“Dok, hindi naman ako gaanong kumakain ng baboy, isda nga halos ulam ko araw-araw,” sabi ni Mang Tony, 71, habang hawak ang kanyang laboratory results.
Mataas ang BP. Medyo pangit ang kidney function. Masakit ang kasu-kasuan. Mabilis hingalin.
Ngumiti nang bahagya ang doktor.
“Tama ’yon na mas maraming isda kaysa karne…
Pero Tony, depende pa rin ’yan sa klase ng isda at kung paano mo niluluto.
Puwede ring ang isda mismo ang tahimik na nagpapalala ng BP mo, sakit sa bato, at pananakit ng katawan.”
Nagulat si Mang Tony. Akala niya, basta “isda” = healthy.
Yun pala, may mga uri ng isda at luto ng isda na kailangang iwasan lalo na kung lampas 60 ka na.
Kung senior ka na o may magulang kang senior, mahalagang malaman ang 6 uri ng isda na dapat nang bawas-bawasan o tigilan kung gusto mong tumagal ang puso, bato, at kasu-kasuan mo.
1) Tuyo, Daing, Bagoong na Isda – Sobrang Alat, Sakit sa Puso at Bato
Paborito ni Mang Tony sa umaga:
2 pirasong tuyo, konting itlog, tapos kanin. Sa tanghali, daing. Sa gabi, may bagoong na isda pa.
Masarap, oo. Pero problema:
- Sobrang alat
- Nakakadagdag sa altapresyon
- Mabigat sa kidney, lalo na kung may CKD ka na
- Puwede ring magdulot ng pamamaga ng paa, hirap sa pag-ihi, at hingal
Sa edad na lampas 60, ang bato at puso mo ay hindi na kasing tibay dati. Ang sobrang asin sa tuyo, daing, at bagoong ay parang araw-araw na paunti-unting humahampas sa kanila.
🔸 Mas maigi:
- Kung talagang sabik ka, paminsan-minsan na lang, maliit na piraso.
- Hugasan nang mabilis ang tuyo bago iprito para kahit kaunti, mabawasan ang alat.
- Huwag nang sabayan ng sabaw na maalat, toyo, at patis sa isang kainan.
2) Tinapang Isda at Masyadong Usok na Luto – Pasa sa Puso at Baga
“Tinapa lang naman, isda pa rin ’yan!” sabi ni Mang Tony.
Oo, isda nga. Pero:
- dumadaan sa matinding usok
- kadalasan, gamit ay lumang mantika kung piniprito
- may halo ring alat para tumagal
Ang problema sa mga laging tinapang isda at iba pang sobrang usok na luto:
- mas mataas ang taba at alat
- hindi maganda sa puso, baga, at ugat
- sa iba, nagti-trigger pa ng ubo at hapdi sa lalamunan
Para sa senior na may hika, COPD, o mahina na ang baga, mas mabuti nang iwasan ang ulam na sobrang usok at paulit-ulit na pritong tinapa.
🔸 Mas maigi:
- Huwag gawing “pang-araw-araw” ang tinapa; treat na lang paminsan-minsan.
- Piliin ang pinasingawang isda o inihaw na hindi todo-usok.
3) Malalaking Isda na Madalas at Sobra (Hal. Malalaking Tuna, Marlin, Espada) – Banta sa Ulo at Ugat
May mga isda na dahil sa laki at sa haba ng pananatili sa dagat, mas mataas ang naiipong “heavy metals” sa laman, tulad ng mercury. Kadalasan dito ay:
- malalaking tuna (hindi ’yung maliliit na de-lata lang paminsan-minsan),
- marlin,
- espada,
- ilang malalaking isdang pangkaragatan.
Kung paminsan-minsan lang, maliit na serving, kadalasan okay lang sa karamihan.
Pero kung senior ka na at:
- halos araw-araw malalaking isda ang kinakain,
- may problema na sa nerbiyos, memorya, o kidney,
mas mabuting iwasan ang sobrang dalas.
Kasi sa matagal na panahon, ang sobrang heavy metals sa katawan ay puwedeng makaapekto sa:
- utak at nerbiyos (pamamanhid, panghihina, hirap mag-concentrate),
- bato (paglala ng function),
- at pangkalahatang lakas.
🔸 Mas maigi:
- Mas piliin ang maliliit na isda tulad ng tamban, galunggong, dilis, sardinas.
- Huwag gawin araw-araw ang malalaking isda; halinhinan lang sa iba pang ulam.
4) Processed na Isda: Fishball, Kikiam, Imitation Crab, Nuggets – Isdang Halos Wala Nang Isda
Paborito ni Lolo sa kanto:
- fishball,
- kikiam,
- squid ball,
- at kung anu-ano pang “fish” na bilog, piraso, tusok.
