Para sa kanila, isa lang akong batang hindi marunong makibagay.
Isang kahihiyang dumating sa engrandeng school reunion na ang dala lang ay lumang baunang gasgas, kalawangin, at halos ayaw nang magsara.
Pinagtawanan nila ako habang yakap-yakap ko iyon sa dibdib, para bang basura ang pinakamahalagang bagay na naiwan sa akin ng yumao kong lolo.
Hindi nila alam na bago siya mamatay, mahigpit niyang ipinahawak sa akin ang baunang iyon at sinabi, “Dalhin mo ito sa reunion. Hanapin mo si Principal Herrera. Huwag mong bubuksan hangga’t wala siya.”
Ako si Nico, labing-isang taong gulang.
Hindi ko alam kung bakit kailangan kong pumunta sa reunion ng mga taong nagtapos mahigit dalawampung taon bago pa ako ipinanganak.
Pero iyon ang huling bilin ni Lolo.
Kaya kahit nahihiya ako, pumunta ako.
Pagpasok ko sa gymnasium, puro matatanda ang nakita ko. Naka-Barong ang mga lalaki. Magagara ang damit ng mga babae. May malaking banner sa stage:
CLASS OF 1994 REUNION
Nang makita nila akong may dalang lumang metal na baunan, may ilan agad na natawa.
“Kanino anak ‘yan?”
“Baka naghahanap ng libreng pagkain.”
“Uy, baka baon niya pa noong panahon natin!”
Pinilit kong hindi umiyak.
Hinahanap ko lang si Principal Herrera.
Dahil nangako ako kay Lolo na kahit pagtawanan nila ako, hindi ako aalis hangga’t hindi ko naibibigay ang baunan.
Lumapit ako sa registration table.
“Excuse me po… nasaan po si Principal Herrera?”
Tiningnan ako ng babae mula ulo hanggang paa.
“Bakit?”
“May ibibigay po ako.”
“Ano ‘yan?”
Tinuro niya ang baunan.
Hindi ko iniabot.
“Para po sa principal.”
May lalaking nasa likod niya ang natawa.
“Twenty years na reunion, tapos may batang may dalang lunchbox?”
May ilan pang napatingin.
Namula ang mukha ko.
Pero bago nila ako paalisin, may matandang lalaki ang lumapit.
Puting-puti na ang buhok niya.
“Anong pangalan mo, iho?”
“Nico po.”
“Ako si Principal Eduardo Herrera.”
Biglang bumilis ang tibok ng puso ko.
Iniabot ko ang baunan.
“Sir… bilin po ni Lolo.”
“Sinong lolo mo?”
“Si Rogelio Manansala po.”
Parang nawalan ng kulay ang mukha niya.
“Rogelio?”
Biglang natahimik ang mga nakapaligid.
May babaeng napahawak sa dibdib.
May isang lalaki namang nagsabi, “Hindi ba siya ‘yung janitor noon?”
Tumango ako.
“Lolo ko po.”
Tiningnan ni Principal Herrera ang baunan na parang may multong bumalik mula sa nakaraan.
“Bakit nasa iyo ito?”
“Sabi po ni Lolo, huwag bubuksan hangga’t hindi kayo kaharap.”
Nagsimula nang maglapitan ang mga dating estudyante.
May isang babae ang bumulong:
“Hindi maaari…”
“Ano po?” tanong ko.
Tumingin siya sa baunan.
“Kay Sir Mateo ‘yan.”
Hindi ko kilala ang pangalan.
Pero parang kilala ng lahat.
At habang dahan-dahang inilalagay ni Principal Herrera ang baunan sa mesa, napansin kong nanginginig ang mga kamay niya.
“Sinong Sir Mateo?” tanong ko.
Matagal bago sumagot ang principal.
“Si Mateo Villareal. Adviser namin noon.”
“Nasaan po siya?”
Walang nagsalita.
