Episode 1: ang sirena sa gitna ng init
Mainit ang tanghali sa national road. umaalon ang usok ng tambutso, at dikit-dikit ang mga sasakyan sa checkpoint na parang walang katapusan. hawak ni alya ang manibela, pilit hinahabol ang oras. may kliyente siyang kailangan puntahan sa presinto, isang delivery rider na kinasuhan agad ng “resisting” kahit humingi lang ng paliwanag.
Paglapit niya sa harang, kumaway ang pulis na si sgt. villanueva. matapang ang tindig, parang sanay na masunod. “ma’am, park muna dyan. lisensya at rehistro,” utos niya, sabay sulyap sa blazer ni alya na kulay pula.
Inabot ni alya ang lisensya. “sir, pwedeng mabilis lang? may urgent akong pupuntahan sa station.”
“urgent?” natawa si villanueva. “lahat dito urgent. bumaba ka. buksan natin trunk.”
Napakunot si alya. “sir, may proper procedure po. pwede niyo pong sabihin reason kung bakit niyo kailangan mag-search.”
Uminit ang mukha ni villanueva. “ah, matapang ka ha. baka akala mo may kapit ka. dito, ako ang batas.”
Tumingin ang ilang motorista. may naglabas ng cellphone. naramdaman ni alya ang bigat ng mga mata, yung klaseng tingin na nakasanayan na ng mga inosenteng biglang napapahiya sa kalsada. pero hindi siya umatras.
“sir,” mahinahon niyang sabi, “humihingi lang po ako ng clarification. hindi po ako nakikipag-away.”
Lumapit si villanueva, halos idikit ang mukha. “babae ka pa naman. wag kang pasikat. kung ayaw mo sumunod, isasama kita sa presinto.”
Doon na huminga nang malalim si alya. binuksan niya ang bag niya, dahan-dahan, parang ayaw niyang magmukhang may tinatago. inilabas niya ang isang ID na may logo ng gobyerno at nakasulat na PAO.
“sir,” sabi niya, diretso ang tingin, “ako po si atty. alya reyes, PAO lawyer. papunta po ako sa kliyente ko ngayon.”
Parang may pumitik sa hangin. biglang natigilan si villanueva, nanlaki ang mata. ang kamay niyang nakaturo kanina, unti-unting bumaba. “p-pao?” bulong niya, parang di makapaniwala.
Sa likod, narinig ang bulungan ng mga tao. may isang pasahero na nagkomento, “ay, yari.” may isang pulis sa malayo na napalingon at nagmamadaling lumapit.
Pero si alya, imbes na magdiin ng panalo, hinawakan niya ang ID pabalik sa dibdib niya. “sir,” mahinahon niyang sabi ulit, “pwede po ba akong dumaan? may taong naghihintay ng tulong.”
Episode 2: ang tiklop na papel sa bulsa
Nagkatinginan ang mga pulis. lumapit ang isang mas nakatatanda, si lt. mendoza, at kinuha ang radio. “villanueva, anong nangyayari?” tanong niya, may bigat ang boses.
Namula si villanueva. “sir… routine check lang,” sagot niya, pero halatang nanginginig ang yabang.
Sumingit si alya, hindi para manumbat, kundi para tapusin. “lt., on the way po ako sa station. may detainee pong walang counsel. pakiusap po, dumaan na ako.”
Tumango si mendoza. “ma’am, pasensya na. proceed po.”
Akala ni villanueva tapos na, pero bago bumalik sa sasakyan si alya, napansin niyang may papel na nakasilip sa bulsa ng pulis—tiklop, marumi, paulit-ulit na binuklat. may nakasulat na parang medical request.
Hindi niya pinansin muna. umandar na siya, pero habang umaalis, nakita niya sa side mirror ang pulis na napaupo sa gilid ng kalsada, hawak ang ulo. hindi mukha ng taong nanalo, kundi mukha ng taong may dinadalang bigat.
Sa presinto, sinalubong si alya ng iyak ng isang matandang babae. “atty, tulungan niyo anak ko,” sabi nito. “pinirmahan nila yung papel, hindi niya alam ano yun.”
