EPISODE 1: ANG “EXAM FEE” NA PAULIT-ULIT
Sa loob ng eroplano, paulit-ulit na tinititigan ni Ramon ang resibo ng padala sa cellphone niya. Naka-note pa roon: “EXAM FEE NI JAY-JAY – REVIEW CENTER”. Halos apat na beses nang nagpadala ang OFW na si Ramon sa loob lang ng anim na buwan—para raw sa board exam ng anak nilang si Jay-Jay. Sabi ng asawa niyang si Liza, malaki ang bayarin: review modules, mock exams, dagdag na fee para “priority slot,” at pamasahe araw-araw.
Kaya kahit duguan ang kamay niya sa trabaho sa construction sa Qatar, kahit kinain ng overtime ang katawan niya, tiniis niya. Isang anak lang ang inaasahan niyang makakaahon sa kanila. Si Jay-Jay ang pangarap: “magiging engineer,” sabi ni Ramon sa lahat ng kasamahan.
Ngayong may dalawang linggong bakasyon siya, uuwi siya nang palihim. Gusto niyang abutan ang anak sa review center—magdadala siya ng bagong calculator, sapatos, at mga paboritong tuyo’t mani. Gusto niyang marinig mismo ang anak na magsabing, “Tay, papasa na ako.”
Paglapag niya sa NAIA, hindi na siya dumiretso sa bahay. Naisip niyang dumaan muna sa terminal na malapit sa review center, dahil doon raw sumasakay si Jay-Jay tuwing umaga. “Baka makita ko siya,” bulong ni Ramon, habang hinihila ang trolley at tumitingin sa paligid.
Terminal ang bungad: mahabang pasilyo, amoy kape, tunog ng gulong ng maleta, at mga taong nagmamadali. Sa gitna ng lahat, may batang lalaki na halos mabali ang likod sa bigat ng isang malaking maleta. Umiiyak ito habang pilit binubuhat ang bagahe sa ulo, nakasiksik ang strap sa balikat.
“Kuya… dahan-dahan!” sigaw ng isang pasahero.
Pero hindi huminto ang bata. Nagpatuloy siyang maglakad, pawis na pawis, nanginginig ang tuhod, parang sanay na sanay sa sakit.
Napahinto si Ramon.
Parang may humigop ng hangin sa dibdib niya. Ang postura ng bata, ang paraan ng paglakad, ang mata—kahit marumi ang mukha, kahit payat—pamilyar.
Lumapit si Ramon, hindi niya alam kung tama ang nakikita niya. “Hoy… Jay-Jay?” mahinang tawag niya, nanginginig.
Napatigil ang bata. Dahan-dahang bumaling. Nang magtagpo ang mga mata nila, nag-iba ang kulay ng mundo.
“T… Tay?” basag ang boses ni Jay-Jay.
At sa isang iglap, napaluhod si Ramon sa terminal—hindi dahil sa pagod ng biyahe, kundi dahil sa bigat ng katotohanang tumama parang bato.
“Anak…” hikbi niya, “bakit ka… tagabuhat ng bagahe?”
Napasubsob si Jay-Jay, hindi makasagot. Pero ang sagot ay nakasulat na sa mismong katawan niya—sa payat niyang braso, sa sugat sa palad, sa punit na tsinelas.
At habang nakaluhod si Ramon, isang tanong ang dumagundong sa utak niya:
Kung hindi review center… saan napunta ang “exam fee” na pinaghirapan niya buwan-buwan?
EPISODE 2: ANG REBYU NA HINDI NANGYARI
Tumayo si Ramon nang dahan-dahan, nanginginig ang kamay habang iniaangat ang malaking maleta mula sa ulo ng anak. Parang napaso siya sa bigat—hindi dahil sa bagahe, kundi dahil sa hiya. Hiya sa sarili, hiya sa mundo, hiya sa anak na pinaniwala niyang sapat ang pera para protektahan siya.
“Jay-Jay,” mahinang sabi ni Ramon, pilit kalmado kahit nanginginig ang boses, “nasaan ang review center? Nasaan ang mga libro mo?”
Napatingin si Jay-Jay sa gilid, parang ayaw makita ang luha sa mata ng tatay niya. “Tay… wala na po.”
“Wala na?” ulit ni Ramon, halos pasigaw na.
“Kasi…” huminga si Jay-Jay nang malalim, “hindi na po ako nakapag-enroll. Matagal na.”