Hanggang sa isang babae ang mahinang nagsabi:
“Dalawampung taon na siyang nawawala.”
Tumingin ako sa baunan.
Sabi ni Lolo, nakita niya raw iyon sa lumang stockroom ng school noong huling linggo bago siya maospital.
Doon niya ako pinatawag.
“Nico,” mahina niyang sabi noon, “kung may reunion sila, ibigay mo kay Herrera.”
“Bakit hindi kayo mismo?”
Ngumiti lang siya.
“Baka hindi na ako umabot.”
Tatlong araw pagkatapos noon, namatay siya.
Ngayon ko lang naintindihan kung bakit napakahalaga ng baunan.
Sinubukan ng principal na buksan, pero ayaw bumigay ng takip.
Kumuha sila ng maliit na screwdriver.
Nang tuluyang bumukas—
walang pagkain sa loob.
May kupas na handkerchief.
Isang lumang class picture.
At isang envelope.
Nakasulat sa harap:
PARA SA CLASS OF 1994
Biglang may humikbi.
Binuksan ni Principal Herrera ang sulat.
Sulit-kamay iyon ni Sir Mateo.
“Kung binabasa ninyo ito, malamang hindi ako nakabalik…”
Tumahimik ang buong gym.
Ayon sa sulat, may natuklasan si Sir Mateo tungkol sa scholarship fund ng batch. May perang nakalaan para sa mahihirap na estudyante na hindi nakakarating sa kanila.
May ilang beneficiaries na pekeng pangalan.
May mga pirma ring ginaya.
At bago niya maisumbong, may mga taong nagbanta sa kanya.
Pero hindi iyon ang dahilan ng pagkawala niya.
Sa huling bahagi ng sulat, may sinabi siyang mas personal:
“Rogelio ang tanging taong pinagkatiwalaan ko. Kapag may nangyari sa akin, nasa kanya ang huling ebidensya.”
Napatingin lahat sa akin.
At doon ko nalaman na ang lolo kong tinawag nilang “janitor lang”—
siya pala ang huling taong nakakita kay Sir Mateo.
May nakatagong manipis na compartment sa ilalim ng baunan.
Binuksan nila iyon.
May cassette tape.
May maliit na susi.
At isang papel na may address ng lumang boarding house.
Agad nilang ipinatawag ang ilang dating faculty at mga awtoridad.
Hindi ko maintindihan lahat, pero pinaupo nila ako sa gilid habang pinakikinggan ang cassette.
Boses ni Sir Mateo ang unang narinig.
“Rogelio, kung hindi ako makabalik bukas, huwag mong ibigay agad ito. Hintayin mong may taong handang makinig.”
Pagkatapos, may mahabang katahimikan.
At isa pang boses.
Boses ni Lolo.
“Sir, samahan kita sa pulis.”
“Hindi. May anak ka.”
“Pero delikado kayo.”
“Mas delikado kung malaman nilang may kopya ka.”
Narinig kong bumuntong-hininga si Lolo.
“Babalik kayo, Sir.”
At sumagot si Mateo:
“Pangako.”
Doon ako napaluha.
Pareho pala silang nangako.
Isa na babalik.
Isa na maghihintay.
Pero hindi na sila muling nagkita.
Sinundan ng mga investigator ang address sa papel.
Matagal nang wala ang boarding house, pero may record na tumira roon si Sir Mateo gamit ang ibang pangalan ilang buwan matapos siyang mawala.
Mula roon, natukoy nilang lumipat siya sa ibang probinsya.
At may lumang hospital record na tumugma sa pangalan at edad niya.
Buhay siya noon.
Pero may masakit na kasunod.
Namatay siya labindalawang taon na ang nakalipas.
Mag-isa.
Walang kamag-anak na nakalista.
Walang nakakaalam na may isang buong batch na naghihintay pa rin sa kanya.
Makalipas ang ilang linggo, dinala kami sa sementeryo kung saan siya inilibing.
