Episode 1: ang sampal sa hapag
Tahimik sana ang tanghali sa maliit na bahay ni tatay roman. Nakahain na ang kanin at isda, at si miguel, ang apo niyang pitong taong gulang, ay nakaupo sa silya, nakasabit ang paa, hawak ang kutsara na parang ayaw gumalaw.
Dumating si liza, anak ni tatay roman, kasunod si arnold na asawa niya. Halata sa mukha ni arnold ang inis, at sa bawat hakbang niya ay may dalang bigat na parang may naghihintay na gulo.
“Bakit andito na naman siya.” Malakas ang boses ni arnold, sabay turo kay tatay roman. “Hindi ko sinabing tumira siya dito.”
Napatingin si miguel kay tatay roman, parang humihingi ng tulong. Ngumiti si tatay roman nang pilit, para lang mapanatag ang bata.
“Arnold, dito lang muna ako,” mahinahon na sabi ni tatay roman. “May lagnat ako kagabi, at sabi ni liza bantayan niya ako.”
“Wala akong pakialam sa lagnat mo,” sagot ni arnold. “Ikaw dahilan kung bakit lagi kaming nag-aaway.”
Napatayo si liza, nanginginig ang kamay. “Tama na. Anak mo rin siya.”
“Anak mo,” biglang balik ni arnold. “E di ikaw magpakain, maglinis, mag-alaga.”
Sinubukan ni tatay roman na tumayo, pero nanatili siyang kalmado. “Arnold, huwag dito. May bata.”
Doon parang lalo pang uminit si arnold. Lumapit siya sa hapag, at bago pa makapagsalita si liza, isang malakas na sampal ang tumama sa pisngi ni tatay roman.
Napahawak si tatay roman sa mukha, napapikit sa sakit. Tumunog ang sampal sa kusina na parang pumutok na baso.
Sumigaw si miguel, hindi malakas, pero sapat para mabasag ang katahimikan. “Tama na po.”
Nanlaki ang mata ng bata, nanginginig ang labi, at bumagsak ang kutsara sa sahig. Niyakap niya ang sandalan ng silya, parang iyon na lang ang kaya niyang kapitan.
“Miguel, pasok sa kwarto,” utos ni arnold, matalim.
Pero hindi gumalaw ang bata. Tumingin siya kay liza, at si liza ay parang nawalan ng boses.
Sa labas, may kapitbahay na sumilip sa bintana at mabilis na nagtype sa cellphone. Makalipas ang ilang minuto, may kumatok nang malakas sa pinto.
“Barangay patrol po,” sigaw sa labas. “Buksan niyo po.”
At sa unang pagkakataon, naramdaman ni liza na may pag-asa pa pala, kahit nanginginig ang buong katawan niya.
Episode 2: ang pagdating ng barangay patrol
Bumukas ang pinto, at pumasok ang dalawang barangay patrol kasama si kagawad nene. Hindi sila pasugod, pero alerto ang mga mata at malinaw ang tono.
“May report po kami na may gulo at may batang naririnig na umiiyak,” sabi ni kagawad nene, sabay tingin kay miguel na naninigas sa upuan.
Tinangka ni arnold na ngumiti, pero pilit at halatang galit. “Wala naman po. Nagkainitan lang.”
Lumapit ang isang patrol kay tatay roman. “Tatay, okay lang po ba kayo.”
Tumango si tatay roman, pero nangingilid ang luha sa mata niya. “Okay lang. huwag na palakihin.”
Tumingin si kagawad nene kay liza. “Ma’am, may bata dito. ang ganitong eksena sa harap ng bata ay seryoso.”
Napapikit si liza. “Pasensya na po. hindi ko na po alam ang gagawin ko.”
Nakita ni kagawad nene ang pamumula sa pisngi ni tatay roman. Nakatitig din siya kay miguel na parang hindi makahinga.
“Arnold,” sabi ni kagawad nene, “sumama ka muna sa labas. kailangan naming kausapin ang pamilya nang maayos.”
“Bakit ako,” mataas ang boses ni arnold. “Ako pa ang lalabas sa bahay ko.”
“Para lumamig ang ulo,” sagot ng patrol, firm. “At para ligtas ang bata.”
Doon biglang tumayo si miguel, nanginginig ang tuhod. “Huwag niyo po ulit saktan si lolo.”
Tumahimik ang lahat. Parang may humawak sa hangin.
Lumuhod si kagawad nene sa harap ng bata. “Miguel, narinig mo ba kanina ang sigawan. nakita mo ba yung pananakit.”
Tumango si miguel, at tumulo ang luha. “Natakot po ako. akala ko po masasaktan din si mama.”
Napahawak si liza sa bibig niya. Parang ngayon lang tumama sa kanya na hindi lang siya ang nasasaktan. Pati ang anak niya.
“May karapatan ang bata na maging ligtas,” sabi ni kagawad nene. “At may proseso tayo dito.”
