Maaga pa pero punong-puno na ang terminal. Maingay ang mga konduktor, nag-uumpukan ang mga pasahero, at nag-uunahan ang mga bus sa pwesto. Sa sahig, may halo ng alikabok at mga patak ng tubig mula sa mga payong. Sa hangin, may amoy ng kape, langis, at pagod. Sa gitna ng gulo, dahan-dahang bumaba si Mang Isko mula sa bus, hawak ang tungkod, at nakayuko ang balikat na parang lagi nang may dinadalang bigat.

Hindi siya bumaba dahil bababa na talaga siya.

Pinababa siya.

Isang pulis ang nakaharang sa gilid ng pinto, malaki ang boses at matigas ang tingin. Tinuro niya si Mang Isko na parang may kasalanan. “Ikaw, baba.” Sabi niya. “Bawal ka na sa loob.”

Nanlaki ang mata ng mga pasahero sa loob. May mga umusog sa upuan. May batang napa-“Ha.” At ang konduktor, napalingon mula sa barya at ticket, halatang nagulat.

“Sir, senior po ‘yan.” Sabi ng konduktor, nagmamadaling lumapit. “May ID po siya.”

Hindi tumingin ang pulis sa ID. Hindi rin tumingin sa mukha ni Mang Isko. Ang tinignan niya, yung upuan sa unahan na parang gusto niyang palabasing may “violation” doon. “Walang senior senior ngayon.” Sabi niya. “Nakaharang siya sa aisle. Nakakaperwisyo.”

Napaawang ang bibig ni Mang Isko, pero walang lumabas na salita. Tumulo ang pawis sa noo niya kahit hindi mainit. Hindi siya sanay sa gulo. Sanay siya sa tahimik na buhay. Sanay siya na magpasensya. Sanay siya na kapag matanda ka na, ikaw ang laging umiintindi.

“Sir…” Mahina niyang sabi. “Pauwi lang po ako. May checkup po ako sa bayan.”

“Hindi ko problema.” Sagot ng pulis, sabay turo sa sahig. “Baba na nga.”

Dahan-dahang humakbang si Mang Isko, nanginginig ang tuhod. Hindi dahil sa takot sa pulis lang, kundi dahil sa hiya sa harap ng maraming tao. Yung hiya na parang may pako sa dibdib kapag pinapamukha sa’yo na abala ka, na istorbo ka, na wala kang karapatang maging mabagal.

Ang pagdurugtong ng hiya sa bawat salitang bitawan

Pagkaapak ni Mang Isko sa semento ng terminal, halos bumigay ang kamay niya sa tungkod. Huminga siya nang malalim, pero parang hindi sapat ang hangin. Sa likod niya, may mga pasaherong nakasilip sa bintana. May isang babae ang napamura sa inis. May isang lalaki ang umiling. Pero walang lumalapit para umalalay, dahil kapag may pulis, marami ang takot makialam.

“Sir, pakiusap.” Sabi ng konduktor, mas mahinahon. “Kung may problema, ako na lang po kausapin niyo. Huwag naman po si lolo.”

Lumapit ang pulis sa konduktor at tinuro siya. “Ikaw rin.” Sabi niya. “Wag kang magmagaling. Alam ko trabaho niyo. Nagsasakay kayo kahit puno.”

“Hindi po puno, sir.” Sagot ng konduktor. “At may priority seat po siya. Naka-upo po siya kanina. Hindi po siya nakaharang.”

Ngumisi ang pulis, yung ngising nananadya. “Edi sabihin mo sa kanya, sumakay siya sa susunod. Hindi ko gusto ‘yang mga pasaway.”

Parang tinamaan si Mang Isko sa salitang “pasaway.” Hindi siya pasaway. Wala siyang nilabag. Nakiusap lang siyang makauwi. Pero sa isang iglap, naging “pasaway” siya dahil matanda siya at mabagal.

Tiningnan ng konduktor si Mang Isko at nakita niyang namumula ang mata nito. Hindi man umiiyak, pero halatang pinipigil. Lumapit ang konduktor, hinawakan ang braso ni Mang Isko para alalayan.

“Lolo, dito po muna kayo.” Sabi niya. “Sandali lang po.”

Napatingin ang pulis, parang naiirita na may nag-aalaga. “Wag mo siyang hawakan.” Sabi niya. “Baka mamaya sabihin niyo inaabuso ko.”

Doon na napuno ang konduktor. Hindi siya sumigaw. Pero nakita sa mukha niya na may desisyon siyang ginawa. Kinuha niya ang phone niya, lumayo ng konti, at tumawag habang nakatitig pa rin sa pulis.

“Boss.” Sabi ng konduktor sa linya, mabilis ang boses. “May pulis dito, pinababa si Mang Isko. Nagwawala. Kailangan ko ng tulong.”

Hindi alam ng pulis kung kanino tumatawag ang konduktor. Pero halatang ayaw niyang may tumatawag. “Sino tinatawagan mo.” Sabi niya, lumalapit.

Hindi sumagot ang konduktor. Pinindot niya ang speaker.

Ang tawag na nagpatahimik sa buong terminal

May sumagot sa kabilang linya. Isang boses na pamilyar ang bigat, yung boses na sanay mag-utos pero hindi bastos. “Anong nangyayari diyan.” Tanong ng boses.

