Episode 1: Ang kahihiyan sa gitna ng palengke
Maaga pa lang ay buhay na ang palengke ng san isidro. May sigawan ng presyo, kalansing ng timbangan, at amoy ng sariwang gulay na humahalo sa init ng kalsada. Sa isang sulok, nakaupo si mila, isang tindera ng gulay na halos hindi na natutuyo ang pawis sa noo.
Kada araw, maingat niyang inaayos ang ampalaya, sitaw, kamatis, at sili sa lamesang kahoy. Hindi iyon maganda, hindi rin bago, pero malinis at maayos. Sa tabi ng mesa niya ay may maliit na garapon ng barya, pangsukli, at isang lumang picture sa wallet niya na nakasilip sa pagitan ng mga resibo.
Dumating ang mga pulis na nakatalaga sa lugar, kasama si p/cpl. arnel cruz. Kilala si arnel sa palengke, hindi dahil sa kabaitan, kundi dahil sa tapang ng boses niya. Kapag may nahuli siya, hindi niya pinapaliit ang eksena. Kapag may napagalitan, gusto niyang may nanonood.
“Hoy, ikaw.” Sigaw ni arnel kay mila habang lumalapit. “Bakit wala kang permit na nakapaskil.”
Napatingin si mila, gulat at kabado. “Sir, meron po akong permit, nasa bahay po. Nababasa po kasi kapag nakasabit.”
“Palusot.” Sagot ni arnel. “Ano to, espesyal ka.”
Tumigil ang ilang mamimili. May mga naglabas ng cellphone, parang may inaabangan. Si mila, pilit ngumiti, pilit magpaliwanag. “Sir, pwede ko pong ipakita bukas. O pwede po akong tumawag sa barangay.”
Umirap si arnel. “Hindi mo ako idadaan sa tawag-tawag. Ayan oh, ang dami mong paninda, pero parang hindi ka nagbabayad ng tama.”
Nanginig ang kamay ni mila habang hinahawakan ang apron niya. “Sir, nagbabayad po ako. May resibo po ako dito.”
Hinablot ni arnel ang ilang papel sa mesa, at tiningnan kunwari, tapos ibinalibag pabalik. “Mga papel mo, peke. Kaya pala mababa presyo mo, nanlalamang ka.”
May tumawa sa likod. May nagbulong, “Ayan, scammer din yata.”
Nanikip ang dibdib ni mila. Hindi dahil sa sigaw, kundi dahil sa mga matang nakatingin sa kanya na parang totoo ang paratang.
“Sir, hindi po ako nanlalamang.” Mahina niyang sabi. “Baka pwede po nating ayusin ng maayos.”
Sumigaw si arnel lalo. “Maayos. Eh di magbayad ka ng multa ngayon.”
Tahimik si mila. Hindi niya kayang sabihin na ang barya sa garapon ay para sa gamot ng anak niya. Hindi niya kayang ipagsigawan na ang kita niya sa isang araw ay minsan hindi pa sapat pang-ulam.
At habang dumarami ang tao, lalo siyang lumiliit sa sarili niyang puwesto. Sa palengke na dapat ay kabuhayan niya, bigla siyang naging palabas ng lahat.
Episode 2: Ang boses na pumapatay ng dignidad
Lumipas ang ilang minuto, pero hindi umaalis si arnel. Parang gustong patunayan sa lahat na siya ang may hawak ng lugar. Pinatayo niya si mila sa harap ng mesa, at pinagalitan sa tono na tila may kasalanang malaking krimen.
“Bakit ka nagtitinda dito.” Tanong ni arnel. “Hindi ka naman yata taga rito.”
“Taga rito po ako, sir.” Sagot ni mila, nanginginig ang boses. “Dito po ako lumaki.”
“Eh bakit mukhang galit na galit ka.” Singhal ni arnel. “Kung wala kang tinatago, hindi ka maiiyak.”
Napatungo si mila. Nararamdaman niyang nagsisimula nang uminit ang mata niya, pero pinipigilan niya. Ayaw niyang umiyak sa harap ng lahat. Sa karanasan niya, kapag umiyak ka, mas lalo kang tatapakan.
May isang suki niyang matanda ang sumingit. “Iha, si mila yan, mabait yan.”
Lumingon si arnel sa matanda. “Lola, wag kang makialam. Baka kasabwat ka.”
Napaatras ang matanda. Tumahimik ang mga tao, hindi dahil tama si arnel, kundi dahil takot silang masali.
