Episode 1: barya sa palad, kaba sa dibdib
Maaga pa lang, nasa kalsada na si lola merce. Suot niya ang luma niyang violet na bestida, dala ang maliit na supot na may tinapay at gamot para sa apo niyang si jared. May asthma si jared, at kapag inatake, parang pinipisil ang dibdib. Kaya kahit sumasakit na ang tuhod ni lola merce, bumibiyahe pa rin siya para bumili ng kailangan.
Pagdating niya sa checkpoint, huminto ang jeep. May mga pulis sa gilid, may mga cone, may karatulang “inspection.” Isa-isang pinapababa ang ilang pasahero, lalo na yung mukhang mahina at madaling sindakin.
“ikaw, nanay, baba,” sigaw ng isang pulis habang tinuturo si lola merce.
Napalunok si lola. “anak… saan po ako pupunta?”
Lumapit ang pulis, naka-vest na may nakasulat na “pulis.” “may violation ka. wala kang ID. multa.”
Napatigil si lola. “ha? violation? nagjeep lang naman po ako…”
“wag ka nang madaldal,” singhal ng pulis. “magbayad ka na. kung ayaw mo, sa presinto ka.”
May mga taong nakatingin. May ibang nagvi-video, pero mabilis ding ibinaba ang cellphone. Takot ang lahat. Sa edad ni lola merce, hindi na niya kaya ang gulo. Ang kaya lang niya ay umuwi nang may gamot para sa apo.
Dahan-dahan niyang binuksan ang maliit na pitaka. May ilang papel—pamasahe pauwi, pambili ng gamot, at kaunting sukli para sa bigas. Iyon lang ang meron siya.
“magkano po?” tanong niya, halos pabulong.
“isang libo,” sagot ng pulis, parang normal lang humingi ng gano’n.
Nanginig ang kamay ni lola. “anak… wala po akong ganyan. pambili ko po ng gamot…”
Sumimangot ang pulis at iniabot ang palad. “eh di kung ano meron ka. bilisan mo.”
Napatingin si lola sa kalsada, sa araw, sa mga sasakyan. Parang biglang lumiit ang mundo. Pinaghiwa-hiwalay niya ang pera sa palad—parang binibilang niya hindi lang halaga, kundi hininga ng apo.
Inabot niya ang perang hawak niya. Hindi umabot sa isang libo, pero halos lahat ng dala niya.
Kinuha ng pulis, tapos tumalikod na parang wala lang. Walang resibo. Walang papel. Walang kahit anong patunay.
“pwede na,” sabi niya, malamig.
Bumalik si lola sa jeep, nanginginig ang tuhod. Pero ang pinaka-masakit, hindi yung nawala ang pera. Kundi yung bigat ng hiya—yung pakiramdam na para siyang walang karapatan, na para siyang madaling apakan dahil matanda at mahirap.
Pagbaba niya sa botika, tinignan niya ang presyo ng gamot. Kulang ang pera. Biglang nanghina ang katawan niya. Umupo siya sa gilid ng bangketa, hawak ang supot na walang laman.
At doon, sa pagitan ng ingay ng kalsada at luha niyang ayaw bumagsak, naisip niya: paano siya uuwi kay jared na wala man lang dalang lunas?
Episode 2: ang resibo na wala, ang video na meron
Pag-uwi ni lola merce, sinalubong siya ni jared na hinihingal. “lola… gamot?”
Hindi nakasagot si lola. Yumuko siya at hinaplos ang buhok ng bata. “pasensya na, anak… kulang.”
Nakita ni jared ang mata ni lola—namumula, pero pilit matatag. Hindi na nagtanong ang bata, pero tumahimik siya. At sa katahimikang iyon, parang mas lumakas ang sakit sa dibdib ni lola.
Kinagabihan, narinig ni lola ang kapitbahay niyang si ate gina na kumakatok. “nay merce! nakita ko sa group chat!”
“ano ‘yon?” tanong ni lola, naguguluhan.
Inabot ni ate gina ang cellphone. Isang video: checkpoint, pulis na naka-vest, at isang matandang babaeng violet ang suot—si lola merce. Kita ang kamay na nanginginig, kita ang pag-abot ng pera, kita ang palad ng pulis na kumukuha.
Napatakip si lola sa bibig. “ako ‘yan…”
“nay,” sabi ni ate gina, “hindi ‘to tama. walang resibo. pangingikil ‘to.”
