EPISODE 1: HULI SA GITNA NG INIT
Tanghaling tapat sa may highway ng santa clara. Umaapoy ang kalsada, humahaba ang pila ng mga sasakyan, at sa gilid ay may checkpoint na punong-puno ng busina, usok, at iritasyon. Nasa unahan ang tricycle ni jun, pawis na pawis, may pasaherong matanda sa likod na may bitbit na gulay at dalawang supot ng gamot.
“ikaw, tabi!” sigaw ng pulis na si patrolman garcia. Walang paliwanag, walang “sir,” walang respeto. Pinatabi si jun sa gilid na parang may kasalanang mabigat.
“ano’ng problema, sir?” maingat na tanong ni jun habang hinuhugot ang OR/CR at prangkisa na nakaplastik sa harap ng sidecar.
Tinapik ni garcia ang papel gamit ang dalawang daliri, parang marumi. “expired ’to. wala kang karapatang bumiyahe.” Napanganga si jun. “hindi po, sir. kakarenew lang po. last week pa ’yan.”
Lumapit ang isa pang pulis, si corpuz, at ngumisi. “dami mong paliwanag. alam mo na ’yan.” Sumulyap siya sa paligid—parang may hinahanap na nakatingin—saka bumulong, “ayosin na lang natin, kuya. para makaalis ka na.”
Nanikip ang dibdib ni jun. Alam niya ang ibig sabihin ng “ayos.” Ilang beses na niyang nakita sa kapwa driver: lalapit, magbubulsa, tapos biglang “ok na.” Pero si jun, kumakapit sa prinsipyo. Hindi siya mayaman, pero ayaw niyang bumili ng katahimikan.
“sir, pasensya na po. wala po akong extra. pamasahe po ’yan ng asawa ko sa dialysis bukas,” pakiusap niya. Sa sinabi niyang “dialysis,” parang mas lalo pang tumaas ang tingin sa kanya—yung tinging nagsasabing, “hindi problema namin ’yan.”
“so hindi ka magco-cooperate?” tumaas ang boses ni garcia. “impound ’to!” Kinuha nila ang susi, at sa harap ng mga taong nakapila, parang sinadyang ipahiya si jun. May mga pasaherong napatigil, may naglabas ng cellphone, may napailing.
Nanginginig ang kamay ni jun habang iniabot ang prangkisa. “sir, paki-check lang po sa munisipyo. legit po ’yan.” Tinawan siya ni corpuz. “munisipyo? ngayon? akala mo libre oras namin?”
Sa gitna ng kaguluhan, bumaba ang matanda niyang pasahero. “anak, hayaan mo na. baka mapahamak ka.” Pero hindi na kaya ni jun. Hindi siya galit lang—takot siya. Kapag na-impound ang tricycle, wala siyang ipapambili ng gamot. Wala siyang ipapangbayad sa ospital. Wala siyang uuwiang pag-asa.
Humugot siya ng malalim at tinuro ang pirma sa prangkisa. “sir, paki-verify n’yo po ’yan. galing po ’yan sa hepe.”
Tumigil sandali ang mga pulis. Nagkatinginan sila, tapos tumawa. “hepe? sinong hepe? huwag mo kaming niloloko!” sigaw ni garcia.
Pero sa mata ni jun, hindi na yabang ang meron—pakiusap na halos dasal. “paki-verify n’yo lang po. kahit isang tawag. please.”
At doon, sa ilalim ng araw na parang nanununog ng balat, biglang may kumislap na kaba sa mukha ni garcia. Kasi kung totoo ang sinasabi ni jun, mali ang hinahawakan nilang tricycle… at mali ang taong pinapahiya nila sa harap ng lahat.
EPISODE 2: ISANG TAWAG NA NAGPALAMIG SA CHECKPOINT
Ipinatawag ni garcia ang radio operator. “verify mo ’to,” utos niya, pero halatang pilit ang tapang. Si corpuz naman, patuloy ang pang-asar. “kuya jun, creative ka ha. hepe agad. next time senator na.”
Hindi sumagot si jun. Nakatingin lang siya sa papel, hawak ang gilid na parang iyon na lang ang natitirang sandalan niya sa mundo. Sa bawat segundo, naririnig niya ang tibok ng puso niyang parang drum. Sa likod ng isip niya, naroon ang asawa niyang si liza—payat na, laging nanghihina, pero pilit pa ring ngumingiti kapag sumasakay siya sa tricycle.
Sumagot ang radyo. “station to checkpoint. paki-ulit ang plate at number ng prangkisa.” Nagsalita si garcia, at sa bawat letra, lalong bumibigat ang hangin. Tila humina ang ingay ng pila, parang lahat nakikinig kahit hindi nila alam.