Kinuha ni arnel ang isang supot ng kamatis at tinimbang, tapos sinadyang ibagsak sa mesa. “O, ito, overprice.”
“Sir, yan po yung pinakamura ko.” Sagot ni mila. “Tignan niyo po sa katabi, mas mahal pa.”
“Wala akong pakialam sa katabi.” Sagot ni arnel. “Ikaw ang nakita kong may problema.”
Sa likod, may isang lalaking naka-hoodie na nakangisi. Parang alam niyang ang gulo ay may mapapala siya. Pero hindi iyon napansin ni mila. Ang napapansin niya lang ay ang hiya na parang dumikit sa balat niya.
Biglang may dumating na dalawang barangay tanod. “Sir, ano pong problema.” Tanong ng isa, maingat.
“Problema.” Sagot ni arnel. “Walang permit, illegal vending, at posibleng panloloko sa presyo.”
Napaangat ang kilay ng tanod. “Sir, matagal na po si mila dito. Naka-record po yan sa barangay.”
Tinignan ni arnel ang tanod na parang hamon. “So sinasabi mong nagsisinungaling ako.”
Napalunok ang tanod. “Hindi po. Sinasabi ko lang po, baka pwedeng i-verify muna.”
“Hindi na kailangan.” Sagot ni arnel. “Magbabayad siya ngayon, kung hindi, kukumpiskahin ko paninda niya.”
Napatakip si mila sa bibig niya. Kapag kinuha ang paninda niya, wala na siyang uuwiang pera. Wala na siyang pambili ng gamot. Wala na siyang maipapadala sa anak niya na nasa bahay, nilalagnat mula kagabi.
Doon, tuluyang tumulo ang luha niya, kahit ayaw niya.
“Sir, please.” Pakiusap niya, halos pabulong. “Huwag po.”
At sa gitna ng palengke, sa harap ng gulay at prutas, may isang nanay na parang nauubos ang lakas sa isang salitang hindi naririnig ng may kapangyarihan.
Episode 3: Ang customer na hindi inaasahan
Habang nakapako ang eksena kay mila at arnel, may dumating na itim na sasakyan sa dulo ng palengke. Hindi iyon karaniwan sa lugar na puro tricycle at kariton. Bumaba ang isang babae na simple ang damit, pero maayos ang tindig. May dala siyang ecobag, at may dalawang tao sa likod na tila security, pero hindi maangas.
Dumaan siya sa gitna ng tao, at napansin agad ang kumpol ng usyoso. Napatigil siya nang makita si mila na umiiyak, at si arnel na nakaturo, galit ang mukha.
“Anong nangyayari dito.” Tanong ng babae, malinaw ang boses.
Lumingon si arnel, hindi agad siya nakilala. “Ma’am, police operation po. Wag po kayo makialam.”
Tumingin ang babae kay mila. “Mila, ikaw ba yan.”
Napatitig si mila, parang hindi makapaniwala. “Ma’am celia.” Bulong niya, sabay punas ng luha. “Pasensya na po, nadamay pa kayo.”
Nagulat ang mga tao. Kilala si celia reyes bilang tahimik na donor sa mga feeding program ng barangay, pero bihira siyang makita sa palengke. Mas lalong nagulat si arnel nang marinig ang apelyido.
“Reyes.” Ulit ni arnel, mas mahina na ang boses.
Tumango ang babae. “Oo, celia reyes.” Sabi niya. “Bakit mo pinapahiya ang tindera.”
Nag-ayos ng tono si arnel. “Ma’am, wala po siyang permit. Standard procedure po.”
Lumapit si celia sa mesa ni mila. Kinuha niya ang mga resibo, tiningnan nang maigi, at hinanap ang stamp. Nandoon. May record. May petsa.
“May resibo siya.” Sabi ni celia, kalmado pero matalim. “At kung permit ang usapan, pwede kang makiusap ng maayos. Hindi yung sisigawan mo siya sa harap ng lahat.”
Sumingit si arnel. “Ma’am, sumusunod lang po ako sa utos.”
“Utos na manakit.” Sagot ni celia. “Utos na manghiya.”
Tahimik ang mga tao. May ilang nagbaba ng cellphone, parang biglang naalala na tao pala ang pinapanood nila.
Napatingin si celia kay mila, at nakita niya ang punit na apron, ang nanginginig na kamay, at ang garapon ng barya. Kinuha ni celia ang garapon at binalik sa harap ni mila, parang sinasabing, “Hindi ka magnanakaw.”