Ang totoo, maraming ganitong produkto ay:
- halo-halong harina, extenders, mantika, asin, at preservatives,
- kakaunti na lang ang totoong isda,
- piniprito pa sa lumang mantika sa kanto.
Sa katawan ng senior:
- nagpapataas ng cholesterol at triglycerides,
- masama sa puso at ugat,
- puwedeng magpalala ng arthritis at pananakit ng tuhod dahil sa taba at alat.
Hindi rin ito totoong “healthy na seafood” — mas malapit na ito sa processed meat.
🔸 Mas maigi:
- Limitahan ang street food at processed fish products.
- Kung gusto mo ng fish balls, subukang gumawa sa bahay gamit ang totoong isda at lutong mas kaunti ang mantika.
- Mas piliin pa rin ang sariwa at buo ang isda, hindi pino at tinagpi-tagping tira.
5) Isda na Laging Deep-Fried at Paulit-ulit sa Mantika – Tahimik na Kaaway ng Puso
“Dok, isda naman, bakit masama? Pritong tilapia lang ’yan!”
Hindi masama ang tilapia o bangus.
Pero nagiging problema kapag:
- laging deep-fried sa maraming mantika,
- gamit ang paulit-ulit na mantika (lalo na sa karinderya o fast food),
- sabay pa sa sawsawang toyo, asin, o ketchup.
Sa edad 60+:
- ang sobrang pritong pagkain ay nagpapakapal ng taba sa dugo,
- nagpapabilis ng pagbara sa ugat,
- nagpapataas ng BP at risk sa heart attack o stroke.
Kahit isda pa ’yan, kung puro prito at mantika, puwede pa ring maging kaaway ng puso.
🔸 Mas maigi:
- Huwag laging prito. Subukan ang:
- pinasingawang isda na may luya at gulay,
- inihaw na hindi tinadtad sa mantika,
- sinigang o pesang isda.
- Kung magpiprito, konting mantika lang at bagong mantika hangga’t maaari.
6) Luma, Kulang sa Luto, o Hindi Malinis na Isda – Lason sa Tiyan at Bato
Ito ’yung hindi masyadong napapansin pero delikado, lalo na sa senior:
- isda na amoy panis o “malansa na kakaiba” pero pinirito pa rin “sayang eh”,
- hilaw o kulang sa luto na isda,
- isdang nabili sa hindi malinis na pwesto,
- nababad ng matagal sa init bago kainin.
Sa katawan ng senior na mahina na ang resistensya:
- puwedeng magdulot ng pagtatae, pagsusuka, at dehydration,
- pwedeng mag-trigger ng infection na kayang sumalakay sa dugo,
- dagdag pahirap sa kidney at puso dahil sa fluid loss at gamot na kailangan.
Kung mas bata ka, baka kaya pa ng tiyan mo. Pero sa edad lampas 60, mas mahirap na ang laban sa food poisoning.
🔸 Mas maigi:
- Umamoy at tumingin nang mabuti bago bumili ng isda; dapat malinaw ang mata at hindi sobrang mabaho.
- Lutuin nang maayos, siguraduhing hindi hilaw sa gitna.
- Huwag nang isalba ang pagkaing mukhang panis na — mas mahal ang ospital kaysa sa isang kilong isda.
Hindi Ibig Sabihin Bawal na ang Isda
Ang mensahe nito ay hindi: “Masama ang isda, huwag nang kumain.”
Ang totoong mensahe:
- Isda pa rin ang isa sa pinakamagandang ulam para sa senior,
- pero kailangang pumili nang tama ng klase, at
- iwasan ang 6 uri na laging nagpapahirap sa puso, bato, ugat, at kasu-kasuan.
👉 Sa halip na:
- sobrang alat na tuyo/daing/bagoong,
- laging tinapa,
- malalaking isda araw-araw,
- processed fishballs at kikiam,
- puro deep-fried sa lumang mantika,
- luma at hindi malinis na isda,
mas piliin ang:
- maliit at sariwang isda (tamban, galunggong, dilis, sardinas),
- luto na may sabaw, steamed, o grilled, hindi puro prito,
- may kasamang gulay at hindi sobrang alat.
Gaya ni Mang Tony, na unti-unting:
- nagbawas ng tuyo at daing,
- nagbawas ng fishball at street food,
- mas madalas na pinasingawang isda at gulay,
unti-unti ring gumaan ang pakiramdam:
- mas kontrolado ang BP,
- mas magaan ang hinga,
- mas bihira ang pamamaga ng paa.
Kung lampas 60 ka na, tandaan:
Hindi lang gamot ang panangga sa sakit.
Sa bawat piraso ng isda sa plato mo, puwede kang pumili kung kakampi o kalaban ng katawan mo ang isasubo mo.