Kinuha ng patrol ang maliit na notebook at nagsimulang magtala. “I-blotter po natin ito. at ipapaalam natin sa women and children protection desk.”
Namutla si arnold. “Child abuse agad. hindi naman siya sinaktan.”
Tumingin si kagawad nene diretso. “Child abuse din ang paglalagay ng bata sa takot at trauma. lalo na kung saksi siya sa pananakit.”
Nang marinig iyon, biglang napaupo si miguel, parang napagod sa bigat ng narinig. Yumakap siya kay tatay roman, at sa yakap na iyon, parang humingi siya ng proteksyon na matagal nang hinihintay.
Episode 3: ang blotter at ang katotohanan
Sa barangay hall, malamig ang hangin pero mainit ang pakiramdam ni liza. Nakaupo siya sa harap ng mesa, katabi si tatay roman at si miguel. Si arnold ay nasa kabilang upuan, nakataas ang baba, pero nanginginig ang daliri sa tuhod.
“Liza,” mahinahon na tanong ng desk officer, “una ba itong nangyari.”
Huminga si liza nang malalim. “Hindi po. madalas po. pero ngayon lang po sa harap ng anak ko.”
Napatigil ang kamay ng officer sa pagsusulat. “Ibig sabihin, matagal na.”
Tumango si liza, at napaluha. “Pinipilit ko pong ayusin. pinipilit kong hindi masira ang pamilya. pero parang ako lang ang lumalaban.”
Si tatay roman ay nakayuko. “Kasalanan ko,” bulong niya. “Baka kung umalis ako, tatahimik sila.”
Mahigpit na hinawakan ni miguel ang kamay ng lolo niya. “Lolo, huwag ka umalis.”
Napatingin si liza sa anak niya, at parang doon siya tuluyang nabasag. “Anak, pasensya na. akala ko proteksyon ko ang pagtitiis.”
“Hindi po,” sagot ni miguel, luha ang pisngi. “Natatakot po ako gabi-gabi.”
Doon tuluyang tumahimik si arnold. Parang unang beses niyang narinig ang takot na hindi sigaw, kundi bulong ng bata.
Dumating ang isang social worker na naka-id, dala ang folder. “Good afternoon. para po ito sa assessment ng bata at safety plan ng pamilya.”
Tinignan niya si miguel nang malumanay. “Miguel, safe ka ngayon. kasama mo si mama at lolo.”
Tumango si miguel, pero nanatiling mahigpit ang kapit sa kamay ni tatay roman.
Ipinaliwanag ng social worker na may mga hakbang para protektahan ang bata, kabilang ang paglayo muna ni arnold kung kinakailangan, at counseling para sa pamilya.
Hindi ito madaling pakinggan, pero sa bawat salitang binibigkas, parang may bumubukas na pinto para kay liza. Pintuang matagal niyang kinatatakutan.
Pagkatapos ng proseso, lumapit si arnold kay liza, mababa ang boses. “Hindi ko alam na ganyan epekto kay miguel.”
Tumingin si liza sa kanya, pagod ang mata. “Alam mo. pinili mo lang hindi pansinin.”
Napayuko si arnold. “Pwede pa ba akong magbago.”
Hindi agad sumagot si liza. Tumingin siya kay miguel, at doon niya naalala na ang mahalaga ngayon ay hindi pangako, kundi kaligtasan.
“Kung magbabago ka,” sabi niya, “magsimula ka sa pagrespeto sa anak mo. at sa pag-amin na mali ka.”
At sa likod nila, si tatay roman ay tahimik na umiiyak, hindi dahil sa sampal, kundi dahil sa wakas, may kumakampi na sa katotohanan.
Episode 4: ang gabing may takot at pag-asa
Gabi nang makauwi sila. Tahimik ang bahay, pero ramdam pa rin sa mga pader ang sigaw kanina. Si miguel ay ayaw magbihis ng pambahay, ayaw bumitaw kay liza, at paulit-ulit na tumitingin sa pinto.
“Ma, babalik ba si papa,” tanong niya, halos pabulong.
Lumuhod si liza at niyakap ang anak. “Hindi ka na kailangang matakot. nandito si mama.”
Si tatay roman ay naglatag ng banig sa sala, ayaw niyang magkulong sa kwarto. “Dito lang ako. para marinig ko kung may mangyari.”
Umupo si liza sa tabi niya. “Pa, pasensya na. nadamay ka.”
Umiling si tatay roman. “Hindi ako nadamay. pamilya tayo. pero anak, sana noon pa kita pinigilan.”
Napatigil si liza. “Hindi mo kasalanan.”
“Kasalanan ko rin,” sagot ni tatay roman. “Nakita ko na noon pa ang init ng ugali niya. pero pinili kong tumahimik, kasi ayokong masira ang pagsasama niyo.”