“confirmed,” sabi ng boses sa radyo. “valid ang prangkisa. issued under special authority. signed by… chief superintendent reyes.”
Parang may kumalabog sa dibdib ni garcia. Napatingin siya kay corpuz na biglang napatigil ang ngisi. “ano?” mahina niyang tanong, na para bang umaasang mali ang narinig.
“confirmed. signed by the chief,” ulit ng radyo.
Hindi na nakapagsalita si jun. Namilog ang mata niya, pero kasunod noon ay parang gumuho ang balikat niya sa pagod. Hindi dahil nanalo siya—kundi dahil sa wakas, may pumansin sa katotohanan.
Biglang nag-iba ang tono ni garcia. “ah… kuya jun, routine lang naman ’to. kailangan lang namin ng verification.” Pero ang “routine” na sinasabi niya ay kabaligtaran ng nangyari: may sigaw, may pang-iinsulto, may banta ng impound.
“sir,” sabi ni jun, nanginginig ang boses, “pwede na po ba ako umalis? late na po ako sa biyahe. may bibilhin pa po akong gamot.” Hindi na siya nakikipagtalo. Wala na siyang lakas. Gusto na lang niyang umuwi at huminga.
Pero bago siya makasakay, dumating ang isang itim na service vehicle. Bumukas ang pinto, at bumaba ang isang mataas na opisyal. Tahimik ang lakad, pero ramdam ang bigat ng presensya. Napatayo ang lahat ng pulis, parang biglang bumalik ang disiplina sa katawan nila.
Si chief superintendent reyes.
Lumapit siya kay jun, tiningnan ang prangkisa, saka tiningnan ang mukha ni jun na may halong hiya at pagod. “jun pineda?” tanong ng hepe.
“Opo, sir,” sagot ni jun, halos pabulong.
Tumingin ang hepe kina garcia at corpuz. “sino ang nagpa-traffic dito?” malamig na tanong niya. Walang sumagot. “sino ang nagbanta ng impound?”
Napalunok si garcia. “sir… misunderstanding lang po.”
Hindi umimik ang hepe. Sa halip, lumapit siya kay jun at marahang inilapat ang kamay sa balikat nito—isang kilos na hindi inaasahan ng kahit sino sa checkpoint.
“pasensya ka na, jun,” sabi ng hepe, sa boses na hindi pang-entablado, kundi pang-tao. “hindi dapat ganito ang trato sa’yo.”
Napatitig si jun. “sir… bakit po… kayo ang pumirma?”
Saglit na tumahimik ang hepe. At sa katahimikang iyon, may biglang bigat na parang may kasaysayang matagal nang kinikimkim. “dahil may utang ako sa tatay mo,” sabi niya. “at ayokong magutom ang pamilya mo.”
Doon, unang tumulo ang luha ni jun—hindi dahil sa hiya, kundi dahil may taong naalala ang pangalan niya, ang kwento niya, at ang hirap na araw-araw niyang binubuhat.
EPISODE 3: ANG UTANG NA HINDI NABAYARAN NG PERA
Pinatabi ng hepe ang mga pulis sa lilim. Pinahinto ang impound order. Inutusan niyang ayusin ang daloy ng trapiko. Pero kahit gumalaw ang lahat, parang nanatiling nakatigil ang oras para kay jun. Nakatayo siya sa tabi ng tricycle, hawak ang prangkisa, habang ang hepe ay tila may gustong ikwento—isang kwentong hindi para sa ranggo, kundi para sa konsensya.
“jun,” sabi ni chief reyes, “alam ko kung gaano kabigat ang araw-araw na biyahe mo. hindi kita tinulungan para may utang kang loob. tinulungan kita kasi may taong tumulong sa’kin noon.”
Napatingin si jun, naguguluhan. “si tatay ko po? si mang romy?”
Tumango ang hepe. “taong grasa ang tingin ng marami sa tatay mo. pero noong rookie pa ako, siya ang unang lumapit nang masugatan ako sa riot.” Huminga nang malalim ang hepe, parang bumabalik sa nakaraan. “iniwan ako ng iba. takot sila. pero tatay mo, kahit walang uniporme, tinakbo ako sa clinic. siya ang nagbuhat. siya ang nagligtas.”
Nang marinig ni jun ang mga salitang “nagbuhat” at “naglitas,” parang tumagos sa kanya ang init at bigat ng taon. Ang tatay niyang lagi niyang nakikitang pagod, laging may kalyo, laging tahimik—may ginawa palang makapangyarihan, pero hindi ipinagyabang.
“namatay si tatay ko sa aksidente,” pabulong ni jun. “wala po siyang naiwang kahit anong… recognition.”
