahimik, parang tao ring may sariling pagsisisi. at sa gitna ng luha, naramdaman ni marco na ang huling regalo ng nanay niya ay hindi pera, hindi ari-arian, kundi isang aral na kayang magpabago ng puso kahit sa gitna ng checkpoint.
