EPISODE 1: INIT SA TERMINAL, INIT SA SALITA
Maagang umaga sa provincial terminal ng san bartolome. Amoy diesel, amoy pawis, at amoy pagod ang hangin. Nag-uunahan ang mga konduktor sa sigaw ng “bicol! bicol! last trip!” habang ang mga pasahero, bitbit ang sako at kahon, nakikipagsiksikan sa gate.
Sa gilid, nakatayo si caloy—simple lang manamit, naka-asul na t-shirt, hawak ang maliit na backpack at isang sobre ng papeles. Mukha siyang taong galing sa trabaho: may alikabok sa braso, may bahid ng grasa sa kuko. Tahimik siyang nakapila, hindi sumisingit, hindi maingay.
Pero pagdating niya sa inspection area, hinarang siya ng pulis na si sgt. romero. Matangkad, matigas ang tindig, at halatang sanay mag-utos.
“Hoy! saan ka pupunta?” sigaw ni romero, sabay turo sa dibdib ni caloy na parang may kasalanan na agad.
“Sir, uuwi lang po. bibisita po ako sa nanay ko,” mahinahon na sagot ni caloy.
“Nanay mo? dami mong dahilan. buksan mo bag mo,” utos ni romero.
Binuksan ni caloy ang bag: may damit, gamot, at sobre ng papeles—hospital results, reseta, at referral. Kinuha ni romero ang sobre at binuklat nang walang paalam. “Ay wow, papeles. baka peke,” pang-aasar niya. May ilang tao sa likod ang napatingin, may nagvi-video, may nagbulungan.
“Sir, private po ’yan. medical po ng nanay ko,” pakiusap ni caloy, nanginginig na ang boses.
Lalong uminit ang pulis. “Private? sa terminal? feeling mo sino ka? kung ayaw mong mas lalo kitang abalahin, sumunod ka.”
Huminga si caloy nang malalim. “Sumusunod po ako, sir. pero sana po respeto.”
Doon parang napikon si romero. “Respekto? ikaw na mukhang kargador, magtuturo sa’kin ng respeto?” sabay tawa. Tumawa rin ang isang tanod sa tabi, at may ilang pasahero ang napailing.
Namula si caloy. Yumuko siya, hindi dahil talo—kundi dahil pinipigilan niyang sumabog ang luha. Sa loob ng bulsa niya, may lumang larawan ng isang babae—nanay niya—nakangiti kahit halatang may sakit. Pinisil niya ang litrato, parang doon siya kumakapit.
“Sir, late na po ako. last trip na po ’to,” mahinang sabi niya.
“Hindi ko problema,” sagot ni romero. “tumabi ka. i-hold ka natin.”
At doon, sa harap ng maraming tao, pinatayo si caloy sa gilid na parang kriminal. Parang may nagyeyelong hiya sa dibdib niya. Hindi niya alam kung ano ang mas masakit: ang ma-late sa pag-uwi… o ang mapahiya sa harap ng mga taong tulad din niyang pagod.
Habang lumalalim ang pila, may tumawag sa radyo ni romero. “Sgt., may incoming VIP sa terminal. security detail.” Biglang umayos ang tindig ng pulis. Hindi niya alam, yung “VIP” na paparating… may koneksyon sa binatang pinababa niya ng tingin.
EPISODE 2: ISANG APELYIDO NA NAGPAPUTLA
Makalipas ang ilang minuto, may dumating na dalawang sundalo sa entrance ng terminal. Hindi sila maingay, pero ramdam ang bigat ng presensya. Sumunod ang isang itim na sasakyan na may plate na hindi karaniwan. Nagkagulo ang mga tanod, nag-ayos ng linya, at biglang naging “maayos” ang lahat.
Lumapit si romero sa mga sundalo. “Sir, may problema po?” tanong niya, biglang magalang.
“May hahanapin kami,” sagot ng isa. “Si carlos reyes.”
Napakunot-noo si romero. Lumingon siya sa paligid, at nakita si caloy sa gilid—nakayuko, hawak ang bag, parang gustong mawala.
“Hoy, ikaw ba si carlos?” sigaw ni romero, pero halatang nag-iingat na ngayon.
Dahan-dahang tumingin si caloy. “Opo, sir,” sagot niya.
