“Pirmahan mo na lang.”
Iyon ang unang sinabi ni Rafael sa asawang si Mara noong araw na dapat sana nilang ipinagdiriwang ang kanilang ikalimang anibersaryo ng kasal.
Nasa harap ni Mara ang mga papeles para sa diborsyo. Ilang taon niyang kinatatakutang makita ang mga dokumentong iyon, ngunit ngayon ay nasa mismong mga kamay niya.
Nanginginig ang kanyang mga daliri habang nakatitig sa lalaking minahal niya nang buong puso.
“Rafael…” mahina niyang tawag.
Hindi man lang siya tiningnan ng lalaki.
“Pagod na ako, Mara.”
Parang may humigpit sa dibdib ng babae.
“Pero ako? Hindi mo man lang ba iisipin kung ano ang mararamdaman ko?”
Tumayo si Rafael at inayos ang kanyang polo.
“Matagal na kitang hindi mahal.”
Iyon ang mga salitang tuluyang nagpabagsak kay Mara.
Bigla siyang nakaramdam ng matinding sakit sa dibdib. Humawak siya sa gilid ng mesa, ngunit hindi na niya kinaya. Bumagsak siya sa sahig habang nagkakagulo ang paligid.
Tumawag si Rafael ng ambulansiya.
Ngunit hindi na umabot sa ospital si Mara.
Namatay siya sa edad na dalawampu’t walong taon—isang babaeng ilang taon nang namuhay para sa isang asawang unti-unti palang sumisira sa kanyang puso.
Ngunit hindi doon nagtapos ang kanyang kuwento.
Nang dumilat si Mara, may narinig siyang boses na matagal na niyang hindi naririnig.
“Anak! Gising ka na!”
Napamulat siya.
Nakahiga siya sa isang silid na pamilyar na pamilyar sa kanya.
Ang lumang kuwarto niya noong dalaga pa siya.
Sa tabi ng kama ay nakaupo ang kanyang ina na si Rosario.
Ngunit may kakaiba.
Wala itong mga puting buhok.
Wala ang malalalim na kulubot sa mukha nito.
Mas bata ito.
Masigla.
Napaupo si Mara.
“Ma?”
Hinawakan niya ang mukha ng ina.
“Anong taon na?”
Naguguluhang tumingin sa kanya si Rosario.
“Dalawampu’t tatlo ka pa lang, anak. Bakit?”
Nanigas si Mara.
Dalawampu’t tatlo.
Bigla niyang naalala.
Ito ang panahon bago niya pakasalan si Rafael.
Ito ang panahon bago magsimula ang limang taon ng pagdurusa.
Ito ang panahon bago siya mamatay.
Nanginginig ang kanyang katawan.
Binigyan siya ng pagkakataong mabuhay muli.
At sa pagkakataong ito, alam na niya ang hinaharap.
Alam niyang mamamatay siya dahil sa isang lalaking hindi niya dapat pinagkatiwalaan.
Kaya nang dumating si Rafael makalipas ang ilang araw dala ang isang maliit na kahon ng singsing, iba na ang naging tugon ni Mara.
“Mara,” nakangiting sabi ni Rafael, “handa ka na ba?”
Tinitigan siya ng babae.
Sa unang buhay niya, napakasaya niya sa sandaling iyon.
Ngayon, ang nakikita niya ay ang lalaking magiging dahilan ng kanyang mga luha.
Alam niya ang mga gabing uuwi itong may amoy ng ibang pabango.
Alam niya ang mga mensaheng buburahin nito.
Alam niya ang mga kasinungalingang paulit-ulit nitong sasabihin.
At higit sa lahat, alam niyang limang taon mula noon, mamamatay siya habang hawak ang divorce papers.
Dahan-dahang ibinaba ni Mara ang kahon ng singsing.
“Rafael, ayoko nang ituloy ang kasal.”
Napaatras ang lalaki.
“Ano?”
“Hindi na ako magpapakasal sa iyo.”
“Bakit?”
“Dahil pinili kong isipin ang sarili ko.”
Hindi alam ni Rafael kung paano tutugon.
“May iba ka bang lalaki?”
“Wala.”
“Kung ganoon, bakit mo ginagawa ito?”
Matagal siyang tinitigan ni Mara.
Dahil alam niyang hindi niya kayang sabihin ang totoong dahilan.
Hindi niya maaaring sabihin na nakita na niya ang hinaharap.
Hindi niya maaaring sabihin na namatay na siya minsan.
Kaya isang bagay lamang ang sinabi niya.
“Hindi ko kayang isugal ang buong buhay ko sa isang taong hindi ko alam kung kaya akong mahalin.”
Mula noon, nagbago ang buhay ni Mara.
Nagtrabaho siya.
Nag-ipon.
Lumipat sa sariling apartment.
Unti-unti niyang binuo ang isang buhay na hindi umiikot sa isang lalaki.
Samantala, hindi siya tinigilan ni Rafael.
Nagpadala ito ng mga bulaklak.
Tumatawag gabi-gabi.
Minsan ay naghihintay pa sa labas ng kanyang trabaho.
“Mara, bigyan mo ako ng pagkakataon.”
Ngunit hindi na siya madaling maawa.
Alam niya kung saan maaaring humantong ang awa.