Nanikip ang dibdib ni lola. Hindi niya ugali ang magreklamo. Lumaki siyang nagtitiis. Pero ngayong nakita niya ang video, hindi na lang hiya ang naramdaman niya—galit na tahimik, yung galit na para sa apo niya.
“paano kung iba pa ang nabiktima?” bulong niya.
“may hotline ang city,” sagot ni ate gina. “tutulungan kita. ako na magta-type. ikaw na lang magsasabi.”
Nanginginig ang kamay ni lola habang hawak ang phone. Parang bawat pindot ay pagtapak sa takot. Pero sa kabilang kwarto, umuubo si jared.
At doon kumuha ng lakas si lola. “sige. magrereklamo tayo.”
Nag-send sila ng complaint, kasama ang video, lugar, oras, at paglalarawan sa pulis. Ilang minuto lang, may auto-reply. Pero kinabukasan, may tumawag na totoong tao.
“ma’am mercedes?” boses ng babae. “from the complaint desk po. may case number na kayo. may investigator na pupunta.”
Nanlaki ang mata ni lola. “investigator? ibig sabihin… seryoso?”
“opo,” sagot ng babae. “and ma’am, may iba pa pong nagreklamo. same officer.”
Biglang nanghina ang tuhod ni lola. Ibig sabihin, hindi lang siya. Marami pala. At kung mananahimik siya, mas marami pang mawawalan.
Sa unang pagkakataon matapos ang matagal na panahon, naramdaman ni lola merce na may halaga pa rin ang boses ng isang matanda—kahit pa nanginginig.
Episode 3: pagbalik sa checkpoint
Dalawang araw matapos ang reklamo, may dumating sa bahay ni lola merce—isang babaeng naka-civilian na may ID, kasama ang isang lalaki na tahimik lang pero alerto. “ma’am, ako si investigator ramos,” sabi ng babae. “pwede po ba naming kunin ang statement ninyo?”
Naupo sila sa maliit na sala. Nandoon si jared, nakatingin, hawak ang inhaler na halos ubos na. Bawat tanong ng investigator, parang muling binubuksan ang sugat: paano siya tinawag, paano siya sinigawan, magkano ang kinuha, may resibo ba.
“wala po,” sagot ni lola. “wala po silang binigay.”
Tumango ang investigator. “ma’am, may bodycam ang ilang personnel. may roster. at may video. sapat po ‘to para sa administrative case.”
Napatitig si lola. “hindi po ba ako mababalikan?”
Tahimik sandali ang investigator, saka nagsalita nang mahinahon. “ma’am, may proseso. at kung may threat, we can request protection. pero kailangan po naming tapusin ‘to.”
Kinabukasan, kasama si lola sa pagpunta sa city desk. Hindi na siya pinaharap sa pulis agad. Pero dumaan sila malapit sa checkpoint kung saan nangyari lahat. Nasa lugar pa rin ang cones. Nandoon pa rin ang ingay. Pero ngayon, iba ang pakiramdam—parang may liwanag na sumusunod sa kanya, hindi na puro takot.
Habang naglalakad sila, nakita ni lola sa malayo ang pulis na nanghingi sa kanya ng “multa.” Naka-duty pa rin, pero nang makita siya, biglang nag-iba ang mukha—nanliit, nanlamig.
Lumapit ang isang mataas ang ranggo, kasama ang investigator. “officer dalisay,” tawag ng opisyal. “step aside.”
Parang nabingi ang paligid. Tumingin ang mga kasama niyang pulis. May ilang umiwas. May ilang nagbulungan.
“sir, anong—” simula ni officer dalisay.
“you are under preventive suspension,” sabi ng opisyal, malinaw at matigas. “pending investigation for extortion and grave misconduct.”
Parang binuhusan ng malamig na tubig ang mukha ni dalisay. “sir! hindi totoo ‘yan!”
Itinaas ng investigator ang folder. “we have multiple complaints. and video evidence.”
Nakita ni lola ang sarili niyang kamay sa screenshot—yung nanginginig na pag-abot. Biglang bumalik ang bigat. Pero kasunod noon, may dumating na lakas, parang may humawak sa balikat niya.
At sa harap ng mga tao, sa harap ng mga sasakyan, narinig niya ang salitang matagal niyang inasam: pananagutan.
Episode 4: ang biglang sinibak
Hindi natapos sa suspension. Lumalim ang imbestigasyon. May lumabas na report na hindi lang si lola merce ang ginanito—may vendors, may delivery riders, may estudyante. Pare-pareho: “multa,” “wala kang ID,” “bawal ka rito,” tapos palad na walang resibo.
