Para sa kanila, ulyanin na akong matanda.
Isang lolang hindi na raw marunong tumanggap na may mga taong hindi na babalik.
Araw-araw kasi, kahit ilan lang kaming kakain, lagi akong naghahanda ng isang ekstrang plato sa dulo ng mesa.
May kanin.
May kutsara’t tinidor.
May baso ng tubig.
At kapag family reunion, sinisigurado kong walang uupo roon.
“Ma, para kanino ba talaga ‘yan?” tanong ng anak kong si Liza.
Ngumingiti lang ako.
“Baka may dumating.”
Kapag naririnig iyon ng mga apo ko, nagtatawanan sila.
“Lola, multo ba hinihintay mo?”
Minsan, pati mga anak ko, nagkakatinginan na parang naaawa sa akin.
“Ma, baka kailangan na nating magpatingin.”
Masakit marinig.
Pero hindi ako nagalit.
Dahil may dahilan kung bakit tatlumpung taon ko nang inihahanda ang platong iyon.
Bago mamatay ang asawa kong si Rogelio, may isang gabi siyang umuwi na umiiyak.
May gusto siyang sabihin.
Pero bago niya nagawa, inatake siya sa puso.
Ang huling malinaw niyang nasabi sa akin—
“Cora… kapag may dumating balang araw, pakinggan mo muna bago mo husgahan.”
Hindi ko naitanong kung sino.
At mula noon, lagi akong naghihintay.
Ako si Corazon Ramirez, pitumpu’t apat na taong gulang.
Apatnapu’t siyam na taon kaming nagsama ni Rogelio.
May tatlo kaming anak.
Lahat may sariling pamilya.
Sa tingin ng iba, maayos ang buhay namin.
Hindi mayaman, pero hindi nagkulang.
Mabuting ama si Rogelio.
Tahimik.
Masipag.
Hindi umiinom nang sobra.
Hindi palaaway.
Pero may isang bahagi ng buhay niya na hindi ko kailanman lubos na naunawaan.
Tuwing sasapit ang buwan ng Agosto, nagiging tahimik siya.
Minsan, nakikita ko siyang nakatingin sa lumang kahon ng mga litrato.
Kapag lumalapit ako, isinasara niya agad.
“May problema ba?”
“Wala.”
Iyon lang palagi.
Noong namatay siya, hinanap ko ang kahon.
Wala na.
Akala ko itinapon niya.
Lumipas ang mga taon.
Unti-unti kong tinanggap na may mga bagay talagang hindi na dapat halungkatin.
Pero hindi ko nakalimutan ang huling bilin niya.
Kaya sa bawat Pasko, birthday, reunion, at simpleng hapunan—
may ekstrang plato.
Hindi dahil alam kong may darating.
Kundi dahil ayaw kong dumating ang taong tinutukoy niya at sabihin kong wala na siyang lugar sa mesa namin.
Noong gabing iyon, kumpleto ang pamilya.
May pancit.
Adobo.
Menudo.
Inihaw.
Maingay ang mga apo.
Nagtatawanan ang mga anak ko.
At gaya ng dati, may isang bakanteng plato sa dulo.
Hanggang may kumatok sa pinto.
Tatlong beses.
Mahina.
Pero malinaw.
Nagtinginan kaming lahat.
“Ako na,” sabi ng apo kong si Miguel.
Pero bago siya makatayo, ako na mismo ang lumakad papunta sa pinto.
Hindi ko alam kung bakit biglang bumilis ang tibok ng puso ko.
Pagbukas ko—
may binatang nakatayo sa labas.
Mga dalawampu’t apat o dalawampu’t limang taong gulang.
May lumang backpack.
Basang-basa sa ulan.
At nang tumingala siya sa akin—
parang huminto ang mundo.
Hindi dahil kilala ko siya.
Kundi dahil kilala ko ang mukha niya.
Parehong kilay.
Parehong mata.
Parehong hugis ng ilong.
Pati ang bahagyang pagkakiling ng ulo kapag kinakabahan.
Para akong nakatingin kay Rogelio noong bata pa kami.
“Po… kayo po ba si Corazon Ramirez?”
Hindi ako agad nakasagot.
“Oo.”
Huminga siya nang malalim.
“Ako po si Gabriel.”
Tumigil siya.
“Rogelio Ramirez po ang lolo ko.”
May nabasag na baso sa likod ko.
Narinig kong napamura ang panganay kong anak.
“Ano’ng sinabi mo?”
Pumasok si Gabriel sa loob nang nanginginig.
