Habang tumatanda, mas nagiging sensitibo ang ating mga bato (kidneys). Mas mahina na ang “filter” ng katawan, mas madali nang maistorbo ng mataas na asukal, mataas na presyon, at sobra-sobrang alat at tamis sa pagkain.

Marami sa atin ang iniisip:

“Matamis lang ‘yan, dessert lang naman.”

Pero ang problema, hindi lang minsan—kundi araw-araw, paunti-unti, naipon ang epekto sa kidney. Lalo na kung may diabetes, high blood, o may history na ng sakit sa bato, mas doble ang bantay dapat.

Sa blog post na ito, pag-uusapan natin ang 6 matatamis na madalas kainin o inumin ng mga senior, na tahimik pero puwedeng makasira sa kidney kapag napasobra—lalo na kung araw-araw. Hindi ibig sabihin bawal na habambuhay, pero kailangan nang tigilan ang madalas at sobra-sobrang konsumo.

Paano Nasasaktan ng Sobrang Tamis ang Kidney?

Bago tayo pumunta sa listahan, unawain muna natin kung bakit delikado sa bato ang sobrang matatamis:

• Pinapataas ang blood sugar
  Kapag laging mataas ang asukal sa dugo (lalo na sa may diabetes o “borderline”), unti-unting nasisira ang maliliit na ugat sa kidney. Para itong mga strainer na napupunit sa sobrang trabaho.
• Pinipiga nang husto ang kidneys
  Kapag maraming asukal at dumi sa dugo, mas nagtatrabaho nang todo ang bato para salain ito. Parang lababo na laging barado—eventually, sumasama ang agos.
• Kasama madalas ang alat at kemikal
  Maraming matatamis na pagkain/inumin ang may kasamang:
  • sodium (asin/pampa-lasa)
  • phosphorus (sa ilang softdrinks at processed food)
  • artificial sweeteners at additives
    Lahat ‘yan pwedeng magdagdag ng trabaho sa kidneys.
• Nagdadagdag ng timbang
  Sobrang tamis = sobrang calories = taba. Ang sobrang taba ay konektado sa high blood, diabetes, at fatty liver—lahat yan may epekto rin sa kidney.

Kaya kung gusto mong alagaan ang bato, hindi lang asin ang babantayan—pati tamis.

1. Softdrinks at Matatamis na Bottled Drinks – “Tubig na May Asukal at Kemikal”

Isa ito sa pinaka-delikado dahil:

1. madali inumin,
2. halos walang sustansya,
3. punô ng asukal.

Kasama dito ang:

• Regular na softdrinks (cola, orange, lemon, etc.)
• Matatamis na iced tea sa bote
• Flavored juices sa bote o tetrapack

Bakit delikado sa kidney:

• Isang 350ml na softdrinks, madalas may 8–10 kutsarita ng asukal o higit pa.
• Biglang pinapataas ang blood sugar, na sa mga may diabetes o prediabetes, malaking dagok sa kidneys.
• Ang ilang cola drinks ay may phosphoric acid, na kapag sobra-sobra at matagal, hindi maganda sa kidneys at buto.

Kung senior ka na at sanay sa softdrinks:

• Mas mabuting tigilan na ang araw-araw.
• Gawing “once in a while” treat na maliit na portion kung talagang hindi maiwasan—pero kung may kidney issue na, mas mabuting iwas talaga.

Mas magandang kapalit:

• Tubig na malamig
• Tubig na may hiwa ng pipino, kalamansi (huwag sobra sa asim kung may acid reflux)
• Unsweetened herbal tea na pinalamig

2. Powdered Juice at Instant Iced Tea – “Akala Mo Konti Lang, Pero Siksik sa Asukal”

Madaling sabihin:

“Hindi naman softdrinks, juice lang.”

Pero ang maraming powdered juice at instant iced tea ay halos kapareho lang ng softdrinks sa tamis.

Kasama dito:

• Powdered orange drink
• Powdered “4 seasons”, mango, pineapple
• Powdered iced tea sa pitsel
• Ready-mix sachets na “just add water”

Bakit delikado sa kidney:

• Kada isang baso, madalas may maraming kutsaritang asukal, kahit hindi mo nakikita dahil halo na sa pulbos.
• Madalas itong iniinom ng paulit-ulit sa maghapon, lalo na kung nakaprepare sa pitsel sa bahay.
• Mabilis magdagdag sa total sugar ng isang araw, na tataas ang risk sa diabetes, high blood, at kalaunan, kidney damage.

Mas mabuting gawin:

• Kung hirap kang biglang tanggalin, bawasan muna ang dami ng pulbos, paramihin ang tubig.
• Pero long term, mas maganda talagang umalis sa habit na “juice lagi sa ref”.

