Ang Araw Na Ginawang Entablado Ang Kalsada
Isang hapon na dapat tahimik lang, naging pinakamaingay na hiya sa buong eskinita. Sa gitna ng makitid na daan, sa pagitan ng magkakadikit na bahay, nakaluhod si Lola Rosa sa sementong mainit pa sa araw. Nanginginig ang mga kamay niya habang nakapatong sa lupa, at ang mga mata niya ay namumula, hindi lang dahil sa alikabok, kundi dahil sa pinipigilang luha.
Sa harap niya, nakatayo si Cora, ang biyenan ng anak ni Lola Rosa. Matigas ang mukha ni Cora, nakapamewang, at nakatutok ang daliri niya sa matanda na parang hukom. Sa paligid, nakapila ang mga kapitbahay, may mga nakataas na kamay na nakaturo, may mga nakasingit pa ang cellphone sa pagitan ng mga balikat para makunan ang eksena.
“Lumuhod Ka.” Sigaw ni Cora, malakas na parang gustong marinig hanggang dulo ng kanto. “Humingi Ka Ng Tawad Sa Ginawa Mo, Para Matuto Ka.”
Napalunok si Lola Rosa. Hindi siya lumalaban. Hindi siya sumasagot. Hindi dahil wala siyang sasabihin, kundi dahil kahit anong sabihin niya, parang wala nang may gustong maniwala.
“Hindi Ko Kinuha.” Mahina niyang bulong, halos hindi marinig. “Hindi Ko Alam Kung Saan Napunta.”
Tumawa ang isang kapitbahay. May sumingit na boses mula sa crowd. May nagbulong ng “Naku, matanda na nga, magnanakaw pa.” May iba namang nagkunwaring naaawa, pero hindi umaalis sa panonood.
At doon mismo, sa harap ng lahat, ginawa nilang parang palabas ang pagyuko ng isang matanda.
Pero ang hindi nila alam, hindi lahat ng nanonood ay natutuwa. At hindi lahat ng tahimik ay mahina. Dahil sa dulo ng eskinita, may papalapit na taong hindi sanay manood lang kapag may inaapakan.
Ang Bintang Na Mas Masakit Pa Sa Sampal
Nagsimula ang lahat sa isang simpleng nawawalang pera. Isang sobre daw na may laman na pangbayad sa matrikula ng apo, at pambayad sana sa gamot ni Cora. Isang umaga, nagkagulo sa bahay ng mag-asawang Ana at Mark, anak ni Lola Rosa at manugang niya. Si Cora ang unang sumigaw, at ang unang tinuro, si Lola Rosa.
“Siya Ang Huling Nakita Kong Pumasok Sa Kwarto.” Sabi ni Cora noon, habang nakatingin sa mga tao na parang may hawak na ebidensya. “Sino Pa Ba Ang Kukuha No’n Kung Hindi Siya.”
Si Lola Rosa ay nakikitira lang. Tahimik lang siya sa isang sulok ng bahay, nagluluto, naglilinis, at nag-aalaga sa apo kapag may pasok ang mag-asawa. Hindi siya humihingi. Hindi siya nagrereklamo. Ang gusto lang niya, makita ang anak niya na maayos ang buhay.
Pero si Cora, iba ang tingin. Para kay Cora, si Lola Rosa ay pabigat. Para kay Cora, ang bahay ay dapat kontrolado niya. Para kay Cora, ang salita niya ang batas, lalo na kapag wala sa bahay ang anak niyang si Mark.
Kaya nang mawala ang sobre, hindi na siya nagtanong. Hindi na siya nag-imbestiga. Pinili niyang manisi. Pinili niyang ipahiya ang pinakamadaling apakan.
“Umamin Ka Na.” Sabi ni Cora habang nakatayo sa sala. “Kung Hindi, Hindi Ka Kakain Dito.”
