NAGREKLAMO AKO SA MAHAL NA PROJECT SA SCHOOL… PERO NANG MABUKSAN KO ANG KAHON NI NANAY, NAKITA KO ANG NAKATAGO NIYANG ALKANSYA—PUNO NG BARYANG GALING SA KAYOD NIYA.
Ako si Jiro, Grade 10. At aminado ako—madali akong mairita kapag pera ang usapan.
Hindi dahil sakim ako… kundi dahil pagod na rin akong laging “kulang.” Kulang sa gamit, kulang sa baon, kulang sa damit na bago, kulang sa lahat ng bagay na meron ang iba.
Si Nanay Lina lang ang kasama ko sa bahay. Tahimik siya. Yung tipong hindi nagrereklamo kahit masakit na ang likod. Gumigising siya nang madaling-araw para maglaba sa kapitbahay, tapos pupunta sa palengke para maglinis ng isda at gulay. Minsan, may sideline siyang maglinis ng bahay ng iba, basta may maipang-kain kami araw-araw.
Ako naman… estudyante lang. Pero sa isip ko, parang ang bigat-bigat na ng mundo.
Noong araw na ‘yon, pagpasok ko sa classroom, excited lahat. Kasi nag-announce si Ma’am ng final project para sa quarter—isang diorama at report, with visuals, printed materials, at materials na kailangan bilhin.
Tapos biglang sinabi ni Ma’am ang pinaka-ayaw kong marinig:
“Ang budget niyo dapat… kahit ₱700. Minimum.”
Parang may sumabog sa utak ko.
₱700? Sa amin, isang linggo na ’yon ng ulam kung maingat. Pamasahe pa. Kuryente. Tubig. Pambili ng bigas.
Pag-uwi ko, hindi pa man ako nakakahinga, nakita ko si nanay sa kusina. Nasa harap siya ng lumang kalan, nilalagyan ng asin ang ginisang gulay. Pawis ang noo niya, at yung apron niya, may mantsa ng sabon at tubig—galing sigurong labahan.
“Nay,” sabi ko agad, hindi ko napigilan ang tono ko. “May project kami. Kailangan daw ₱700. Ang mahal naman. Bakit ganun yung school? Kala mo lahat may pera!”
Napalingon si nanay. Hindi siya nagulat. Parang sanay na siya sa reklamo ko.
“₱700?” mahinahon niyang tanong. “Kailan kailangan?”
“Next week,” sagot ko. “Tapos may printing pa, may board, may… ewan! Basta ang dami!”
Napabuntong-hininga ako at ibinagsak ko ang bag ko sa upuan.
“Hindi ko alam kung saan tayo kukuha,” dagdag ko, masama ang loob. “Nakakainis. Lagi na lang ganito. Lagi na lang ako yung nahuhuli kasi wala akong gamit!”
Tahimik si nanay. Nilagay niya sa plato yung ulam. Tapos lumapit siya sa akin, dahan-dahan.
“Anak,” sabi niya, “wag kang mag-alala. Gagawan natin ng paraan.”
Pero imbes na gumaan ang pakiramdam ko, lalo akong uminit.
“Gagawan? Paano? Eh araw-araw na lang kayong pagod? Lagi kayong puyat? Tapos ito pa?!” halos pasigaw ko nang hindi ko napapansin.
Nanay Lina hindi sumagot. Yumuko lang siya at hinawakan ang gilid ng apron niya, parang pinipigilan ang sarili.
“Jiro,” mahina niyang sabi, “kumain ka muna. Mamaya na natin pag-usapan.”
Pero hindi ko na napigilan. Parang yung inis ko sa buhay, sa kakulangan, sa hiya, sa lahat… sa kanya ko ibinuhos.
“Wala naman kasing nangyayari sa pagod mo, Nay!” sabi ko, masakit. “Ganito pa rin tayo! Mahirap pa rin!”
Pagkasabi ko nun, parang may kumagat sa dila ko. Pero huli na. Lumabas na.
Nakita ko kung paano nanliit ang nanay ko. Paano siya napapikit sandali. Paano niya pinahid ang mata niya nang patago, parang may pumasok lang na usok.
“Pasensya na, anak,” sagot niya, napakahina. “Hindi ko kasi alam kung paano pa… pero sinusubukan ko.”
Hindi ko na siya tiningnan. Kumain ako nang mabilis, walang gana. Tapos pumasok ako sa kwarto at isinara ang pinto nang may diin.
Sa loob ng kwarto, humiga ako pero hindi ako mapakali. Sa labas, naririnig ko si nanay na naghuhugas ng pinggan. Yung tunog ng plato at kutsara, parang nagpa-paalala na may nasaktan ako.
Kinabukasan, ganun pa rin ang lamig ko. Nag-usap kami pero puro kailangan lang: “Nay, may assignment,” “Nay, may bayad.” Wala nang “kumusta.” Wala nang “salamat.”
Hanggang dumating ang Sabado.
Naglinis si nanay ng bahay. Ako naman, naghahanap ng lumang karton para sa project. May mga gamit sa ilalim ng kama, mga kahon na matagal nang hindi nabubuksan.