Parang may pumutok sa ulo ni Ramon. “Pero si Mama—”
“Si Mama po ang nagsabi sa’yo, ‘di ba?” putol ni Jay-Jay, nangingilid ang luha. “Sabi niya, wag ko raw sasabihin. Kasi pag nalaman mo, baka tumigil ka raw magpadala.”
Napapikit si Ramon. “Anak… bakit ka pumayag?”
Umiling si Jay-Jay. “Hindi po ako pumayag. Pero… wala po akong choice.” Tumingin siya sa paligid, sa mga taong dumadaan. “Kapag humihingi po ako ng pamasahe, sinasabi ni Mama, wala. Kapag humihingi po ako ng pangkain, nagagalit siya. Tapos… may utang daw tayo. May due date. Kaya kailangan ko raw tumulong.”
“Tumulong?” paos ni Ramon. “Kaya ka nagbubuhat?”
Tumango si Jay-Jay. “Dito po sa terminal. May ‘kuya’ na nag-aalok. P50 per maleta. Minsan P100. Kapag mabait yung pasahero, nagbibigay ng tip.”
Napatakip si Ramon sa bibig niya. “Ilang buwan na ‘to, anak?”
“Isang taon na po halos,” sagot ni Jay-Jay, at doon bumagsak ang luha niya. “Hindi ko na po kayang sabihin sa’yo kasi… ayokong masaktan ka.”
“Mas masakit ‘to,” bulong ni Ramon, nanginginig. “Mas masakit kaysa anumang pagod.”
Sa gilid, may babaeng nakamasid—isang terminal staff na naka-blue polo. Lumapit siya. “Sir,” sabi niya, “matagal na po siyang nandito. Minsan madaling-araw pa. Tahimik lang ‘yan. Hindi nanghihingi. Trabaho talaga.”
Niyakap ni Ramon si Jay-Jay nang mahigpit. “Anak… patawad,” paulit-ulit niyang bulong. “Patawad kung naniwala ako sa maling kwento. Patawad kung hindi ko nakita.”
“Tay,” hikbi ni Jay-Jay, “hindi ko na po alam kung paano mag-review. Parang… nahuli na ako.”
Hinawakan ni Ramon ang mukha ng anak. “Hindi ka nahuli, anak. Buhay ka. At nandito ako.”
Pero sa loob ni Ramon, may bumubulong na mas matalim: Kailangan mong harapin si Liza.
“Uuwi tayo,” matigas na sabi ni Ramon. “Ngayon na.”
At habang naglalakad sila palabas ng terminal, may isang pasaherong nagtanong kay Jay-Jay, “Kuya, magkano?” Sanay na sanay na si Jay-Jay, muntik na siyang sumagot—pero hinawakan siya ni Ramon.
“Hindi na,” sabi ni Ramon. “Hindi na siya magbubuhat para sa iba. Anak ko siya.”
At doon, nagsimulang bumigat ang bawat hakbang pauwi—dahil ang susunod na eksena ay hindi na sa terminal, kundi sa bahay na may lihim.
EPISODE 3: ANG BAHAY NA PUNO NG RESIBO AT PALUSOT
Pagdating nila sa bahay, nakabukas ang TV. May tunog ng telenovela. Sa mesa, may bagong paper bag ng mamahaling damit, at sa sofa, may kahon ng bagong cellphone. Parang sinampal si Ramon ng tanawin—habang ang anak niya’y nagbubuhat ng bagahe, may ganitong “buhay” sa loob.
Lumabas si Liza, hawak ang phone, nakangiting pilit. “Ay! Ramon? Bakit bigla?!” Napatigil siya nang makita si Jay-Jay na kasama ng tatay—marumi ang damit, halatang galing trabaho.
“Liza,” mabigat ang boses ni Ramon. “Nasaan ang review center ng anak natin?”
Natigilan si Liza. “Ha? Ano’ng sinasabi mo?”
Lumapit si Ramon, inilapag ang trolley, at tinuro si Jay-Jay. “Tanungin mo siya. Tanungin mo kung ilang maleta na ang binuhat niya kapalit ng exam fee na hinihingi mo buwan-buwan.”
Namula si Liza. “Ramon, wag kang maniwala d’yan. Baka gumagawa ng kwento—”
“MA!” sigaw ni Jay-Jay, nanginginig. “Tama na po! Pagod na po ako! Hindi na po ako nagre-review! Hindi na po ako enrolled!”