Tinignan ni alya ang blotter. familiar ang pangalan ng arresting officer: sgt. villanueva.
“siya,” bulong ng matanda. “siya yung sumigaw. tinakot kami. sabi niya, ‘wala kayong karapatan.’”
Humigpit ang panga ni alya. hindi ito simpleng checkpoint na may ego. may pattern. may abuso. at kung may pattern, may kailangang putulin.
Kinausap niya ang detainee. payat, nangingitim ang kuko, halatang puyat. “atty, ayoko ng gulo,” sabi ng lalaki. “gusto ko lang makauwi. may anak ako.”
Tumango si alya. “kaya natin ‘to. pero kailangan mo sabihin ang totoo. walang takot.”
Habang nagsusulat siya ng affidavit, narinig niya ang commotion sa labas. dumating si villanueva, hingal, pawis na pawis, at may kasamang babae na umiiyak. “lt, pakiusap,” sabi ng pulis, “kailangan ko ng tulong… ngayon.”
Nagtagpo ang mata ni alya at ni villanueva. saglit lang, pero sapat para bumalik ang eksena sa checkpoint—yung yabang, yung banta, yung panlalait. ngayon, ang nakita ni alya ay takot na hindi kayang itago ng uniporme.
Lumapit si villanueva kay lt. mendoza, saka napatingin kay alya. “atty… ikaw pala,” sabi niya, halos pabulong. “hindi ko alam… pasensya na.”
Hindi pa sumasagot si alya, nang biglang humagulhol ang babaeng kasama niya. “tulungan niyo kami,” iyak nito. “yung anak namin sa ospital… wala kaming pang-down!”
Episode 3: ang dalawang mundong nagbanggaan
Tahimik ang opisina ng duty desk, pero ang iyak ng babae sumisiksik sa bawat sulok. si villanueva nakatayo lang, parang tinanggalan ng lakas. “atty,” sabi niya kay alya, “hindi ko alam kanino lalapit. wala na akong mahiraman.”
Pinagmasdan ni alya ang mga kamay ng pulis. malalaki, sanay manghila ng baril, sanay mang-utos. pero ngayon, nanginginig habang hinahawakan ang isang papel na halatang galing sa ospital.
Naalala ni alya ang papel na nakita niya kanina sa bulsa nito. kaya pala. kaya pala mabigat ang mukha sa checkpoint. pero hindi dahilan ang problema para manakit ng iba.
“anong nangyari sa anak niyo?” tanong ni alya, kontrolado ang boses.
“severe asthma,” sagot ng asawa ni villanueva. “nag-collapse kanina. sinabihan kami kailangan ng nebulizer at confinement. pero yung philhealth namin, kulang. yung sweldo niya, delay.”
Huminga nang malalim si alya. alam niya ang ganitong kwento. araw-araw niyang nakikita ang mga magulang na napipilitang mamalimos sa sistema.
“atty,” singit ni villanueva, “kung pwede… kahit pautang. babayaran ko. kahit ibenta ko motor ko.”
Napatingin si alya sa detainee niyang rider na nasa gilid, nakaposas pa, nakayuko. parehong ama. parehong desperado. ang isa, naka-uniporme. ang isa, nakatsinelas.
“sergeant,” sabi ni alya, “una, pakitanggal ang posas sa kliyente ko habang kinakausap ko siya. wala pa siyang conviction. at pangalawa, ayusin natin ang ginawa niyo sa checkpoint at sa arrest. hindi pwedeng takot lang kapag kayo na ang nangangailangan.”
Namutla si villanueva. “atty… oo.”
Lumapit si lt. mendoza. “villanueva, may complaint na dito,” sabi niya. “may video pa.”
Lalong yumuko ang pulis. “ako na ang bahala, sir,” sabi niya, mahina.
Doon, tumayo si alya. “pupunta tayo sa ospital,” sabi niya sa asawa ni villanueva. “sasamahan ko kayo. may mga paraan para ma-avail ang assistance. at sergeant,” tumingin siya kay villanueva, “pagbalik natin, haharapin mo ang complaint. hindi kita sisirain, pero kailangan mong matuto.”