Lumapit ang sundalo at nag-salute. “Sir, pinapatawag po kayo.”
Nanlaki ang mata ng mga tao. Yung nagvi-video, mas lumapit. Yung mga pasahero, nagbulungan. “Sino ’yan?” “Bakit sinasalute?”
Si romero, biglang nagbago ang kulay ng mukha. “Ano ’to? bakit?” tanong niya, pilit pa ring matatag.
Bumaba mula sa sasakyan ang isang lalaking naka-uniporme ng heneral. Malinis, matikas, pero ang mata—pagod. Siya si major general reyes, kilala sa buong rehiyon. At ngayon, diretsong lumapit sa kinatatayuan ni caloy.
“Caloy,” mahina ngunit mabigat ang tawag ng heneral.
Parang may bumara sa lalamunan ni caloy. Hindi siya sumagot agad. Matagal na niyang hindi naririnig ang boses na ’yon—boses ng ama na matagal niyang iniiwasan.
“Bakit ka nandito?” tanong ng heneral, hindi galit, kundi parang takot.
“Uuwi po ako,” sagot ni caloy, pilit kontrolado. “Si nanay… nasa ospital. sabi ng doktor, hindi na raw po aabot ng matagal.”
Napatigil ang heneral. Parang may tumama sa dibdib niya. “Bakit ngayon ko lang nalaman?”
Napababa ang mata ni caloy. “Kasi po… hindi ko naman po alam kung may pakialam pa kayo.”
Biglang tumahimik ang paligid. Si romero, nakatayo sa gilid, parang unti-unting lumiliit. Napansin ng heneral ang hawak niyang sobre—ang mga papeles na binuklat niya. Lumamig ang tingin ng heneral kay romero.
“Sino ang humawak niyan?” tanong ng heneral, mabagal pero matalas.
“Sir… routine inspection lang po,” sagot ni romero, nanginginig ang boses.
“Routine?” ulit ng heneral. “Kasama sa routine ang pang-iinsulto? ang paghiya sa tao?”
Walang maisagot si romero. Sa likod, may pasaherong bumulong, “buti nga.”
Lumapit ang heneral kay caloy at hinawakan ang balikat niya. “Anak… sasabay tayo. ngayon din.”
Umatras si caloy, halos reflex. “Hindi ko kailangan ng ranggo n’yo, sir. kailangan ko lang makarating kay nanay.”
Doon, kumurap ang heneral, parang may pinipigil na luha. “At ako… kailangan ko ring makarating sa kanya,” mahinang sabi niya.
Sa unang pagkakataon, nakita ni caloy ang ama niyang heneral—hindi bilang matikas na opisyal, kundi bilang taong may takot na baka huli na ang lahat.
EPISODE 3: ANG ANAK NA AYAW MAGING “ANAK NG HENERAL”
Sa loob ng sasakyan, tahimik ang biyahe. Sa labas, dumadaan ang mga jeep at bus, pero sa loob, parang mabigat ang hangin. Nakaupo si caloy sa dulo, hawak ang bag, habang ang heneral, nakatingin sa bintana na parang may hinahabol na oras.
“Anak,” simula ng heneral, “hindi ko alam na ganito na kalala si nanay mo.”
“Tatay,” sagot ni caloy, unang beses niyang tinawag na ganun sa matagal na panahon, “alam n’yo. pinili n’yo lang na hindi harapin.”
Parang sinaksak ang salita. Huminga nang malalim ang heneral. “May mga utos. may operasyon. may responsibilidad—”
“Lagi na lang,” putol ni caloy. “Lagi na lang may mas mahalaga kaysa sa amin.”
Tahimik ang heneral. Hindi siya nanlaban. Parang ngayon lang siya pinagsabihan nang walang takot.
Pagdating nila sa ospital sa probinsya, tumakbo si caloy papunta sa ward. Nandoon si nanay—si aling ester—maputla, payat, may oxygen. Pagkakita kay caloy, bahagyang ngumiti.
“Anak…” mahina niyang tawag.
Lumapit si caloy, hinawakan ang kamay niya. “Nay, andito na ako.”
Sumunod ang heneral, dahan-dahan. Nang makita siya ni aling ester, may halo ang ngiti at luha. “Oh… dumating ka rin,” bulong niya.
