Para sa kanila, isa lang akong matandang nanggugulo.
Isang losyang na babaeng may hawak na kupas na recipe card, nangangarap makapasok sa kusinang hindi naman para sa katulad ko.
At para sa mga guwardiya at batang kusinero ng mamahaling hotel na iyon, isa lang akong kahihiyan—isang paalalang may mga taong kahit anong pilit, hindi na raw dapat bumalik sa lugar na matagal nang lumipas sa kanila.
Pero hindi nila alam, kaya ako naroon ay dahil sa isang pangako.
Pangakong binitiwan ko sa isang inang nakahiga noon sa banig, hinihingal, at unti-unti nang nilalamon ng sakit.
“Rosita,” sabi niya sa akin habang hawak ang kamay ko, “kapag dumating ang araw na handa na ang anak ko… ipakain mo sa kanya ito. Kapag nalasahan niya ito, maaalala niya ako.”
Labinlimang taon kong iningatan ang lumang recipe card na iyon. Nakatupi sa loob ng plastik, nakasingit sa dasalan ko, iniligtas ko sa baha, sa sunog, at sa gutom. Ilang beses na akong muntik sumuko, pero sa tuwing hahawakan ko ang card, naririnig ko pa rin ang boses ni Doña Elena—ang dating may-ari ng maliit na karinderya kung saan ako unang natutong magluto.
At ang batang tinatawag niyang Gabriel… siya na ngayon ang sikat na executive chef ng pinakamalaking hotel sa lungsod.
Noong araw na pumunta ako roon, nanginginig ang tuhod ko. Hindi dahil sa takot lang, kundi dahil sa pagod ng buhay. Suot ko ang pinakaluma kong blouse na maayos pa tingnan, at sa kamay ko ay ang recipe card na may mantika na ang mantsa at halos kupas na ang sulat. Paglapit ko sa back entrance ng hotel kitchen, agad akong hinarang ng guwardiya.
“Nanay, bawal po rito,” malamig niyang sabi.
“Anak, pakiusap. Hindi ako mamamalimos. Kailangan ko lang makausap si Chef Gabriel. Kilala ko ang ina niya.”
Napatingin siya sa card, tapos sa akin. “Marami nang ganyang kuwento, Nay. Umalis na po kayo.”
Hindi ako umalis. Naghintay ako. Hanggang sa may ilang batang kusinero ang dumaan at napansin ako. Isa sa kanila ang napatawa pa.
“Baka aplikante, kuya.”
“Ano raw dala?”
“Recipe card daw.”
Natahimik ako, pero hindi ako napahiya para sa sarili ko. Napahiya ako para sa pangakong dala ko. Maya-maya, lumabas ang isang babaeng chef, luhaan at halatang pagod, marahil sous chef. Siya si Marissa, nalaman ko kalaunan. Nang makita niya akong ayaw pa ring umalis, siya na mismo ang nagsabi, “Nay, hindi puwedeng basta pumasok dito. Lumabas na po kayo bago pa tawagin ang security.”
Doon ako napilitang magsalita nang mas matapang. “Hindi ako aalis hangga’t hindi natitikman ng chef ang niluto ng ina niya.”
Napalingon ang lahat. Natahimik nang ilang segundo ang paligid, tapos mas lalong tumindi ang irita nila.
Dinala nila ako sa gilid ng kusina, hindi dahil naawa sila, kundi para mas mabilis akong mapaalis. Pero siguro awa na rin ng Diyos, lumabas si Chef Gabriel sa mismong sandaling iyon. Matangkad na siya, maayos ang puting uniporme, at may tindig ng taong sanay utusan ang lahat. Ngunit sa mata niya, nakita ko agad ang batang minsang sumisilip sa kusina ng karinderya ng nanay niya habang hawak ang laruan niyang kotse.
“Ano ‘to?” tanong niya.
“Chef,” sabi ni Marissa, “may matanda pong ayaw umalis. Sinasabi niyang kilala niya raw ang nanay ninyo.”
Nang tingnan niya ako, wala siyang pagkilala. Natural lang. Dalawampung taon na ang lumipas mula nang umalis sila sa probinsya. Ako ang kusinerang naiwan, habang sila nama’y nagpunta sa Maynila matapos mamatay ang ama niya. Kalaunan, dumalang ang balita hanggang sa tuluyan nang naputol.
Iniabot ko ang recipe card. “Anak… ako si Aling Rosa. Kasama ako ng nanay mo sa kusina noon.”
Kinuha niya iyon, tinignan nang mabilis, tapos ibinalik sa akin. “Pasensya na po, pero marami pong gumagamit sa pangalan ng ina ko. Busy po kami.”
Parang hinila ang puso ko pababa. Ngunit bago ako tuluyang itulak ng security, nagsalita ako. “Kung hindi mo ako kilala, ayos lang. Pero kung may kahit katiting ka pang alaala sa kanya, pahintulutan mong mailuto ko ito. Kapag hindi mo nakilala ang lasa, ako na mismo ang lalabas at hindi na babalik.”
Marahil dahil sa pagkainis, o sa isang hibla ng awa, tumango siya. “Five minutes,” sabi niya. “At kung anong drama man ‘to, tapusin na natin.”
Sa limang minutong iyon, muling nabuhay ang mga kamay kong akala ko’y wala nang silbi.
Hinawakan ko ang manok na parang humahawak sa nakaraan. Kinuha ko ang asin, paminta, calamansi, at kaunting luya. Hindi engrande ang putahe. Hindi ito mamahaling imported na sangkap. Ito ang simpleng inihaw na manok na niluluto ni Doña Elena tuwing may bagyo, tuwing kapos ang benta, tuwing umiiyak si Gabriel dahil inaasar siya sa paaralan. “Kapag gusto kong tumahan ang anak ko,” lagi niyang sabi, “ito ang niluluto ko.”