Napatulala ang asawa. “bakit niyo kami tutulungan?” tanong niya, nangingilid ang luha. “katapos ng ginawa niya sa inyo?”
Saglit na nanahimik si alya. “kasi abogado ako,” sagot niya. “at kasi may nanay akong dating nagmakaawa rin sa ospital. ayokong maranasan ng ibang bata yung takot na yun.”
Sa biyahe, walang nagsasalita. si villanueva nakaupo sa likod, hawak ang papel, parang hawak niya ang buong mundo. si alya nakatingin sa daan, pero sa loob niya, umiinit ang panalangin: sana maabot nila ang oras.
Episode 4: ang hinga ng bata, ang bigat ng konsensya
Sa ospital, mabilis ang lahat. amoy disinfectant, tunog ng gulong ng stretcher, at mga boses na nagmamadali. nakita ni villanueva ang anak niyang si jiro, maliit, maputla, may mask sa mukha. humagulhol siya agad, hindi na nahiya sa uniporme. lumuhod siya sa tabi ng kama, hinawakan ang kamay ng bata.
“anak, sorry,” bulong niya. “andito si papa.”
Nakatayo si alya sa pintuan, nakasilip lang, pinapahintulutan ang sandaling iyon. pero hindi siya nagtagal sa emosyon. lumapit siya sa social worker, nagtanong ng requirements, naglabas ng contact sa malasakit center, at tumawag sa isang kakilala sa city legal office. mabilis ang mga salita niya, parang sanay na sanay sa laban.
Makalipas ang ilang oras, nakuha nila ang guarantee letter para sa bahagi ng bill. hindi man lahat, pero sapat para ma-admit at mabigyan ng gamot si jiro.
Paglabas nila ng ward, biglang humarang si villanueva kay alya. namumugto ang mata, basag ang boses. “atty… hindi ko alam paano babayaran ‘to.”
“bayaran mo sa tamang paraan,” sagot ni alya. “hindi pera ang hinihingi ko.”
Tumango si villanueva, parang batang pinagsasabihan. “aamin ako,” sabi niya. “naging masama akong pulis. sa checkpoint, nagpapalakas ako. sa mga mahihirap, ang tapang ko. pero nung anak ko na… parang gumuho lahat.”
Hindi sumagot agad si alya. tinitigan niya ang lalaki, at sa likod ng uniporme, nakita niya ang taong natatakot mawalan ng anak. pero naalala rin niya ang matandang ina na umiyak sa presinto, ang rider na halos mawalan ng trabaho dahil sa maling kaso.
“sergeant,” sabi niya, “hindi ka masama dahil mahirap ka. nagiging masama ka kapag pinipili mong manakit para maramdaman mong may kontrol ka. pwede ka pang magbago.”
Pagbalik nila sa presinto, naghihintay ang mga tao. may video na kumalat: yung checkpoint, yung sigaw, yung pagbabanta. may mga nagko-comment, may mga galit, may mga nananawagan ng parusa.
Tumayo si villanueva sa harap ng desk. tinawag niya ang mga kasamahan niya. “sir,” sabi niya kay lt. mendoza, “handa akong humarap sa investigation. at gusto ko ring magsalita sa complainant.”
Lumapit siya sa matandang babae, nanay ng rider. “nanay,” sabi niya, “pasensya na po. mali ako. hindi ko dapat kayo tinakot. hindi ko dapat inabuso yung posisyon ko.”
Nanlaki ang mata ng matanda. nanginginig ang labi. “anak,” sabi nito, “bakit ngayon ka lang?”
Sumagot si villanueva, halos pabulong. “kasi ngayon ko lang naramdaman yung takot na araw-araw niyong dala.”
Tahimik ang presinto. kahit si alya, napapikit. alam niyang hindi sapat ang sorry, pero ito ang unang bitak sa pader ng yabang.