Mas magandang kapalit:

• Tubig
• Salabat (ginger tea) na halos walang asukal, o kaunting tamis lang
• Mainit na tsaa (unsweetened) – mild lang, lalo na sa may high blood

3. Milk Tea, Frappes, at Matatamis na Kape – “Dessert na Naka-Inom”

Maraming seniors, lalo na ang laging kasama ang apo o anak sa labas, ang nadadala sa:

• Milk tea
• Caramel latte
• Frappes na may whipped cream
• Flavored coffee sa coffee shops
• 3-in-1 coffee na sobrang tamis

Akala natin “kape lang” o “tea lang,” pero sa totoo, dessert in a cup ito.

Bakit delikado sa kidney:

• Puno ng asukal, syrup, condensed milk, creamer – kombinasyon ng sugar at taba.
• Mataas sa calories, na pwedeng magdagdag sa timbang at magpalala ng diabetes at high blood.
• Ang ibang creamers ay may phosphates at additives na dagdag trabaho din sa kidney kung sobra-sobra at pangmatagalan.

Kung mahilig ka sa 3-in-1 o milk tea:

• Subukang lumipat sa brewed coffee na kaunting gatas lang at konting asukal.
• Sa milk tea, kung talagang bibili:
  • piliin ang small size
  • no extra pearls, no extra syrup
  • “half sugar” o mas mababa
    Pero kung may kidney disease na, mas mabuting iwas sa ganyang inumin.

Mas magandang kapalit:

• Plain na kape + kaunting gatas, 1 kutsaritang asukal o mas kaunti
• Barley tea o herbal tea na walang tamis

4. Cake, Donuts, Ensaymada, at Iba Pang Matatamis na Tinapay

Ito ang madalas pang-meryenda o pang-almusal ng maraming senior:

• Ensaymada, mamon, donuts
• Cake, brownies, cupcakes
• Cinnamon rolls, creamy breads
• Sweet pandesal na may palaman pang matamis (peanut butter, coco jam, etc.)

Bakit delikado sa kidney (lalo na kung madalas):

• Puno ng asukal at refined flour – mabilis magtaas ng blood sugar.
• May mantikang hindi maganda (shortening, margarine, etc.) na hindi lang masama sa puso kundi may epekto rin sa overall health, kabilang ang kidneys.
• Kapag araw-araw, it contributes to weight gain, diabetes, at high blood pressure—lahat ito kaaway ng bato.

Paano bantayan:

• Gawing “pang-espesyal” na lang ang cake at donuts, hindi pang-araw-araw na almusal o meryenda.
• Kung gusto mo pa rin ng tinapay:
  • pumili ng whole wheat o mas simple
  • iwasan ang makapal na icing at palamang puro asukal

Mas magandang kapalit:

• Tinapay na simple + itlog, tokwa, o peanut butter (huwag sobrang tamis)
• Oatmeal na may prutas (konti lang) at mani

5. Kakanin, Leche Flan, at Mga Dessert na “Malinamnam at Malagkit”

Paborito ito sa handaan at merienda:

• Biko, bibingka na sobrang tamis, maja blanca na maraming condensed milk
• Leche flan, brazo de Mercedes
• Halo-halo na may ice cream, leche flan, syrup
• Mais con yelo na puro syrup at condensada

Bakit delikado sa kidney kapag madalas:

• Mabilis makaipon ng sobrang asukal sa maghapon, lalo na kung hindi lang isa ang serving.
• Kadalasan, gatas na gamit ay condensed o evaporada na marami ring sugar at taba.
• Kung may diabetes o borderline sugar, itong mga dessert na ito ang tahimik na “sumasapaw” sa diet.

Tips kung hindi maiwasang may handaan:

• Piliin lang maliit na portion, parang tikim lang.
• Huwag uulit ng 2–3 beses sa isang kainan.
• Mas unahin ang gulay at protina kaysa puro dessert.

Mas magandang kapalit sa araw-araw:

• Prutas na hindi sobra tamis, maliit na portion (hal. ½ saging, 1 maliit na mansanas)
• Yogurt na plain + kaunting prutas kaysa leche flan

6. Condensed Milk, Sweetened Creamer, Candy at Tsokolate na “Pang-Tunaw”

Marami sa ating mga nakasanayan na ang:

• Paglalagay ng condensed milk sa kape, tinapay, saging, at kung saan-saan pa.
• Pag-inom ng kape na punô ng sweetened creamer.
• Pagkain ng candy o tsokolate tuwing tanghali o pagkatapos kumain bilang “pang-tunaw”.

Maliit tingnan, pero kung araw-araw at paulit-ulit, malaking dagdag sa asukal.

Bakit delikado sa kidney:

• Ang condensed milk ay siksik sa asukal – kahit 1–2 kutsara, malaki na ang dagdag sa blood sugar.
• Ang mga candy at tsokolate, lalo na yung mura at matitigas, ay walang halos sustansya; asukal at additives lang.
• Kung ginagawang “pampagising” o “pang-alis ng umay,” pwedeng umabot sa maraming piraso sa isang araw.