“Anong multa ang sinasabi mo.” Tanong ni celia kay arnel.
Nabigla si arnel. “Ma’am, required po.”
“Required o hinihingi mo.” Tanong ni celia, mas seryoso na.
Napalunok si arnel. May mga mata na ngayon ang nakatingin sa kanya, hindi na kay mila. May biglang pagbabago sa hangin, parang ang tunay na tinitimbang ay hindi gulay, kundi konsensya.
At sa pagitan ng katahimikan, nag-ring ang phone ni celia. Tiningnan niya ang screen, tapos tumingin kay arnel.
“Pupunta dito ang asawa ko.” Sabi ni celia, dahan-dahan. “At gusto kong marinig niya kung paano mo sinigawan si mila.”
Namutla si arnel.
Episode 4: Ang pagdating ng hepe at ang pagbukas ng katotohanan
Mabilis ang pagdating ng hepe, si chief superintendent marco reyes. Hindi siya dumating na may sirena, pero ang presensya niya ay sapat para tumahimik ang palengke. Pumasok siya sa kumpol ng tao, kasama ang isang internal affairs officer at dalawang staff.
Nang makita ni mila ang hepe, napaatras siya. Hindi dahil takot siya sa hepe, kundi dahil natatakot siyang mas lalong lumaki ang gulo. Ayaw niyang may masibak para sa kanya. Gusto lang niyang makauwi, makapagluto, at mabigyan ng gamot ang anak niya.
“Anong nangyayari.” Tanong ng hepe, diretso kay celia.
Tumingin si celia sa asawa niya. “Pinahiya niya si mila. Sinigawan niya. Pinagbintangan niya. At humihingi siya ng multa agad, walang verification.”
Lumingon ang hepe kay arnel. “Cruz, totoo ba.”
Sumaludo si arnel, nanginginig. “Sir, standard procedure po.”
“Standard procedure ang paninigaw.” Tanong ng hepe, mabigat ang boses. “Standard procedure ang panghihiya.”
Tahimik si arnel. Hindi siya makasagot.
Lumapit ang internal affairs officer. “Sir, may mga video po ang mga tao.”
Biglang may nagtaas ng cellphone, nagpakita ng recording. Narinig doon ang sigaw ni arnel, malinaw, walang filter, walang palusot. Narinig ang pagbabalibag ng resibo. Narinig ang salitang “peke,” at “manloloko.”
Dahan-dahang pumikit ang hepe. Hindi sa galit lang, kundi sa bigat ng kahihiyan para sa uniporme.
“Cruz.” Sabi ng hepe. “Tanggalin mo ang kamay mo sa mesa niya. Lumayo ka.”
Umatras si arnel. Parang biglang lumiit ang dibdib niya.
Lumapit ang hepe kay mila. “Ma’am, pasensya na.” Sabi niya. “Hindi ito ang dapat mong maranasan.”
Napayuko si mila. “Sir, okay lang po.”
Umiling ang hepe. “Hindi. Hindi ito okay.”
Tumingin si celia kay mila. “Mila, bakit hindi mo sinabi sa akin na nahihirapan ka.”
Napahawak si mila sa dibdib niya. “Ayoko pong abalahin kayo.” Sabi niya. “Saka po… sanay na po ako sa ganito.”
Parang may tumusok sa puso ni celia. “Sanay ka na.” Ulit niya, mahina.
Biglang sumingit ang matandang suki kanina. “Hepe, si mila yan yung tumulong sa anak niyo nung naaksidente dati.”
Napalingon ang hepe. “Anong sinasabi mo.”
“Yung bunso niyo po.” Sabi ng matanda. “Yung nadulas sa kanal, dumugo ulo. Si mila po yung nagbuhat, siya yung nagpaunang gamot, siya yung tumawag ng tricycle papunta ospital.”
Napatigil ang hepe. Tumingin siya kay mila, parang may naalala.
“Mila.” Bulong niya. “Ikaw yung babae sa gabi, yung may dalang bimpo.”
Tumango si mila, nangingiyak. “Sir, ginawa ko lang po yung tama.”
Doon, biglang bumigat ang palengke, hindi dahil sa tao, kundi dahil sa isang katotohanang napakasakit: yung pinahiya nila ay yung minsang tumulong sa pamilya nila nang walang kapalit.