“Sir, pinababa po si Mang Isko.” Sagot ng konduktor. “Senior po. May checkup. Pero pinapahiya po siya.”

Tumahimik saglit ang boses sa linya, tapos nagsalita ulit, mas mabigat. “Nasaan kayo.” Tanong nito.

“Nasa terminal po, gate three.” Sagot ng konduktor.

“Pakiabot ang telepono sa pulis.” Sabi ng boses.

Natahimik ang paligid. Yung mga pasahero sa loob, mas dumungaw. Yung ilang tao sa terminal, napalingon. Kahit ang driver na kanina ay nakaupo lang, bumaba at tumayo sa gilid. Parang lahat nag-aabang kung ano ang susunod.

Lumapit ang pulis sa konduktor at kinuha ang phone, pero hindi na maangas ang mukha niya. “Hello.” Sabi niya, pilit matapang.

“Magandang araw.” Sabi ng boses sa linya. “Ako si Mayor Ramirez.”

Parang may bumagsak na bakal sa dibdib ng pulis. Nanlaki ang mata niya. May ilang tao sa crowd ang napasinghap. May isang babae ang napabulong ng “Mayor.”

Hindi pa tapos. “Yung pinababa mong senior.” Dugtong ng mayor, malamig ang tono. “Tatay ko ‘yon.”

Biglang natuyo ang laway ng pulis. Yung kaninang puro turo, puro sigaw, ngayon parang nawala ang dila. Tumingin siya kay Mang Isko na nakayuko, hawak ang tungkod, at doon lang niya parang unang beses nakita na tao ito, hindi abala.

“Sir… I mean, mayor…” Nauutal ang pulis. “Hindi ko po alam.”

Tahimik ang mayor sa linya sandali. “Iyan ang problema.” Sabi niya. “Kailangan mo pa palang ‘malaman’ bago ka rumespeto.”

Nagkatinginan ang mga tao. Walang nagsasalita. Parang pati hangin, naghintay.

“Babalik ang tatay ko sa upuan niya.” Sabi ng mayor. “At gusto kong malaman ang pangalan mo at badge number. Ngayon din.”

Hindi na nakasagot ang pulis nang maayos. Tinulungan siya ng kasamahang enforcer na tumayo sa tabi, halatang gusto na ring matapos ang gulo. Ibinigay nila ang detalye. Sinabi ng mayor na may tatawag mula sa opisina niya at sa hepe para maayos ang proseso.

Pinatay ng pulis ang speaker, ibinalik ang phone sa konduktor, at humarap kay Mang Isko.

“Pasensya na po.” Sabi niya, mababa ang boses, hindi makatingin sa mata. “Hindi ko po alam.”

Hindi sumagot si Mang Isko agad. Tumango lang siya, dahil minsan, ang matatanda, mas sanay magpatawad kaysa lumaban. Pero sa panginginig ng kamay niya, kitang-kita na masakit pa rin ang nangyari.

Ang pagbabalik sa bus at ang aral na naiwan sa pila

Inalalayan ng konduktor si Mang Isko pabalik sa bus. Hindi na sumigaw ang pulis. Hindi na rin siya nagturo. Yung mga taong kanina ay tahimik lang, ngayon may ilan nang kusang lumapit para umalalay. May nag-abot ng tubig. May nagbigay ng upuan sa gilid habang umaakyat ulit si Mang Isko sa hagdan ng bus.

Pag-upo niya sa priority seat, napapikit siya sandali. Hindi dahil masarap ang upuan. Kundi dahil napagod siya sa kahihiyan. Napagod siya sa pakiramdam na kailangan mo pang ipagtanggol ang sarili mo kahit matanda ka na.

Lumapit ang konduktor at pabulong na nagsabi, “Lolo, okay na po. Pasensya na po talaga.”

Tumango si Mang Isko. “Salamat, iho.” Mahina niyang sagot. “Hindi lahat may lakas ng loob na tumawag.”

Sa labas, nanatiling nakatayo ang pulis, tahimik, parang pinipigilan ang hiya. Hindi dahil mayor ang anak ni Mang Isko, kundi dahil sa isang katotohanang mas mahirap tanggapin: Na mali ang ginawa niya, at nakita ito ng maraming tao.

Habang umaandar ang bus, may isang babae sa loob ang nagsalita sa katabi niya, “Dapat talaga respetuhin ang matatanda, kahit wala silang anak na mayor.”

At doon tumama ang pinaka-mahalagang aral. Hindi dapat kailangan ng “kilala” para itama ang mali. Hindi dapat kailangan ng “anak na mayor” para igalang ang senior. Ang respeto ay dapat automatic, lalo na sa mga taong mahina na ang katawan at pagod na ang buhay.

Moral lesson: Huwag mong sukatin ang halaga ng tao sa bilis ng lakad niya o sa lakas ng boses niya, dahil may mga taong tahimik lang pero puno ng dignidad. Ang tunay na respeto ay ibinibigay kahit hindi mo kilala ang pamilya ng kaharap mo, at ang kapangyarihan na ginagamit sa pang-aapi ay laging may balik kapag lumabas ang totoo. Kung may napulot kang aral sa kwentong ito, i-share mo ito sa iba sa pamamagitan ng pag-click ng share button, para mas maraming tao ang maalala na ang kabutihan ay hindi dapat pinipili.