Humagulgol si liza, tahimik lang. “Akala ko kasi kapag matiisin ako, magiging maayos.”
“Ang pagtitiis,” sabi ni tatay roman, “hindi dapat maging kulungan.”
Kinabukasan, bumalik ang social worker at kagawad nene para sa follow-up. May dala silang papel para sa safety plan at referral sa counseling.
“Liza,” sabi ng social worker, “ang goal natin ay safety ni miguel. kung gusto ni arnold magbago, may program. pero hindi pwedeng si miguel ang magbayad ng trauma habang naghihintay tayo.”
Tumango si liza. Sa unang pagkakataon, hindi siya nag-alinlangan. “Opo.”
Sa labas, dumating si arnold, mag-isa, hindi pasigaw. Nakayuko siya, hawak ang maliit na plastic bag na may mga laruan.
“Pwede ba akong makipag-usap,” mahina niyang sabi.
Lumapit si miguel sa likod ni liza, nanginginig.
Huminga si arnold. “Miguel, pasensya na. hindi dapat kayo nakakita ng ganon.”
Hindi sumagot si miguel. Niyakap niya lang si liza, mahigpit.
“Hindi ko hinihingi na patawarin niyo agad,” dagdag ni arnold. “Pero aaminin ko, mali ako. at handa akong sumunod sa kailangan.”
Tumingin si liza sa kanya, luha ang mata. “Kung totoo yan, simulan mo sa paglayo muna. at sa pagpunta sa counseling. gawin mo para sa anak mo, hindi para bumalik ka agad.”
Tumango si arnold. “Opo.”
At nang umalis siya, hindi masaya ang pakiramdam. Masakit. Pero sa sakit na iyon, may kakaibang gaan. Dahil sa wakas, pinili ni liza ang kaligtasan kaysa takot.
Episode 5: ang yakap na matagal hinintay
Lumipas ang ilang linggo. Naging tahimik ang bahay, pero hindi ibig sabihin nakalimot na sila. Si miguel ay may mga gabi pa ring nagigising, hinahanap ang lolo niya o si mama. Minsan umiiyak siya nang walang dahilan, at minsan naman bigla siyang natitigilan kapag may malakas na tunog sa labas.
Isang hapon, dumating si kagawad nene at ang social worker para sa final check. “Miguel,” tanong ng social worker, “kumusta ka na.”
Nag-isip ang bata, saka dahan-dahang sumagot. “Mas okay na po. kasi wala na pong sigawan.”
Nakangiti si tatay roman, pero nangingilid ang luha. “Basta nandito lang ako.”
Dumating din si arnold, may kasama na counselor. Hindi siya pumasok agad. Tumayo lang siya sa gate, parang ayaw manakot.
“Liza,” sabi niya, “nasa program na ako. at gusto ko lang sabihin, salamat sa pagpigil sa akin. kung hindi dahil sa nangyari, hindi ko makikita kung gaano ako kasama.”
Tahimik si liza. Hindi siya nagmadaling yumakap o ngumiti. Pero may luha sa mata niya, luha ng pagod at luha ng pag-asa.
“Hindi ko alam kung saan tayo dadalhin ng pagbabago mo,” sabi ni liza. “Pero alam ko, hindi ko na hahayaang matakot ang anak ko.”
Tumingin si arnold kay miguel. “Miguel, anak, hindi kita pipilitin. pero gusto ko lang marinig mo ito. mali ako. at hindi mo kasalanan ang galit ko.”
Biglang nanginginig ang baba ni miguel. Lumapit siya kay tatay roman at humawak sa kamay nito.
“Lolo,” bulong niya, “hindi mo na po ba ako iiwan.”
Lumuhod si tatay roman at niyakap ang apo niya nang mahigpit, parang pinipigilan ang lahat ng sakit na pumasok sa maliit na dibdib ng bata. “Hindi na, apo. dito lang ako. araw-araw.”
Humagulgol si miguel, malakas na ngayon. Parang inilabas niya ang takot na matagal niyang kinukulong.
Yumakap si liza sa anak niya, at sa unang pagkakataon, hindi na siya nahihiya sa luha. “Anak, ligtas ka na.”
Sa gilid, napaluha si arnold. Hindi siya lumapit. Hindi siya humingi ng yakap. Tumingin lang siya, at hinayaan ang luha bilang paalala na ang kapangyarihan sa bahay ay hindi dapat takot, kundi pag-aaruga.
Umalis ang barangay patrol at social worker na may mahinahong ngiti. Hindi dahil tapos na ang lahat, kundi dahil nagsimula na ang totoong pagbabago.
At sa sala, habang yakap-yakap ni tatay roman si miguel, naramdaman nilang may bagong simula. Hindi perpekto, hindi madali, pero totoo. Dahil sa wakas, pinili nilang protektahan ang bata, kahit masakit. At sa pagpiling iyon, unti-unting gumaling ang puso nilang lahat.