Mali ang pangalan sa lapida.
Ibang pangalan ang ginamit niya hanggang kamatayan.
Pero ayon sa records, siya nga si Mateo Villareal.
Dala ko ang lumang baunan.
Nasa tabi ko si Principal Herrera at ilang dating estudyante.
Isa-isa silang naglagay ng bulaklak.
May mga umiiyak.
May mga nagsasabing:
“Sir, sorry.”
“Hinintay ka namin.”
“Salamat sa lahat.”
Hindi ko kilala si Sir Mateo.
Pero parang kilala ko na rin siya dahil sa kuwento ni Lolo.
Lumuhod ako sa harap ng puntod.
“Sir…”
Hindi ko alam kung ano sasabihin.
“Si Nico po ako. Apo ni Rogelio.”
Tahimik ang paligid.
“Iningatan po niya ‘yung baunan.”
Napalunok ako.
“Hindi niya po kayo kinalimutan.”
Hinawakan ko ang lumang baunan.
Naalala ko si Lolo sa kama, hirap huminga pero pilit pa ring ngumingiti.
“Lolo,” tanong ko noon, “bakit sobrang importante nito?”
Sagot niya:
“May mga pangakong hindi natutupad dahil ayaw… at may mga pangakong hindi natutupad dahil naubusan lang ng panahon.”
Ngayon ko lang naintindihan.
Inilapag ko ang baunan sa tabi ng lapida.
Pero pinigilan ako ni Principal Herrera.
“Iho, sa’yo na ‘yan.”
“Bakit po?”
“Dahil ikaw ang nagtapos ng paghihintay nilang dalawa.”
Napatingin ako sa kanya.
At doon tuluyang bumigay ang dibdib ko.
Kasi naisip ko—
kung nabuhay lang nang kaunti pa si Lolo, sana siya mismo ang nakarinig na natagpuan na si Sir Mateo.
Sana nalaman niyang hindi siya niloko.
Sana nalaman niyang hindi kinalimutan ng kaibigan niya ang pangako.
Pag-uwi ko, inilagay ko ang baunan sa tabi ng litrato ni Lolo.
Hindi ko na pinunasan ang mga gasgas.
Hindi ko inayos ang kalawang.
Ayokong magmukha itong bago.
Dahil bawat gasgas ay bahagi ng dalawampung taong paghihintay.
Makalipas ang ilang araw, ibinigay sa akin ni Principal Herrera ang kopya ng huling pahina ng sulat ni Sir Mateo.
May isang linya roon na hindi niya nabasa sa reunion dahil nanginginig na siya.
“Rogelio, kung hindi na tayo magkita, sana malaman mong ikaw ang dahilan kung bakit hindi ako tuluyang natakot.”
Umupo ako sa tabi ng puntod ni Lolo at binasa iyon nang malakas.
“Lo…”
Napangiti ako kahit umiiyak.
“Nahanap na namin siya.”
Tahimik.
“Hindi siya nakabalik.”
Humigpit ang hawak ko sa papel.
“Pero hindi rin siya nakalimot.”
Humagulgol ako.
“Sana narinig mo ‘to.”
Walang sumagot kundi hangin.
Doon ko tuluyang naunawaan kung bakit ipinilit ni Lolo na dalhin ko ang baunan sa reunion.
Hindi niya lang gustong mabuksan ang isang lumang kaso.
Gusto niyang tuparin ang huling pangako niya sa kaibigan.
At ako ang naging kamay niya nang wala na siya.
Kaya tuwing nakikita ko ang lumang baunan, hindi ko na naaalala ang mga taong tumawa sa akin.
Ang naaalala ko ay dalawang matandang lalaking dalawampung taon nang hindi nagkita—
isang naghihintay,
isang hindi na nakabalik,
at isang batang dumating nang huli na para pagtagpuin sila… pero sapat na para sabihin sa kanilang dalawa na walang nakalimot.