Episode 5: ang luha sa gilid ng kalsada
Lumipas ang ilang linggo. tuloy ang imbestigasyon, tuloy ang hearing. si alya, tuloy ang trabaho sa PAO. pero iba na ang pakiramdam tuwing dumadaan siya sa checkpoint na iyon. hindi na lang ito lugar ng pang-aabuso, kundi lugar na pwedeng magbago ang tao.
Dumating ang araw ng mediation at administrative conference. maraming tao ang nandoon: ang rider, ang nanay nito, si villanueva, at ang ilang kasamahan niya. nakaupo si alya bilang counsel ng complainant, pero pinili niyang maging mahinahon. gusto niyang matuto ang lahat, hindi lang manalo sa papel.
“handa po kaming makipag-ayos,” sabi ng rider, “basta maalis yung maling kaso at may assurance na hindi na mauulit.”
Tumayo si villanueva. “ako po,” sabi niya, “humihingi ng paumanhin. at handa akong tumanggap ng parusa. pero gusto ko ring mangako, sa harap nila at sa harap ng sarili ko, na babalik ako sa dahilan kung bakit ako nagpulís.”
Humugot siya ng malalim. “nung bata ako,” dagdag niya, “may PAO lawyer na tumulong sa tatay ko. inaaresto siya noon kahit wala siyang kasalanan. yung lawyer na yun ang nagligtas sa pamilya namin. ngayon, parang ako pa yung naging dahilan ng takot ng ibang pamilya.”
Napatingin si alya. may kung anong kumurot sa puso niya. “pangalan ng tatay mo?” tanong niya, biglang lumambot ang boses.
“rogelio villanueva po,” sagot ng pulis.
Nanlaki ang mata ni alya. saglit siyang napahawak sa dibdib. “si rogelio… yung jeepney driver?” bulong niya.
Tumango si villanueva, naguguluhan. “kilala niyo po?”
Napaluha si alya bago pa man niya mapigilan. “atty. reyes yung tumulong sa kanya,” sabi niya, nanginginig. “tatay ko yun.”
Parang may bumagsak na katahimikan sa buong kwarto. si villanueva napaatras, parang sinuntok ng katotohanan. “kayo… anak ni atty. reyes?”
Tumango si alya, luha nang luha. “nung namatay tatay ko, isa sa huling sinabi niya sa akin, ‘anak, huwag kang mapapagod tumulong, kahit minsan yung tinutulungan mo, sila pa ang nananakit.’”
Doon bumigay si villanueva. umiyak siya, walang yabang, walang maskara. lumapit siya kay alya, hindi para magpaliwanag, kundi para humingi ng tawad na galing sa pinakailalim. “patawad,” sabi niya. “patawad kasi sinayang ko yung aral ng tatay mo.”
Tinignan ni alya ang uniporme, tapos ang mukha ng lalaking umiiyak. sa labas, maririnig ang busina, ang ingay ng kalsada, ang buhay na hindi humihinto. pero sa loob, may bagay na nagbago.
“hindi ko hawak ang kapatawaran ng lahat,” sabi ni alya. “pero kung seryoso ka, patunayan mo. tulungan mo ang mga taong dati mong tinatakot.”
Tumango si villanueva, halos hindi makapagsalita. “oo, atty. gagawin ko.”
Pagkatapos ng conference, nagkasundo sila sa withdrawal ng maling charge at sa pagsunod sa due process, kasabay ng disciplinary action kay villanueva. paglabas ni alya, humabol ang matandang nanay ng rider at hinawakan ang kamay niya.
“atty,” sabi nito, umiiyak, “salamat. kasi hindi ka lang lumaban. tinuruan mo rin silang maging tao.”
Napaluha si alya ulit. tumingala siya sa langit na maputi sa usok. “tay,” bulong niya sa hangin, “narinig mo ba? hindi ako sumuko.”
At sa mismong lugar na minsang nagdala sa kanya ng hiya at galit, may luha siyang tumulo—hindi luha ng talo, kundi luha ng pag-asa na kahit sa gitna ng checkpoint, may puso pa ring pwedeng bumalik sa tama.