Napatigil ang mundo. Nawalan ng salita si Liza. Tumingin siya sa paligid, parang naghahanap ng lusot.
“Saan napunta ang pera?” tanong ni Ramon, mabagal, pero bawat salita parang kutsilyo. “Saan napunta ang exam fee?”
Umiwas ng tingin si Liza. “Sa… bills. Sa utang.”
“Anong utang?” singhal ni Ramon.
Nagsimulang umiyak si Liza, pero hindi na ito iyak ng inosente—iyak ng nahuli. “Nangutang ako sa online lending. Nagsimula sa maliit… tapos lumaki. Tapos… may naningil. Natakot ako. Tinapalan ko gamit padala mo.”
“At bakit may bagong cellphone? Bakit may bagong damit?” tanong ni Ramon, nanginginig sa galit at sakit.
Sumagot si Liza, halos pabulong. “Para… para hindi ako mapahiya. Para… magmukhang okay tayo.”
Natawa si Ramon nang mapait. “Okay?” tinuro niya si Jay-Jay. “Tingnan mo ang anak mo! Saang parte ‘yan okay?!”
Umiiyak na si Jay-Jay. “Ma… nagugutom po ako noon. Kapag humihingi ako, sinasabi mo… wala. Pero may pambili ka ng kung ano-ano!”
Tinakpan ni Liza ang mukha niya. “Hindi ko alam paano lumabas… hindi ko na nakontrol…”
Lumapit si Ramon, hindi nananakit, pero matigas ang boses. “Alam mo kung ano ang hindi mo na makokontrol? Ang mga araw na nawala sa anak natin. Ang pangarap na pinutol mo para sa luho at takot.”
Tahimik. Si Ramon, umupo sa sahig, hawak ang ulo. Parang gusto niyang sumigaw, pero mas nangingibabaw ang sakit.
“Jay-Jay,” mahinang sabi niya, “anak, gusto mo pa bang mag-exam?”
Tumango si Jay-Jay, umiiyak. “Opo, Tay… pero… parang ang layo na.”
Niyakap siya ni Ramon. “Hindi layo. Basta magkasama tayo.”
Pagtingin ni Ramon kay Liza, hindi na galit lang ang nasa mata niya—may desisyon na.
“Mula ngayon,” sabi niya, “hindi pera lang ang ipapadala ko. Kung kailangan, dito na ako magtatrabaho. Pero hindi na kita hahayaang sirain ang anak natin.”
At doon, unti-unting bumagsak si Liza sa sofa—dahil alam niyang ang pinakamabigat na singil ay hindi pera, kundi tiwala.
EPISODE 4: ANG PAGBANGON MULA SA KAHIHIYAN
Kinabukasan, dinala ni Ramon si Jay-Jay sa pinakamalapit na review center. Hindi para mag-enroll agad—kundi para magtanong, magplano, at magsimula ulit. Pinakita niya sa anak ang mga schedule, requirements, at scholarship options.
“May program dito,” sabi ng staff. “Kung working student, puwede kayo sa weekend review.”
Napatingin si Ramon kay Jay-Jay. “Kaya mo, anak?”
Huminga si Jay-Jay. “Kakayanin, Tay.”
Sa labas, kumain sila ng lugaw. Simpleng pagkain, pero parang unang beses na kumain si Jay-Jay nang may kasamang pag-asa.
Pag-uwi, kinausap ni Ramon si Liza. “Magbabayad tayo ng utang,” sabi niya. “Pero hindi sa paraan na gagapang ang anak natin sa terminal.” Tinulungan niyang i-check ang mga lending apps, gumawa ng listahan, at lumapit sa barangay para sa counseling at mediation.
Si Liza, tahimik lang, pero sumunod. Hindi na siya makapagtaas ng boses. Parang unang beses niyang nakita ang bigat ng ginawa niya.
Isang hapon, bumalik si Ramon at Jay-Jay sa terminal. Hindi para magtrabaho—kundi para magpaalam. Lumapit sila sa terminal staff na nakamasid dati.
“Ma’am,” sabi ni Ramon, “salamat po sa pagtingin sa anak ko noon.”
Ngumiti ang staff, may lungkot. “Buti nakabalik ka, Sir.”