Lahat nakatingin sa kanya.
Ang anak kong si Liza ay napahawak sa bibig.
“Ma… kamukhang-kamukha ni Papa.”
Ako naman ay hindi makagalaw.
Tinitigan ko ang binata.
“Sinong magulang mo?”
“Nanay ko po si Elena Santos.”
Wala akong kilalang Elena.
Pero nang sabihin niya ang susunod—
parang bumalik ang huling gabi ni Rogelio.
“Anak po siya ni Lolo Rogelio.”
Biglang tumayo ang mga anak ko.
“Imposible!”
“Sinungaling ka!”
“Anong habol mo? Pera?”
Napaatras si Gabriel.
At doon ko naalala ang huling bilin ng asawa ko.
Pakinggan mo muna bago mo husgahan.
“Tumahimik kayong lahat,” sabi ko.
Ako mismo nagulat sa lakas ng boses ko.
Pinaupo ko si Gabriel.
Sakto—
sa harap ng ekstrang plato.
Nang makita niya iyon, bigla siyang napaluha.
“Bakit po may nakahandang plato?”
Hindi ko alam ang sagot.
“Matagal ko nang ginagawa.”
Dahan-dahan niyang binuksan ang backpack.
May lumang envelope.
Mga litrato.
At isang maliit na cassette tape.
Iniabot niya sa akin ang litrato.
Si Rogelio.
Mas bata.
Katabi ang isang babaeng hindi ko kilala.
At may hawak silang sanggol.
Nanginig ang kamay ko.
“Si Mama po ‘yan,” sabi ni Gabriel. “Yung baby.”
Ayon sa kanya, bago kami magkakilala ni Rogelio, nagkaroon ito ng relasyon sa isang babaeng nagngangalang Teresa.
Nabuntis si Teresa.
Pero bago niya masabi kay Rogelio, lumipat ang pamilya nila sa Mindanao.
Hindi raw alam ni Rogelio na may anak siya.
Makalipas ang halos dalawampung taon, hinanap siya ni Elena.
Doon lang nalaman ni Rogelio ang katotohanan.
“Alam niya?” tanong ko.
Tumango si Gabriel.
“Matagal na po.”
Parang may kutsilyong pumasok sa dibdib ko.
“Bakit hindi niya sinabi sa akin?”
Hindi makasagot si Gabriel.
Kinuha niya ang cassette.
“May recording po si Lolo para sa inyo.”
May lumang player pa sa cabinet namin.
Iyon mismo ang pinakinggan naming lahat.
Pagpindot ko ng play—
narinig ko ang boses ng asawa kong tatlumpung taon ko nang hindi naririnig.
“Cora…”
Isang salita lang iyon.
At bumigay agad ang tuhod ko.
“Kung naririnig mo ito, ibig sabihin hindi ko nagawang sabihin sa’yo nang harapan.”
May static.
Huminga siya sa recording.
“May anak ako bago kita nakilala.”
Napahagulgol ang mga anak ko.
Pero ako, hindi makaiyak.
Parang nagyelo lahat sa loob ko.
“Hindi ko alam na nabuhay siya. Hindi ko alam na hinahanap niya ako.”
Sinabi niyang nang matagpuan siya ni Elena, may sarili na itong pamilya.
Ayaw nitong manggulo.
Ayaw nitong sirain kami.
Kaya lihim silang nagkita nang ilang beses.
“Cora, gusto kong sabihin sa’yo. Pero natakot ako.”
Napasara ang mga mata ko.
Galit ako.
Sobrang galit.
Hindi dahil may anak siya bago ako.
Kundi dahil hinayaan niya akong mabuhay sa tabi niya nang hindi alam ang katotohanan.
Pero nagpatuloy ang recording.
“May apo akong si Gabriel. Kung dumating siya balang araw, huwag mo siyang itaboy.”
Napatingin ako sa binata.
Umiiyak siya.
“Wala siyang kasalanan.”
Humina ang boses ni Rogelio.
“At kung kaya mo… bigyan mo siya ng lugar sa mesa natin.”
Doon ako napahawak sa dibdib.
Ang ekstrang plato.
Hindi ko alam kung bakit ginagawa ko iyon.
Pero parang may bahagi sa akin na matagal nang sumusunod sa bilin na hindi ko pa naririnig.
Sa dulo ng tape, umiiyak na rin si Rogelio.
“Patawad, Cora.”
“Minahal kita nang buong buhay ko.”
“Pero may isang katotohanan akong hindi naging matapang para sabihin.”
Pagkatapos—
natapos ang tape.