Paano unti-unting tigilan:

• Huwag nang gawing default ang condensed milk sa kape. Gatas na lang na evaporated o fresh, mas kaunti at konting asukal.
• Limitahan ang tsokolate sa maliit na piraso at hindi araw-araw—lalo na sa may diabetes.
• Iwasan ang paglalagay ng candy sa bag o tabi ng kama—mas madaling makalimot at kain nang kain.

Mas magandang kapalit:

• Prutas na maliit ang portion kung naghahanap ng tamis.
• Nuts (walang alat) bilang pang-meryenda imbes na kendi.

Paano Kung Nasanay na sa Matatamis? Mga Praktikal na Hakbang Para sa Seniors

Alam natin, mahirap biglang tigil. Lalo na kung sampung taon o higit pa mong nakasanayan ang softdrinks, matamis na kape, at dessert. Pero tandaan: kahit dahan-dahan, may epekto pa rin ang pagbabago.

Narito ang ilang hakbang:

1. Bawasan, Hindi Agad Zero (Pero May Direction)

Halimbawa:

• Kung 2 bote ng softdrinks sa isang araw → gawing 1 na lang, tapos paunti-unti hanggang tumigil.
• Kung araw-araw may cake o kakanin → gawing “weekend treat” na lang.

2. Magbasa ng Label (Kung Packaged)

Tingnan ang:

• “Sugars” o “Total Carbohydrates”
• Serving size – baka maliit lang ang serving pero malaki ang asukal
• Kung nasa unahan ng listahan ang “sugar, corn syrup, fructose” – mataas sa tamis ‘yan.

3. Uminom ng Tubig Bago Kumain ng Matamis

Minsan, uhaw ka lang, hindi gutom sa dessert.
Ang pag-inom ng 1 basong tubig bago kumain ay nakakatulong para hindi ka sobra-sobra ang kain.

4. Punuin ang Plato ng Gulay at Protina

Kapag busog ka sa:

• gulay
• isda
• tokwa
• itlog

Mas kaunting puwang ang natitira para sa dessert. Ang hindi magandang pattern: konting ulam, sobrang kanin, malaking dessert.

5. Regular na Check-Up

Para bantayan ang:

• Creatinine
• Blood sugar (FBS/HbA1c)
• Blood pressure

Kahit iwas ka na sa matatamis, mahalagang alam mo ang actual na lagay ng kidneys mo.

---

Ilang Kidney-Friendly na Pagpapalit sa Araw-araw

Hindi ibig sabihin na wala nang ligaya ang pagkain. Puwede pa ring masarap, pero mas maingat:

• Imbes na softdrinks:
  malamig na tubig, tubig na may hiwang pipino/kalamansi (huwag sobra sa asim), herbal tea
• Imbes na powdered juice:
  tubig + kaunting katas ng prutas (hal. ilang pirasong piniga, hindi puro juice sa pitsel)
• Imbes na 3-in-1 coffee:
  brewed o instant na kape + gatas + 1 kutsaritang asukal o mas kaunti
• Imbes na cake araw-araw:
  prutas na maliit na portion + nuts o yogurt
• Imbes na candy buong araw:
  mani (walang alat), buto ng kalabasa, o simpleng biskwit na hindi sobrang tamis

Panghuling Paalala Para sa Mga Senior

Ang kidney damage ay kadalasan tahimik. Walang sakit, walang kirot, hanggang sa lumala. Kaya ang pag-iwas sa sobra-sobrang tamis ngayon ay regalo mo sa sarili mong hinaharap:

• Mas mabagal ang paglala ng diabetes (kung meron).
• Mas kontrolado ang high blood.
• Mas may tsansang maiwasan ang dialysis o malubhang sakit sa bato.

Hindi kailangang maging “perpekto” agad. Ang mahalaga, alam mo na kung alin ang madalas mong kainin na dapat mo nang bawasan o tigilan, lalo na itong 6:

1. Softdrinks at matatamis na bottled drinks
2. Powdered juice at instant iced tea
3. Milk tea, frappes, at matatamis na kape
4. Cake, donuts, ensaymada, at matatamis na tinapay
5. Kakanin at dessert na sobrang tamis (leche flan, halo-halo, etc.)
6. Condensed milk, sweetened creamer, candy at tsokolate na araw-araw

---

Kung kapaki-pakinabang sa’yo ang blog post na ito…

Ibahagi mo ito sa iyong pamilya at mga kaibigan, lalo na sa mga kapwa senior na mahilig sa matatamis. Baka ang simpleng pag-share mo ngayon ang makatulong para mailigtas ang kidneys nila sa mga susunod na taon. 💚