Tumingin si Jay-Jay sa kariton at sa mga batang nag-aalok ng buhat. “Tay,” bulong niya, “dati… akala ko normal ‘to. Akala ko… ganito na lang buhay.”
Hinawakan ni Ramon ang balikat niya. “Hindi, anak. Hindi normal ang magdusa ang bata habang may pera dapat para sa kanya.”
Sa loob ng mga linggo, naghanap si Ramon ng trabaho sa Pilipinas. Hindi kasing laki ang kita, pero pinili niyang maging malapit. Si Jay-Jay, nag-review tuwing gabi at weekend. Kapag nahihirapan, si Ramon ang unang nag-aabot ng tubig at salita: “Kaya mo ‘yan.”
Dumaan ang araw ng mock exam. Bagsak si Jay-Jay sa unang try. Umiyak siya.
“Ayos lang,” sabi ni Ramon. “Mas okay nang bumagsak sa practice kaysa bumagsak sa pangarap.”
At doon, sa bawat luha, unti-unting nabubuo ang batang minsang tiniklop ng buhay.
Si Liza, natutong magtrabaho sa sari-sari store ng pinsan. Hindi na siya nakatingin sa phone buong araw. Natuon siya sa pagbawi—kahit alam niyang may mga bagay na hindi na maibabalik.
Isang gabi, lumapit si Liza kay Jay-Jay. “Anak… patawad,” mahinang sabi niya. “Patawad kung pinabuhat kita ng problema ko.”
Tumingin si Jay-Jay, matagal. “Ma… masakit pa,” sagot niya. “Pero… gusto kong mag-move forward. Basta wag mo na akong lokohin.”
Tumango si Liza, umiiyak. “Hindi na.”
At doon, natutunan nila: ang pamilya, kahit nabasag, puwedeng buuin—pero kailangan ng katotohanan, hindi palusot.
EPISODE 5: ANG TUNAY NA EXAM FEE
Dumating ang araw ng board exam. Maaga silang gumising. Si Ramon, naka-simple lang, pero halatang kabado. Si Jay-Jay, hawak ang lapis, may maliit na rosaryo sa bulsa.
“Anak,” sabi ni Ramon bago sila pumasok sa testing center, “itong exam fee mo…” Inabot niya ang maliit na envelope. “Hindi ‘to pera. Sulat ‘to.”
Binuksan ni Jay-Jay. Nakasulat:
“Anak, ikaw ang dahilan bakit ako lumalaban. Hindi ka bagahe para buhatin. Pangarap ka na aalagaan. – Tatay”
Naluha si Jay-Jay. Yumakap siya sa tatay niya sa harap ng gate. “Tay… salamat po sa pag-uwi.”
Paglabas ng exam, hindi agad nagsalita si Jay-Jay. Pero nakita ni Ramon ang ngiti—yung ngiting matagal nang nawala.
Makalipas ang isang buwan, lumabas ang resulta. Sa lumang laptop, nanginginig ang daliri ni Ramon habang hinihila pababa ang listahan. Nang makita niya ang pangalan: JAY-JAY SANTOS – PASSED, napaupo siya sa sahig.
Humagulgol siya—iyakang may ginhawa at sakit na magkahalo. Tinawag niya ang anak. “Anak… pumasa ka!”
Nagyakapan sila nang mahigpit. Si Liza, lumuhod, umiiyak din. “Salamat, Lord… salamat…”
Pero mas malalim ang luha ni Ramon—dahil sa likod ng tagumpay, naalala niya ang terminal, ang maleta sa ulo ng anak, ang pagkaluhod niya sa gitna ng mga tao.
“Hindi na ‘to mauulit,” bulong niya habang yakap si Jay-Jay. “Hindi na kita hahayaang magbuhat ng hindi mo dapat buhatin.”
MORAL LESSON: Ang pera ay kayang bilhin ang review center, pero hindi nito kayang palitan ang pag-aaruga at katotohanan. Huwag gawing ATM ang OFW, at huwag gawing tagabuhat ng problema ang mga anak. Ang tunay na “exam fee” ay pananagutan, katapatan, at pamilya na marunong magtuwid bago pa mahuli ang lahat.
👉 KUNG NAGUSTUHAN MO ANG KWENTO, I-LIKE, COMMENT, AT I-SHARE ANG STORY SA COMMENT SECTION SA FACEBOOK PAGE POST!