Nang umiyak si Lola Rosa at sinabing wala siyang alam, doon lalo uminit ang ulo ni Cora. Tinawag niya ang mga kapitbahay, kunwari humihingi ng tulong maghanap. Pero ang totoo, gusto niyang may saksi. Gusto niyang may manood. Gusto niyang may magkuwento.
At ang pinakamalala, gusto niyang lumuhod si Lola Rosa para maramdaman nitong wala siyang lugar sa bahay na iyon.
“Dito Ka Lumuhod.” Sigaw ni Cora nang lumabas sila sa eskinita. “Para Makita Ng Lahat Na Hindi Lahat Ng Matanda, Dapat Iginagalang.”
Sa sandaling iyon, hindi lang pera ang nawawala. Pati dignidad.
Ang Tahimik Na Tawag Na Nagbago Ng Hangin
Habang nakaluhod si Lola Rosa at patuloy ang turo at bulong ng mga tao, may isang batang lalaki ang nakasilip sa may pintuan. Si Gab, apo ni Lola Rosa, nanginginig ang labi at hawak ang lumang keypad phone ng nanay niya. Kanina pa siya umiiyak sa loob, pero nang makita niyang halos hindi na makatayo ang lola niya, parang may something sa dibdib niyang pumitik.
“Ma.” Pabulong niyang sabi sa sarili niya. “Hindi Tama ‘To.”
Naalala ni Gab ang isang pangalan na palaging binabanggit ng lola niya kapag may problema. Isang taong “hindi nananakit,” isang taong “hindi natatakot sa mayabang,” at isang taong “marunong makinig.”
Ang Ninong Pol.
Ninong si Pol ni Ana, at parang kapatid na ng pamilya nila. Pulis si Ninong Pol, pero higit sa uniporme, kilala siya sa lugar nila bilang taong hindi pumapayag na gawing biro ang pang-aapi. Ilang beses na siyang tumulong sa mga kapitbahay, hindi para magpakitang-gilas, kundi para ayusin ang gulo bago pa lumala.
Pinindot ni Gab ang number na naka-save sa phone. Nanginginig ang daliri niya habang tinatawag ang linya.
“Ninong.” Umiiyak niyang sabi pag may sumagot. “Si Lola… Pinaluluhod Po Ni Lola Cora Sa Labas. Ang Daming Nanunuod. Tinuturo Siya Parang Masama.”
May ilang segundong katahimikan sa kabilang linya. Tapos isang boses ang sumagot, mababa pero mabigat.
“Asan Kayo.” Tanong ni Ninong Pol.
“Nasa Eskinita Po. Sa Tabi Ng Tindahan Ni Aling Nena.” Sagot ni Gab.
“Sige.” Sabi ni Ninong Pol. “Huwag Kang Umiiyak. Papunta Na Ako.”
Pagkatapos ng tawag, hindi alam ni Gab kung ano ang mangyayari. Pero naramdaman niya na sa unang pagkakataon, may darating na kakampi.
Samantala, sa eskinita, patuloy pa rin ang pang-aalipusta. Patuloy ang turo. Patuloy ang bintang. Patuloy ang pagpilit kay Lola Rosa na magsalita ng salitang hindi niya kayang sabihin.
“Sabihin Mo.” Sabi ni Cora, mas nilalapitan ang matanda. “Sabihin Mong Ikaw Ang Kumuha, Para Tapos.”
Napapikit si Lola Rosa. Naramdaman niyang umiikot ang ulo niya. Naramdaman niyang mabigat ang tuhod niya sa semento. Naramdaman niyang kung tatagal pa ito, baka hindi na siya makatayo.
At doon, sa dulo ng eskinita, may biglang katahimikan na pumasok. Parang may hangin na humigop ng lahat ng ingay. May mga kapitbahay na napalingon. May mga kamay na unti-unting bumaba. May mga bibig na tumigil sa pagbulong.
May papalapit na pulis.
At sa unang hakbang pa lang niya, ramdam ng lahat na hindi siya dumating para manood.