Napayuko ang heneral. “Ester… patawad,” sabi niya, halos hindi marinig.
Sa gilid, tumayo si caloy, parang hindi alam kung iiyak o magagalit. “Nay, wag ka na magsalita. magpahinga ka.”
Ngumiti si aling ester kay caloy. “Caloy… huwag mong dalhin ang bigat mag-isa,” bulong niya. Tumingin siya sa heneral. “At ikaw… huwag mong gawing medalya ang pagdating mo. gawin mong totoo.”
Napatulo ang luha ng heneral. “Totoo,” sabi niya. “Kaya nga ako nandito. hindi para magpabango. kundi para humingi ng tawad… at para makabawi.”
Lumabas si caloy ng kwarto, hindi niya kayang makita ang ama niyang umiiyak. Sa hallway, nandoon ang nurse na nagbigay ng update. “Sir, critical pa rin. anytime…”
Parang gumuho ang tuhod ni caloy. Umupo siya sa bangko. Sa isip niya, naalala niya ang terminal: yung sigaw, yung hiya, yung pagturo sa kanya na parang wala siyang halaga. Ngayon, kahit pala “anak ng heneral” siya, ganun pa rin ang trato kapag hindi ka kilala.
Lumabas ang heneral at umupo sa tabi niya. “Nakita ko,” sabi niya. “Kung paano ka tinrato.”
“Hindi po bago,” sagot ni caloy. “Araw-araw ’yan sa mga tulad namin.”
Tumango ang heneral, luha pa rin. “At kasalanan naming mga nasa taas kapag hinayaan namin.” Huminga siya. “Anak, gagawin ko ang tama. hindi dahil anak kita… kundi dahil tao ka.”
Sa loob ng kwarto, humina ang tunog ng monitor. Napatingin silang dalawa sa pinto. At doon, sabay nilang naramdaman: maaaring ubos na ang oras.
EPISODE 4: ANG BANTAY SA LABAS NG PINTO
Magdamag silang naghintay. Si caloy, halos hindi kumakain. Si heneral reyes, hindi na umalis sa ospital kahit may tumatawag na staff. Sa labas ng kwarto, nakapatong ang kamay niya sa pinto, parang gusto niyang pigilan ang oras.
Bandang madaling araw, lumabas ang doktor. “Sir… kailangan po nating maghanda,” mahinang sabi nito.
Parang naputol ang hangin. Tumayo si caloy, nanginginig. “Doc, pwede po ba siyang kausapin?”
Pinapasok sila. Sa loob, mahina na ang boses ni aling ester, pero pilit pa ring tumitingin.
“Caloy,” bulong niya, “anak…”
“andito ako, nay,” sagot ni caloy, umiiyak na.
Tumingin si aling ester sa heneral. “Ikaw,” mahina niyang tawag, “pakinggan mo anak mo.”
Lumuhod ang heneral sa tabi ng kama. “Ester… patawad. patawad sa mga araw na pinili kong maging sundalo bago maging asawa at ama.”
Ngumiti si aling ester, kahit masakit. “Hindi ko kailangan ng ranggo mo,” bulong niya. “Kailangan ko lang… mahalin mo sila kahit wala ako.”
Humigpit ang kapit ni caloy sa kamay ng nanay niya. “Nay, wag ka muna…”
“Caloy,” bulong ni aling ester, “huwag mong hayaan na ang galit ang maging buhay mo.” Tumulo ang luha niya. “Pero huwag ka ring papayag na apihin ka. lumaban ka… sa tama.”
Tumingin siya sa heneral. “At ikaw… lumaban ka rin. hindi sa gera. sa yabang. sa abuso.”
Niyakap ng heneral ang kamay ng asawa niya. “Oo,” sabi niya. “Ipapangako ko.”
Maya-maya, humina ang monitor. Nagsimulang umiyak ang nurse. Si caloy, parang nawalan ng boses. Si heneral reyes, hindi na matikas—nanginginig na parang batang nawalan.
Nang tuluyang tumigil ang tunog, dumilim ang mundo ni caloy. Napayakap siya sa nanay niya, umiiyak nang malakas. “Nay… please…”
Sa gilid, umiyak din ang heneral. Walang kahihiyan. Walang ranggo. Puro sakit.