Isang linggo ang lumipas, tinawagan si lola ng investigator. “ma’am, may update po. officer dalisay was found liable. dismissed from service.”
Napahawak si lola sa dibdib. “sinibak?”
“opo,” sagot ng investigator. “and criminal charges are being prepared.”
Hindi agad nagsaya si lola. Sa halip, biglang sumakit ang lalamunan niya. Hindi dahil naaawa siya sa pulis, kundi dahil naisip niya yung dami ng araw na may mga tulad niyang tumahimik. Ilang lola ang umuwi nang walang gamot? Ilang bata ang umubo sa gabi dahil nawala ang pambili?
Kinagabihan, umupo si lola sa tabi ni jared. Hirap pa rin sa hinga ang bata, pero nakangiti. “lola, yung gamot?”
“bukas, anak,” sabi ni lola, pinipigilan ang luha. “bukas, mabibili na natin.”
Dahil matapos ang dismissal, may dumating na ayuda mula sa city social desk para sa mga biktima. Hindi ito “bayad sa trauma,” sabi ng investigator, pero tulong para sa agarang pangangailangan.
Nang hawak ni lola ang maliit na sobre, parang nag-iba ang timbang ng pera. Hindi na ito simpleng halaga. Para itong piraso ng hustisya na dumaan sa kamay ng isang matanda.
Pero hindi pa rin nawawala ang hiya. Minsan, napapaginipan niya ang palad ng pulis na nakabukas, naghihintay. Minsan, napapahawak siya sa pitaka na parang natatakot na muling maubos.
Hanggang isang gabi, narinig niya si jared na nagdarasal, mahina. “lord, salamat kasi matapang si lola.”
Napatigil si lola. Tahimik siyang umiyak sa dilim—iyakang may pagod, may sakit, at may ginhawa. Kasi hindi niya inaasahang sa huling yugto ng buhay niya, magiging dahilan siya ng pagbabago.
Episode 5: ang resibo ng puso
Dumating ang araw na nakabili sila ng gamot. Sa botika, iniabot ni lola ang bayad, at nang humingi siya ng resibo, ngumiti ang cashier. “opo, ma’am.”
Paglabas nila, kumapit si jared sa kamay ni lola. “lola, hindi na tayo matatakot sa pulis?”
Huminga nang malalim si lola. “hindi lahat, anak. may mababait. pero pag may masama… may paraan.”
Pag-uwi nila, may mga kapitbahay na naghintay. Si ate gina, si mang romy, pati yung tindera sa kanto. May dala silang lugaw at tinapay. Parang maliit na salu-salo. Hindi fiesta, pero parang pagdiriwang ng isang simpleng tagumpay.
“nay merce,” sabi ni ate gina, “dahil sa’yo, tumigil yung kotong sa checkpoint. may bagong officer ngayon, strict sa resibo. natatakot na sila gumawa ng kalokohan.”
Napatakip si lola sa bibig. “ako… hindi ko naman ginusto maging ganito.”
“pero nangyari,” sagot ni mang romy. “kasi pinili mong magsalita.”
Lumapit si jared, bitbit ang papel. Drawing niya: isang lola na naka-violet, isang bata, at isang malaking papel na may nakasulat na “resibo.” Sa taas, may araw.
“para sa’yo, lola,” sabi ni jared. “kasi ikaw yung resibo namin… proof na may good pa.”
Doon tuluyang bumigay si lola. Umiyak siya sa harap ng mga tao, hindi na sa hiya, kundi sa ginhawa. Yakap niya si jared nang mahigpit, parang sa yakap na iyon, pinipilit niyang ibalik lahat ng nawala—hindi lang pera, kundi dignidad.
At sa gitna ng luha, naalala niya ang eksaktong sandali sa checkpoint—yung pag-abot niya ng pera, yung pagkabawas ng pag-asa.
Ngayon, iba na.
Hindi man naibalik ang perang kinuha, naibalik naman ang bagay na mas mahalaga: ang pakiramdam na may saysay ang isang matanda, na kahit nanginginig ang kamay, kaya pa ring tumayo para sa tama.
At sa gabing iyon, bago matulog si jared, niyakap niya si lola at bumulong:
“lola… salamat kasi nagreklamo ka. kaya pala tayo umiyak… para gumaan.”