Episode 5: Ang paghingi ng tawad na may luha at patahimik na dasal
Tumabi si mila sa mesa niya, hawak ang apron, parang gusto niyang mawala na lang. Pero lumapit ang hepe, at sa unang pagkakataon sa mata ng mga tao, hindi siya hepe na mataas. Isa siyang ama at asawa na nakadarama ng pagkukulang.
“Mila.” Sabi ng hepe, mabagal ang salita. “Hindi ko alam na ikaw ito.”
Huminga si mila. “Sir, hindi po importante kung ako.”
Umiling ang hepe. “Importante.” Sagot niya. “Kasi tao ka. At pinahiya ka sa ilalim ng pangalan ko.”
Lumingon ang hepe kay arnel. “Cruz, gusto kong humingi ka ng tawad sa kanya, hindi para makatakas ka, kundi para matuto ka.”
Nanginig si arnel, tapos lumapit kay mila. Hindi na siya sumisigaw. Hindi na siya nakaturo.
“Ma’am, patawad.” Sabi ni arnel, basag ang boses. “Hindi ko po alam. Nadala po ako.”
Tahimik si mila. Hindi siya agad sumagot.
Lumapit si celia at hinawakan ang kamay ni mila. “Mila, nakita ko yung garapon mo.” Sabi niya. “Para kanino yung barya.”
Napapikit si mila. “Para po sa anak ko.” Sagot niya. “May hika po siya. Kapag gabi, nilalagnat. Minsan po, nahihirapan huminga. Kaya po kahit pagod, dito pa rin ako.”
Biglang naluha si celia. “Bakit hindi ka lumapit sa amin.”
Ngumiti si mila, mapait. “Kasi po, ma’am, sanay po akong ako lang.”
Doon, parang may nabasag sa dibdib ng hepe. Lumuhod siya sa harap ni mila, sa gitna ng palengke, sa harap ng mga tao at camera.
“Patawad.” Sabi ng hepe, nanginginig ang labi. “Patawad dahil may tao akong pinabayaan. Patawad dahil ang uniporme na dapat proteksyon mo, naging dahilan ng hiya mo.”
Napatakip si mila sa bibig niya. Hindi niya inaasahan iyon. Hindi niya inaasahan na may hepe na luluhod para sa tindera.
“Sir, wag po.” Sabi ni mila, umiiyak na. “Hindi ko po kaya.”
“Hindi.” Sagot ng hepe. “Ako ang hindi dapat kaya.”
Tumayo ang hepe at humarap sa mga tao. “Lahat ng nakakita, lahat ng nag-record, gusto kong marinig niyo.” Sabi niya. “Hindi tama ang nangyari. At hindi ko tatakpan.”
Lumingon siya kay internal affairs. “Process this.”
Tumango ang officer.
Si arnel, tuluyang umiyak. “Ma’am mila, may nanay po ako.” Sabi niya, hagulgol. “Tindera rin po. Naalala ko po siya habang sinisigawan ko kayo. Hindi ko po alam bakit ko ginawa. Parang… gusto kong maging malakas, pero ang lumabas, masama.”
Tumingin si mila kay arnel, at sa mata niya, hindi galit ang bumalik. Pagod ang bumalik. Pagod ng isang nanay na ilang beses nang nilunok ang hiya para lang makakain ang anak.
Lumapit si mila at hinawakan ang kamay ni arnel. “Anak, wag mo nang ulitin.” Sabi niya, mahina. “Kasi kapag inulit mo, hindi lang ako ang masasaktan. Pati yung nanay mo.”
Doon, parang gumuho si arnel. Yumakap siya kay mila na parang sariling ina. At si mila, kahit nanginginig, hinayaan niya.
Lumapit si celia, at inilabas ang isang sobre. “Ito.” Sabi niya. “Hindi ito limos. Utang namin ito sayo. Ikaw ang unang tumulong sa anak namin.”
Umiling si mila. “Ma’am, ayoko po.”
“Hindi pera lang ito.” Sabi ni celia. “May schedule dito sa ospital. May doctor. May gamot. Para sa anak mo.”
Napatigil si mila. Parang hindi siya makahinga, pero ngayon hindi dahil sa takot, kundi dahil sa bigat ng pag-asa.
Napaupo siya sa tabi ng mesa, umiiyak nang tahimik. “Salamat.” Bulong niya, paulit-ulit. “Salamat.”
At sa palengke na sanay sa ingay, biglang naging tahimik ang lahat. Tahimik na parang dasal. Tahimik na parang paghingi ng tawad ng buong mundo sa isang nanay na matagal nang lumalaban mag-isa.