Habang nagha-halungkat ako, may nakita akong lumang kahon na nakatali ng lubid. Nasa sulok, nakatago, parang ayaw makita. May alikabok na makapal. Naka-sulat sa ibabaw, maliit lang:
“Jiro.”
Napakunot-noo ako. “Ano ‘to?” bulong ko.
Dahan-dahan kong binuksan.
Sa loob, may mga lumang resibo, sobre, ilang papel. Tapos may isang bagay na bumigat sa kamay ko—parang garapon.
Nang alisin ko ang papel na pambalot, nanlaki ang mata ko.
Isang malaking alkansya. Garapon na puno ng barya. May piso, limang piso, sampu, may ilang bente na luma. May mga barya pang nangingitim na, pero pinunasan, parang minahal.
At sa gitna ng barya… may ilang tuping papel na pera. Tig-iisang daan, tig-limampu. Kaunti lang, pero halatang pinag-ipunan nang matagal.
Napatigil ako. Parang may humigpit sa lalamunan ko.
Sa ilalim ng garapon, may maliit na papel na nakatiklop. Binuksan ko.
Sulatan ni nanay. Sulat-kamay, medyo nanginginig ang titik.
“Anak, kung mabuksan mo man ’to, ibig sabihin kailangan mo na.
Pasensya na kung puro barya lang.
Ito yung natitira sa kinikita ko araw-araw pagkatapos ng bigas at ulam.
Tig-pipiso, tig-limang piso, basta may maitabi.
Para kapag may kailangan ka sa school, hindi ka maiinggit.
Hindi ko man mabigay lahat, gusto kong maramdaman mo na may nag-iipon para sa pangarap mo.”
Biglang lumabo ang paningin ko. Hindi dahil sa alikabok.
Kundi dahil sa luha.
Naalala ko yung mga araw na umuuwi si nanay na basang-basa ang damit, amoy sabon. Naalala ko yung mga gabi na nagpapanggap siyang tulog na ako, pero naririnig ko siyang nagbubukas ng pitaka, binibilang ang barya, tapos bumubuntong-hininga.
Yun pala… hindi siya basta bumubuntong-hininga.
Nag-iipon pala siya. Para sa akin.
Bawat baryang nasa garapon… parang bawat patak ng pawis niya. Bawat gasgas sa kamay. Bawat “okay lang” na sinabi niya kahit pagod na pagod na.
At ako… ako yung anak na nagsabing walang nangyayari sa pagod niya.
Parang may sumuntok sa dibdib ko.
Dahan-dahan kong kinuha ang garapon. Mabigat. Hindi dahil sa barya—kundi dahil sa kahulugan.
Lumabas ako ng kwarto. Nasa sala si nanay, nagwawalis. Nang makita niya akong hawak ang kahon, bigla siyang napahinto.
“Ay…” sabi niya, nagulat. “Anak… nabuksan mo…”
Hindi ko na kaya magsalita. Lumapit ako at yumakap ako sa kanya nang mahigpit. Yung yakap na parang may gusto akong ibalik na nawala.
“Nay…” hagulgol ko. “Sorry… sorry po… ang sama-sama ko…”
Nararamdaman kong nanginginig siya. Hinaplos niya ang likod ko, dahan-dahan, parang pinapakalma ang batang napagod sa mundo.
“Bakit ka umiiyak, anak?” tanong niya, pero alam ko… alam niya.
“Nagsalita ako ng masakit,” sabi ko, umiiyak. “Sinabi kong… wala namang nangyayari sa pagod niyo… pero Nay… ito pala… ito pala yung nangyayari…”
Itinuro ko ang garapon.
“Ang dami niyong tiniis para lang… may maipon para sa’kin.”
Tumulo ang luha ni nanay. Pero pinilit niyang ngumiti.
“Anak,” sabi niya, “hindi ko ‘yan sinabi para suklian mo ako. Ginawa ko ‘yan kasi mahal kita. Kasi ayokong maramdaman mo na mag-isa ka.”
Doon ko tuluyang naintindihan ang isang bagay:
Minsan, akala natin walang tulong na dumarating.
Pero hindi natin nakikita… tahimik lang pala ang sakripisyo.
Hindi pala lahat ng pagmamahal, malaki agad.
Minsan, pagmamahal ang tig-pipisong itinabi.
Minsan, pagmamahal ang pagod na hindi ipinagyayabang.
Minsan, pagmamahal ang alkansyang tinago sa kahon… para sa araw na kailangan mo.
At minsan, ang “mahal na project” sa school… hindi lang tungkol sa materyales.
Kundi tungkol sa aral.
Na bago tayo magreklamo, bago tayo magsalita ng masakit, isipin muna natin kung sino ang gumagawa ng paraan para sa atin—kahit barya lang ang kayang ipunin.
Dahil sa bawat barya na galing sa kayod ni nanay…
nandoon ang pangarap niya para sa’kin.
At ngayon, sa tuwing hahawak ako ng piso, hindi ko na ito titingnan bilang maliit.
Kasi alam ko na…
May mga pusong kayang magpuno ng garapon—kahit ubos na ubos na sila—para lang mapuno ang kinabukasan ng anak nila.