Ang Pagdating Ng “Ninong” Na Nagpatigil Sa Lahat
Diretso ang lakad ni Ninong Pol papunta sa gitna ng crowd. Naka-uniporme siya, maayos ang suot, at ang tingin niya ay hindi galit, pero matalim. Sa bawat hakbang niya, parang lumiliit ang mga taong kanina ay matapang. Yung mga kanina ay ang lakas tumuro, biglang nagkatinginan na parang naghahanap ng dahilan para umurong.
Nang makita niya si Lola Rosa na nakaluhod, humigpit ang panga niya. Lumuhod siya sa tabi ng matanda, hindi para ipahiya si Cora, kundi para tulungan si Lola Rosa tumayo.
“Rosa.” Mahina niyang sabi. “Tayo Na.”
Nanginginig si Lola Rosa habang hinawakan ang braso ni Ninong Pol. Halos hindi siya makatayo, pero dahan-dahan, inangat siya ni Ninong Pol, parang pinapaalala sa lahat na ang matanda ay hindi basura na pwedeng ipakita sa kalsada.
Pagkatapos, tumayo si Ninong Pol at hinarap si Cora.
“Sino Ang Nag-utos Na Paluhurin Siya.” Tanong niya, kalmado pero may bigat.
Umirap si Cora, pero halatang nag-aalangan na. “Ako.” Sagot niya. “May Kinuha Siya. Dapat Lang ‘Yan.”
Tumango si Ninong Pol na parang nakikinig, pero hindi naniniwala basta-basta.
“May Ebidenysa Ka.” Tanong niya.
Natahimik si Cora. Naghanap siya ng sagot sa crowd. Yung mga kapitbahay na kanina ay panay bulong, ngayon biglang umiwas ng tingin. Yung mga phone na nakatutok kanina kay Lola Rosa, ngayon unti-unting bumaba.
“May Nagsabi.” Pilit na sagot ni Cora. “Siya Ang Huling Pumasok Sa Kwarto.”
“Ah.” Sabi ni Ninong Pol. “So Bintang.”
Lumapit si Ninong Pol sa guard rail sa gilid at kinuha ang maliit na body camera na naka-clip sa dibdib niya. Hindi niya ito tinutok para manakot. Tinapatan niya ito para malinaw.
“Makinig Kayo Lahat.” Sabi niya, lumingon sa crowd. “Ang Pagpapaluhod Sa Isang Matanda Sa Harap Ng Maraming Tao Ay Hindi Disiplina. Humiliation Iyan. At Kapag May Kasamang Bintang At Paninirang-Puri, May Pananagutan Iyan.”
Biglang may umubo sa crowd. May isang kapitbahay ang napakamot sa ulo. May isa pang babae ang napayuko.
Pero si Cora, pilit pa ring matapang. “Pulis Ka Lang.” Sabi niya. “Hindi Mo Alam Ang Nangyayari Sa Bahay Namin.”
Tumango si Ninong Pol. “Tama Ka.” Sabi niya. “Hindi Ko Alam Lahat. Kaya Huwag Kang Magsisinungaling. Dahil May Alam Ako Na Sigurado.”
Nanlaki ang mata ni Cora. “Ano.”
Huminga nang malalim si Ninong Pol at inilabas ang phone niya. May ipinakita siyang larawan, at may kasunod na video. Hindi ito galing sa chismis. Hindi ito galing sa kapitbahay. Galing ito sa CCTV ng maliit na tindahan sa tapat ng bahay nila, yung tindahan ni Aling Nena na nakatutok ang camera sa daanan papunta sa bahay.
“Kanina.” Sabi ni Ninong Pol. “May Dumaan Dito, Pumasok Sa Inyo, At Lumabas Na May Hawak Na Sobre.”
Lumapit ang ilang kapitbahay para sumilip. Sumunod ang bulong, pero hindi na pang-iinsulto. Bulong na may gulat.