At pagkaraan ng dalawang taon, dumating ang isang balitang hindi na niya ikinagulat.
May ibang babae si Rafael.
Ang pangalan nito ay Celeste.
Sa unang buhay ni Mara, si Celeste ang isa sa mga dahilan kung bakit siya paulit-ulit na umiiyak.
Ngayon, wala na siyang naramdamang selos.
Wala na rin siyang galit.
Dahil hindi na siya asawa ni Rafael.
Hindi na siya bahagi ng kasinungalingan nito.
Akala ni Mara ay tapos na ang lahat.
Hanggang isang gabi, tumawag sa kanya si Rafael.
“Mara…”
Nanginginig ang boses nito.
“Ano iyon?”
“May kailangan akong sabihin.”
“Hindi na kailangan.”
“Pakinggan mo muna ako.”
Tahimik si Mara.
Matagal bago nagsalita si Rafael.
“Hindi kita iniwan dahil hindi kita mahal.”
Napakunot ang noo ng babae.
“Kung ganoon, bakit?”
Huminga nang malalim si Rafael.
“May sakit ako.”
Nanigas si Mara.
“Anong sakit?”
“May malubhang problema sa puso.”
Hindi agad nakapagsalita si Mara.
“Gaano katagal na?”
“Matagal na.”
“Bakit hindi mo sinabi?”
Dahan-dahang sagot ni Rafael:
“Dahil ayokong itali ka sa isang lalaking maaaring mamatay nang maaga.”
Parang bumalik sa alaala ni Mara ang kanyang unang buhay.
Ang araw na sinabi ni Rafael na hindi na siya mahal.
Ang araw na hiniwalayan siya nito.
Ang araw na namatay siya.
Ngayon, unti-unti niyang nauunawaan ang lahat.
“Pero bakit mo ako pinaniwalang wala kang pagmamahal sa akin?”
“Dahil gusto kong galit ka sa akin kapag nawala ako.”
Napaluha si Mara.
Sa unang buhay niya, akala niya ay malamig at walang puso si Rafael.
Ngunit may isang lihim pala itong pilit na kinikimkim.
Nais lamang nitong ilayo siya sa sakit na alam nitong darating.
Ngunit bago pa sila muling magkita, dumating ang balitang tuluyang nagpabago sa lahat.
Namatay si Rafael.
Dalawampu’t anim na taong gulang lamang siya.
Sa kanyang burol, nakita ni Mara ang isang sobre na may pangalan niya.
Nanginginig ang kamay niyang binuksan iyon.
“Mara, kung nababasa mo ito, ibig sabihin ay hindi ko na nagawa ang isang bagay na matagal kong pinapangarap—ang makasama ka hanggang pagtanda.”
Napapikit si Mara.
“Sa unang pagkakataon na minahal kita, natakot akong mawala ka. Kaya pinili kitang itulak palayo. Akala ko mas madaling kamuhian mo ako kaysa makita kang masaktan kapag nawala ako.”
Tumulo ang luha ni Mara.
“Kung may pagkakataon akong mabuhay muli, sana huwag mo akong hintayin. Mabuhay ka para sa sarili mo.”
Hindi na napigilan ni Mara ang kanyang pag-iyak.
Sa unang buhay, namatay siya dahil sa sakit na iniwan sa kanya ng isang lalaking akala niya ay hindi siya minahal.
Sa ikalawang buhay, pinili niyang iwan ang parehong lalaki upang iligtas ang sarili.
Ngunit ang pinakamasakit na katotohanan ay ito:
Nang iligtas niya ang kanyang sarili, hindi niya nailigtas ang lalaking minsang minahal siya nang tahimik.
Makalipas ang maraming taon, pumunta si Mara sa puntod ni Rafael.
May dala siyang mga puting bulaklak.
Umupo siya sa harap ng lapida at matagal na nanahimik.
“Rafael,” bulong niya, “sa unang buhay, namatay ako dahil akala ko hindi mo ako minahal.”
Napangiti siya nang malungkot.
“Sa ikalawang buhay, nabuhay ako dahil natutunan kong mahalin ang sarili ko.”
Pinunasan niya ang mga luha sa kanyang pisngi.
“Pero sana… kahit isang beses lang, nabigyan tayo ng pagkakataong mabuhay nang magkasama.”
Tumayo siya at iniwan ang mga bulaklak sa puntod.
Sa paglayo niya, isang aral ang malinaw na malinaw sa kanyang puso.
Minsan, ang pangalawang pagkakataon ay hindi ibinibigay upang maibalik ang taong nawala sa atin. Ibinibigay ito upang matutunan nating huwag nang mawala ang sarili natin para lamang sa taong mahal natin.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag isakripisyo ang sarili para sa taong hindi kayang pahalagahan ang iyong pagmamahal.
2. Ang tunay na pagmamahal ay hindi dapat humihingi sa iyo na tiisin ang paulit-ulit na sakit.
3. Ang pag-alis ay hindi palaging pagsuko. Minsan, ito ang paraan upang mailigtas ang sarili.
4. Huwag agad husgahan ang isang taong lumalayo. Maaaring may mga laban siyang tahimik na kinakaharap.
5. Higit sa lahat, matutong mahalin ang sarili. Dahil minsan, ang pinakamahalagang taong kailangan mong iligtas ay ang iyong sarili.