“kaya nga ako nandito,” sagot ng hepe. “para sabihin sa’yo na may halaga siya. at may halaga ka.”
Sa gilid, naririnig ng ibang driver ang usapan. May ilang lumalapit, may ilang umiiyak, dahil hindi nila inaasahang may hepe na ganito magsalita. Pero hindi pa tapos ang laban. Lumapit ang internal affairs officer na kasama ng hepe at nag-ulat: “sir, may mga reklamo po dito sa checkpoint. extortion. quota.”
Biglang tumigas ang panga ng hepe. Tumingin siya kina garcia at corpuz. “totoo ba ’yan?” tanong niya.
Nanginginig si corpuz. “sir… may pressure lang po…”
“pressure?” putol ng hepe. “ang pressure dapat nasa paggawa ng tama, hindi sa panghihingi.”
Lumapit si garcia at halos mapaluhod sa hiya. “sir, pasensya na. hindi namin alam—”
“hindi n’yo alam?” balik ng hepe. “alam n’yo. pinili n’yo lang.”
Tinawag ng hepe si jun. “anong nangyari kanina? sabihin mo, walang takot.” Napatingin si jun sa mga pulis. Naaalala niya ang sigaw, ang pang-insulto, ang banta. Pero naaalala rin niya ang asawa niya, na umaasa sa kanya. Kung tatahimik siya, mauulit ito sa iba. Kung magsasalita siya, baka mapahamak siya.
Huminga siya nang malalim. “sir… humingi po sila ng ‘ayos.’ nung sinabi kong wala akong extra dahil dialysis ng asawa ko… pinahiya po nila ako.”
Parang bumagsak ang langit sa mukha ng hepe. Tahimik siyang tumingin sa mga pulis, saka nag-utos. “lahat ng naka-duty ngayon, isasailalim sa imbestigasyon. walang tatakip. walang palusot.”
Napatakip si jun sa bibig niya. Hindi niya inakalang ang maliit niyang boses ay pwedeng maging simula ng pagbabago. Pero sa loob-loob niya, isa lang ang dasal: sana, sa dulo nito, makauwi pa rin siyang may tricycle… at may pag-asa para kay liza.
EPISODE 4: ANG HEPE, ANG CHECKPOINT, AT ANG KATOTOHANAN
Kinabukasan, parang ibang mundo ang checkpoint. May tarpaulin na “no to kotong,” may body cam, may bagong officer-in-charge. Nandoon din ang hepe, hindi para magpa-picture, kundi para siguraduhing may mangyayari sa mga reklamo. Sa gilid ng kalsada, nakapila ang ilang driver, handang magsalaysay.
Si jun, dumating ulit—hindi para bumiyahe, kundi para tumestigo. Sa dibdib niya, may takot pa rin. Pero sa mata niya, may sindi na. Hindi na siya yung taong tinutulak-tulak lang.
Tinawag si garcia at corpuz sa harap. May written statement, may record ng radio verification, may ilang video mula sa mga motorista. Nang ipakita ang ebidensya, namutla ang dalawa. Wala nang yabang. Wala nang tawa.
“alam n’yo ba,” sabi ng hepe, “kung anong pinakamasakit dito? hindi lang kayo lumabag sa patakaran. sinira n’yo ang tiwala ng tao.” Tumingin siya kay jun. “at sa taong gaya ni jun, bawat piso may pangalan. bawat piso may gamot. bawat piso may buhay.”
Hindi na napigilan ni corpuz ang luha. “sir… hindi ko na po alam paano ako magsisimula ulit,” sabi niya. “may pamilya rin po ako.”
“may pamilya rin si jun,” sagot ng hepe. “pero hindi siya nagnakaw. hindi siya nanakot.”
Habang umaandar ang proseso, lumapit ang hepe kay jun sa tabi. “kamusta si liza?” tanong niya.
Napayuko si jun. “mahina po, sir. ubos na po savings namin. minsan po… nagdadasal na lang ako na sana, kahit isang araw, hindi siya mahirapan huminga.”
Hindi nagsalita agad ang hepe. May kinuha siya sa folder—isang dokumento at referral letter. “may program ang pnp at LGU para sa medical assistance. hindi ito limos. karapatan ninyo ito kung kumpleto ang requirements. tutulungan ka ng staff ko.”
Nanlaki ang mata ni jun. “sir, hindi ko po alam kung paano magpapasalamat.”
“huwag kang magpasalamat,” sagot ng hepe. “ipangako mo lang sa’kin na hindi ka susuko. at kapag may nakita kang mali, magsalita ka.”
Sa hapon, natapos ang unang hearing. Suspended sina garcia at corpuz habang nagpapatuloy ang imbestigasyon. Maraming driver ang lumapit kay jun, tinapik ang balikat niya. “salamat, pare,” sabi ng isa. “ang tagal naming natakot.”