Pagkalabas nila ng kwarto, nakatayo sa hallway ang ilang staff at dalawang pulis na naka-duty sa ospital. Nabalitaan na “heneral” ang nasa loob, kaya may biglang respeto. Ngunit si caloy, hindi tumingin sa kanila.
“Tatay,” sabi ni caloy, basag ang boses, “kung nandito ka lang sana noon pa…”
Tumango ang heneral. “Alam ko,” sagot niya. “At habambuhay kong dadalhin.”
Sa isip ni caloy, bumalik ang eksena sa terminal. Ang sigaw ni romero. Ang pang-iinsulto. Ang hiya. Ngayon, may heneral sa tabi niya—pero hindi na nito mababalik ang nanay niya.
At doon nagsimula ang pinakamahirap: paano maging anak… na wala nang uuwian.
EPISODE 5: ANG HULING SAKAY PAUWI
Araw ng burol. Simpleng bahay, simpleng bulaklak, pero punong-puno ng tao. Dumating ang mga kapitbahay, mga kaibigan ni aling ester, at mga dating pasahero na tinulungan niya noon. Sa sulok, may litrato siya na nakangiti—parang sinasabi, “ok lang ako.”
Dumating si sgt. romero, naka-civilian, nanginginig. Hindi siya inanyayahan, pero narinig niya ang balita. Lumapit siya sa pintuan, hawak ang sobre na may apology letter. Nakita niya si caloy sa tabi ng kabaong.
“Caloy…” mahina niyang tawag.
Tumingin si caloy. Walang galit sa mata—pagod lang. “Bakit?” tanong niya.
Lumunok si romero. “Gusto kong humingi ng tawad. Pinahiya kita sa terminal. sinaktan kita sa salita. hindi ko alam—”
“Hindi mo kailangan malaman,” putol ni caloy, kaparehong linya ng nanay niya. “Kailangan mo lang maging tao.”
Namula si romero at napaluha. “Oo,” bulong niya. “At ngayon ko lang naiintindihan.”
Lumapit ang heneral, tahimik. Hindi siya nag-utos. Hindi siya nanakot. Tumingin lang siya kay romero. “Sgt. romero,” sabi niya, “haharap ka sa imbestigasyon. hindi dahil anak ko si caloy. kundi dahil mali ang ginawa mo sa kahit sinong tao.”
Tumango si romero. “Opo, sir. tatanggapin ko.”
Pagkatapos, lumapit ang heneral sa kabaong. Dahan-dahan niyang hinawakan ang gilid, parang takot masaktan ulit. “Ester,” bulong niya, “narinig ko. gagawin ko.”
Sa harap ng mga tao, humarap siya kay caloy. “Anak,” sabi niya, nanginginig ang boses, “hindi ko mababawi ang nawala. pero pwede mo ba akong bigyan ng pagkakataon… na maging ama mo, kahit huli na?”
Napatigil si caloy. Matagal. Tapos tumulo ang luha niya—hindi dahil bigla siyang gumaan, kundi dahil sa wakas, narinig niya ang salitang matagal niyang hinihintay.
“Hindi ko alam kung kaya ko,” sagot ni caloy. “Pero kung si nanay ang huling bilin… susubukan ko.”
Doon, niyakap siya ng heneral. Mahigpit, nanginginig. Walang kamera. Walang palakpakan. Yung mga tao, tahimik lang—kasi ramdam nila na ang yakap na iyon, hindi tungkol sa ranggo. Tungkol iyon sa dalawang taong parehong huli nang dumating sa isa’t isa.
Bago matapos ang gabi, lumapit si caloy sa kabaong at ibinulong, “Nay, uuwi na tayo.” Pinisil niya ang rosaryo ng nanay niya at huminga nang malalim.
Sa labas, may terminal pa rin. May checkpoints pa rin. May mga pulis na sumisigaw pa rin sa mga mahihirap. Pero sa puso ni caloy, may bagong panata: hindi niya gagamitin ang apelyido para manglamang—gagamitin niya ito para ipagtanggol ang mga taong pinapahiya tulad niya.
At habang umiiyak siya sa balikat ng ama niya, naisip niya: minsan, ang pinakamalakas na heneral… hindi yung marunong mag-utos. Yung marunong umiyak, humingi ng tawad, at magmahal—kahit late na.