Walang musika.
Walang paliwanag.
Tanging tunog ng pag-ikot ng cassette.
Matagal kaming tahimik.
Ang panganay kong anak ang unang nagsalita.
“Ma… may kapatid kami?”
Tumango si Gabriel.
“Si Mama po.”
“Nasaan siya?”
Doon niya ibinaba ang tingin.
“Patay na po.”
Parang may isa na namang pinto na nagsara.
“Cancer po. Three months ago.”
Hindi ko namalayan na umiiyak na pala ako.
“Bakit ngayon ka lang pumunta?”
Binuksan niya ang wallet niya.
May maliit na papel.
“Bago namatay si Mama, sinabi niya po sa akin na huwag ko kayong guluhin hangga’t buhay siya.”
“Bakit?”
“Takot siyang isipin n’yong gusto niyang agawin ang pamilya ninyo.”
Napahagulgol ako.
Isang anak ni Rogelio ang nabuhay nang maraming taon na hindi man lang nakaupo sa mesa namin.
At ngayon—
patay na rin.
Lumapit si Gabriel.
“Hindi po ako pumunta para humingi ng mana.”
“Gusto ko lang malaman kung anong klaseng tao ang lolo ko.”
Hindi ako makasagot agad.
Tiningnan ko ang bakanteng plato sa harap niya.
May kanin.
May kutsara.
May baso.
Matagal kong inihanda para sa isang taong hindi ko kilala.
Hinila ko ang upuan.
“Umupo ka.”
Umiiyak siyang umupo.
Nilagyan ko siya ng adobo.
Eksaktong paborito ni Rogelio.
Nang tikman niya—
napahinto siya.
“Ganito rin po magluto si Mama.”
Doon ako tuluyang nabasag.
Hindi dahil sa lihim.
Kundi dahil may isang bahagi pala ng asawa ko na nabuhay sa ibang bahay, sa ibang pamilya, habang ako ay walang kaalam-alam.
At parehong may alaala ng parehong lasa.
Parehong dugo.
Parehong pagkawala.
Pero hindi kailanman nagsalo.
Kinabukasan, dinala ko si Gabriel sa puntod ni Rogelio.
Kami lang dalawa.
May dala siyang litrato ng kanyang ina.
Inilapag niya iyon sa lapida.
“Lolo,” sabi niya, “nandito na po ako.”
Hindi ko kinaya.
Umupo ako sa tabi ng puntod.
Hinampas ko ang malamig na marmol.
“Rogelio, ang daya mo.”
Humagulgol ako.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Bakit hinayaan mong ako pa ang magpaliwanag sa mga anak natin?”
Tahimik ang sementeryo.
Walang sagot.
Naramdaman ko ang kamay ni Gabriel sa balikat ko.
Pero siya mismo umiiyak.
“Mama wanted to meet you,” sabi niya.
Napatingin ako.
“Ano?”
“Maraming beses po.”
“Pero hindi niya ginawa.”
“Bakit?”
“Dahil sabi niya… ayaw niyang maging dahilan para masaktan kayo.”
Doon ko napagtanto—
habang ako ay naghihintay sa isang ekstrang plato,
may isang babaeng naghihintay din ng lakas ng loob para kumatok.
Pero pareho kaming naubusan ng panahon.
Ngayon, tuwing family reunion, may ekstrang plato pa rin ako sa mesa.
Pero hindi na bakante.
Para iyon kay Gabriel kapag umuuwi siya.
At sa tabi nito, may maliit na litrato ng kanyang ina.
Hindi para ipaalala ang kasalanan ni Rogelio.
Kundi para ipaalala sa amin na may isang miyembro ng pamilya na hindi namin nakilala habang buhay pa siya.
Madalas akong tanungin ni Gabriel:
“Lola Cora, galit ka pa rin po ba kay Lolo?”
Ngumingiti ako habang umiiyak.
“Oo.”
“Pero mahal n’yo pa rin?”
Tumango ako.
Dahil minsan, puwedeng sabay mong mahalin at masaktan sa isang tao.
At iyon siguro ang pinakamabigat na klase ng pagluluksa.
Hindi lang dahil namatay siya.
Kundi dahil pagkatapos niyang mawala—
saka mo pa nalaman ang bahagi ng buhay niya na dapat sana ay kasama ka.
At ang pinakamasakit sa lahat—
dumating nga ang taong hinihintay ng ekstrang plato ko.
Pero dala niya ang balitang ang taong dapat sana’y unang umupo roon—
matagal nang wala.