Pero sa pag-uwi ni jun, sumalubong ang mas mabigat: tawag mula sa ospital. “sir jun, kailangan po naming mag-advance. lumalala po si ma’am liza.” Parang may humigop ng hangin sa baga niya. Umupo siya sa gilid ng kalsada, hawak ang cellphone, nanginginig.
Doon siya naabutan ng hepe na pauwi na rin. Hindi na nagtanong si chief reyes. Umupo lang siya sa tabi ni jun sa bangketa, parang ordinaryong tao. “anong balita?” mahinang tanong.
“sir… parang nauubos na po oras namin,” sagot ni jun, tumutulo ang luha.
Tahimik ang hepe, saka sinabi ang mga salitang hindi inaasahan ni jun maririnig mula sa isang pinuno: “hindi ka nag-iisa. lalaban tayo.”
At sa gabing iyon, sa ilalim ng ilaw ng poste, unang beses ulit naniwala si jun na may pulis na kayang maging sandalan—hindi pananakot.
EPISODE 5: ANG PRANGKISANG MAY PANGALAN NG PAG-ASA
Ilang araw matapos ang hearing, dinala si liza sa emergency dialysis. Nakahawak si jun sa kamay niya, nanginginig, habang pinipilit ng asawa niyang ngumiti. “sorry,” bulong ni liza. “ang bigat ko sa’yo.”
“huwag kang magsorry,” sagot ni jun, umiiyak. “ikaw ang dahilan kung bakit ako lumalaban.”
Dumating ang staff ni chief reyes dala ang mga papeles. May medical assistance, may guarantee letter, may nakapilang proseso para sa charity ward. Hindi ito himala; ito ay sistemang gumagana kapag may taong nagpumilit paandarin.
Nang matapos ang unang gastos, tinawagan si jun ng hepe. “kumusta?” tanong nito.
“sir… salamat po. nakahinga po siya nang konti,” sagot ni jun. “pero hindi ko po alam hanggang kailan.”
“hanggang kaya,” sagot ng hepe. “hanggang may pag-asa.”
Sa kabilang banda, natuloy ang desisyon sa kaso ng checkpoint. Napatunayang may pangongotong at pananakot. May mga natanggal sa serbisyo. May mga na-retrain. May mga umiwas sa gulo at umalis. At sa unang araw na bumalik si jun sa byahe, walang sigaw na sumalubong sa kanya—kundi maayos na “good afternoon, kuya.”
Pero ang buhay, kahit may hustisya, may sarili pa ring plano.
Isang gabi, habang pauwi si jun galing ospital, tumawag ang nurse. “sir jun… pasensya na po.” Isang sandali lang, parang nawala ang mundo. “si ma’am liza po… hindi na po kinaya.”
Nalaglag ang cellphone ni jun. Napasandal siya sa pader. Wala siyang boses, puro hangin lang at luha. Lahat ng biyahe, lahat ng pagod, lahat ng pag-asa—parang biglang naging tahimik.
Sa burol, dumating ang mga driver, may dalang kandila. Dumating ang hepe, walang entourage, walang sirena. Lumapit siya sa kabaong at tahimik na nagdasal. Pagkatapos, lumapit siya kay jun.
“jun,” sabi niya, “alam kong walang papel ang makakapalit sa tao.”
Napatitig si jun sa kanya. “sir… akala ko po kapag naayos ko ang prangkisa, kapag lumaban ako sa abuso… magiging okay na po lahat.”
Huminga ang hepe. “minsan, hindi natin kayang pigilan ang sakit. pero kaya nating pigilan ang pang-aabuso. kaya nating gawing mas magaan ang mundo para sa naiwan.”
Inabot niya kay jun ang isang envelope. Nasa loob ang bagong prangkisa—mas matagal ang validity, may nakalagay na “livelihood assistance,” at may note sa likod, sulat-kamay.
“para kay jun pineda. huwag mong hayaan na mamatay ang pangarap kasama ng lungkot.”
Niyakap ni jun ang envelope na parang yakap sa huling alaala ni liza. Umiyak siya nang malakas, walang hiya, sa harap ng mga tao. At sa unang pagkakataon matapos ang lahat, naramdaman niyang hindi siya nag-iisa sa pagdadalamhati.
Bago umalis ang hepe, tumayo siya sa harap ni jun at nag-saludo—hindi para sa kamera, kundi para sa isang tricycle driver na piniling maging matapang kahit wala siyang baril, kahit papel lang ang hawak niya.
At habang tumutulo ang luha ni jun, narinig niya sa sarili ang boses ni liza: “ituloy mo. kahit masakit. ituloy mo.”