Kita sa video si Mark, anak ni Cora, papasok sa bahay habang walang tao. Kita siyang tumitingin sa paligid. Kita siyang dumiretso sa kwarto. At pagkatapos ng ilang minuto, lumabas siyang may hawak na maliit na sobre, isiniksik sa bulsa, at nagmadaling umalis.
Namutla si Cora. Parang nawalan ng dugo ang mukha niya. Yung daliri niyang kanina ay nakaturo, biglang bumaba.
“Hindi Pwede.” Pabulong niyang sabi. “Hindi Pwede… Anak Ko ‘Yan.”
Tumingin si Ninong Pol sa kanya. “Kaya Ka Matapang.” Sabi niya. “Kasi Akala Mo, Kapag Pamilya Mo, Pwede Mong Takpan.”
Nanlumo si Lola Rosa. Nanginginig ang labi niya. Hindi dahil masaya siyang napatunayang tama siya, kundi dahil masakit. Masakit na sa dulo, siya pa ang ginawang alay para matakpan ang tunay na kumuha.
At doon, biglang dumating si Ana, hingal at galing sa loob, kasama si Gab. Pagkakita niya sa video, napahawak siya sa dibdib.
“Si Kuya Mark.” Mahina niyang sabi. “Bakit.”
Tumahimik ang eskinita. Yung mga kapitbahay na kanina ay ang daming salita, ngayon parang nalunok ang dila. Yung mga nanood na parang may palabas, ngayon biglang walang gustong tumingin sa mata ni Lola Rosa.
Lumapit si Ninong Pol kay Cora at nagsalita nang malinaw.
“Cora, Ang Ginawa Mo Kay Lola Rosa Ay Elder Abuse.” Sabi niya. “At Ang Bintang Mo Ay Paninirang-Puri. Hindi Kita Ipapahiya Katulad Ng Ginawa Mo Sa Kanya. Pero Dadalhin Natin Ito Sa Barangay At Kung Kailangan, Sa Presinto.”
Nanginginig si Cora. “Wala Kang Karapatan.”
Tumango si Ninong Pol. “May Karapatan Ang Batas.” Sagot niya. “At May Karapatan Ang Matanda Na Igalang.”
Sa huli, si Cora ang napaupo sa gilid, hawak ang ulo, hindi dahil may umapak sa kanya, kundi dahil hindi na siya makakatakas sa katotohanan. At si Lola Rosa, nakatayo na ngayon, hawak ang kamay ni Ana, tahimik pero matatag.
Bago umalis si Ninong Pol, humarap siya sa mga kapitbahay.
“Sa Susunod Na Makakita Kayo Ng Inaapi.” Sabi niya. “Huwag Kayong Maging Audience. Maging Tao Kayo.”
Walang sumagot. Wala nang tawa. Wala nang turo. Wala nang yabang.
Tahimik na ang lahat, kasi ngayon lang nila naintindihan na ang hiya na ibinibigay mo sa iba, minsan babalik sa’yo nang mas masakit.
Moral Lesson
Huwag Mong Gawing Laruan Ang Dignidad Ng Matanda, Dahil Ang Paggalang Ay Hindi Nawawala Kahit Mahirap Ang Buhay. Huwag Kang Magsalita At Manisi Nang Walang Ebidenysa, Dahil Ang Bintang Ay Kayang Wasakin Ang Puso Ng Isang Tao Na Wala Namang Kasalanan. Kapag May Nakikita Kang Inaapi, Huwag Kang Makitawa O Manood Lang, Dahil Baka Isang Araw, Ikaw O Mahal Mo Ang Nasa Posisyon Nila. Kung Nakaantig Sa’yo Ang Kwentong Ito, I-Share Mo Ito Sa Pamamagitan Ng Pag-Click Ng Share Button Para Makaabot Sa Mas Maraming Tao Na Kailangan Ng Paalala At Tapang.