Habang nagluluto ako, tahimik ang kusina. Hindi na sila tumatawa. Tinitingnan nila ang bawat galaw ko, marahil nagtataka kung bakit kabisado ko ang bawat sukat kahit halos di ko na mabasa ang card. Ang totoo, hindi ko na kailangan iyon. Hindi recipe ang dala ko roon. Alaala.
Nang maluto na, inilagay ko ang manok sa plato. Nanginginig ang kamay kong iniabot iyon kay Chef Gabriel. May hawak pa akong recipe card sa kabilang kamay. “Tikman mo,” mahina kong sabi.
Kumuha siya ng maliit na piraso gamit ang tinidor. Sa unang nguya pa lang, napahinto siya. Hindi siya huminga agad. Tumingin siya sa manok, tapos sa akin. Muli siyang sumubo, sa pagkakataong ito mas malaki. Biglang namuo ang luha sa mata niya.
“Hindi puwede…” bulong niya. “Ito… ito ‘yung lasa…”
Napaupo siya sa stainless counter, parang biglang nanghina. “Ito ‘yung niluluto ni Mama kapag may lagnat ako,” sabi niya, halos pabulong. “Ito ‘yung amoy ng kusina namin tuwing Pasko kahit wala kaming pera. Ito ‘yung lasa na hinanap ko sa lahat ng restaurant na pinasukan ko… pero hindi ko na muling natagpuan.”
Napahagulgol si Marissa. Ang mga batang kusinero sa likod ay napatulala. Pati ang guwardiya, dahan-dahang umatras.
Lumapit sa akin si Gabriel, nanginginig ang labi. “Nasaan siya? Nasaan si Mama? Bakit ngayon mo lang ito dinala?”
Doon ko na inilabas ang sakit na matagal kong pasan.
“Matagal na siyang wala, anak,” sabi ko. “Bago siya pumanaw, ako ang kasama niya. Hindi ka niya sinisisi. Kahit kailan, hindi ka niya sinisi.”
Napaupo siya nang tuluyan at umiyak na parang batang ulila. “Sinulatan ko siya noon,” sabi niya. “Pero hindi ako nakauwi. Nagsimula akong magtrabaho. Nagalit ako dahil akala ko pinabayaan niya ako noong ipinadala niya ako sa tiyahin ko. Akala ko mas pinili niya ang karinderya kaysa sa akin.”
Umiling ako. “Hindi niya pinili ang karinderya. Pinili ka niya. Ipinadala ka niya para makalayo ka sa gutom. Para hindi mo maranasan ang buhay na tiniis niya.”
Iniabot ko ang likod ng recipe card. Noon niya lang iyon binaligtad. Nandoon ang sulat-kamay ni Doña Elena, kupas ngunit buo pa.
“Anak kong Gabriel, patawarin mo ako kung hindi kita nasamahan sa paglaki mo. Ang tanging maiiwan ko sa iyo ay ang lasa ng pagmamahal ko. Kapag nalasahan mo ito muli, alalahanin mong sa bawat halo ko ng sabaw, sa bawat pahid ko ng mantika, ipinagdarasal kita. Huwag kang magagalit sa sarili mo. Mahal na mahal kita.”
Hindi na siya nakapagsalita. Lumuhod siya sa harap ko at niyakap ang baywang ko na parang batang nawalan ng daan. Umiyak siya nang umiyak, at sa bawat hikbi niya, pakiramdam ko’y naririnig ko rin ang tahimik na pagluha ng inang matagal nang naghihintay mapatawad.
“Bakit ngayon lang?” paulit-ulit niyang tanong.
Dahil mahirap ang buhay ko. Dahil nagkasakit ako. Dahil nawala ang address. Dahil natakot akong baka itaboy mo ako. Dahil ang totoo, anak, ako man ay nahihiya ring dalhin ang huling habilin ng isang taong wala na. Ngunit wala ni isa sa mga palusot na iyon ang sinabi ko.
Ang sinabi ko lang, “Pasensya ka na. Na-late ako.”
At mas lalo siyang umiyak.
Kinabukasan, inalok niya akong manatili sa hotel bilang consultant sa Filipino heritage dishes. Tumanggi ako noong una, pero pinilit niya ako. Hindi raw niya hahayaang mawala na naman ang huling piraso ng ina niya sa buhay niya. Tinanggap ko, hindi dahil sa trabaho, kundi dahil nakita ko sa kanya ang batang matagal na palang umiiyak para sa isang yakap ng ina.
Pero ang pinakamasakit na bahagi ay hindi ang pag-iyak niya sa harap ng lahat.
Ang pinakamasakit ay nang sabihin niya sa akin, “Aling Rosa, ang dami kong naipanalong medalya, ang dami kong nalutong mamahaling pagkain… pero isang kagat lang ng manok na ‘to ang nagpaalala sa akin na ang pinakamasarap kong hindi na muling makakain ay iyong luto ng nanay ko habang buhay pa siya.”
Wala akong naisagot. Dahil totoo iyon.
May mga lasa sa buhay na hindi mo kayang ulitin gamit lang ang sangkap.
Kailangan nandoon ang taong nagmahal sa’yo habang niluluto iyon.
At kapag wala na siya, kahit buong mundo pa ang ipakain sa’yo, may isang gutom na mananatili sa dibdib mo habambuhay.
Kung ikaw si Gabriel, mapapatawad mo rin ba agad ang sarili mo? At kung may mahal ka pang buhay ngayon, hihintayin mo pa bang maging huli ang lahat bago mo sabihing mahal mo siya?
