Para sa kanila, isa lang akong maingay at makulit na ina sa harap ng bintana ng botika.
Isang maruming babae na halatang walang pambayad, pero pilit pa ring kumakapit sa reseta na parang may himalang mangyayari.
At para sa mga taong nakapila sa likod ko, isa lang akong istorbo—isang kahihiyang dapat paalisin para bumilis ang pila.
Pero hindi nila alam na sa oras na iyon, bawat segundo ng pagkakatigil ko sa hospital pharmacy ay katumbas ng pag-agaw ng hininga ng anak ko sa pediatric ward.
Ako si Liza. Tatlumpu’t siyam na taong gulang. Labandera sa umaga, tagalinis sa hapon, at ina buong magdamag.
Tatlong araw nang nilalagnat ang bunso kong si Ben. Nung una, akala ko simpleng trangkaso lang. Pero nang manghina siya, mangisay, at hirap nang huminga, saka ko lang siya naisugod sa ospital. Ang problema, pagkatapos ng tests, sinabi ng doktor na kailangan agad ng antibiotic, nebulizing meds, at isang mamahaling injection.
Nang ibigay sa akin ang reseta, para akong hinatulan.
Dahil ang pera ko noon ay kulang pa sa kalahati.
Nanginginig ang kamay ko habang inilalabas ko ang mga lukot na perang naipon ko mula sa bulsa, lumang pitaka, at supot ng bigas na pinagtataguan ko ng ipon. Bente. Singkwenta. Dalawang tig-iisang daan. May ilang baryang nakabalot pa sa panyo.
“Tama na po ba ito?” mahina kong tanong sa pharmacist sa likod ng salamin.
Kinuha niya ang reseta, mabilis na nag-compute, at tumingin sa akin na parang nahihiya na inuutusan siyang maging matigas.
“Ma’am, kulang po ito. Malayo pa.”
“Puwede pong kalahati muna? Kahit iyong pinakaimportante lang? Babayaran ko po ang kulang mamaya. Magsasampay pa po ako, mangungutang pa po ako…”
Bago pa siya makasagot, may babaeng nasa likod ko ang bumulong nang malakas.
“Kung wala palang pambayad, ba’t dito nagpapaospital?”
Parang kutsilyong tumarak iyon sa likod ko. Pero hindi ako lumingon. Wala akong oras para masaktan.
“Please,” sabi ko ulit, “anak ko po ang nakaratay sa taas. Huwag n’yo po akong paalisin.”
Umiling ang pharmacist. “Ma’am, may proseso po tayo. Hindi ko puwedeng ilabas kung hindi bayad.”
Doon ako napahawak sa gilid ng counter. Ramdam ko na nanginginig na ang tuhod ko. Sa sobrang desperasyon, kinalkal ko ang lumang tela kong bag. Baka sakaling may nakalimutan pa akong pera. Sa halip, ang nahugot ko ay isang kupas, gusot, at halos mapunit nang piraso ng papel.
Lumang resibo iyon.
Araw-araw ko iyong dala, hindi dahil may halaga pa, kundi dahil hindi ko kayang itapon.
Nahulog ang resibo sa counter. Napatingin ang pharmacist.
“Ano po iyan?” tanong niya.
Hindi ko agad sinagot. Tinitigan ko lang ang papel na iyon. Resibo iyon ng gamot, labing-isang taon na ang nakaraan. Panahon noong buhay pa ang asawa kong si Mario. Panahon noong may isa pa kaming anak—ang panganay naming si Bea.
Noong panahong iyon, si Bea ang nakaratay sa parehong ospital. Leukemia. Sakit na unti-unting kumain sa katawan ng anak kong pinakamakulit at pinakamasayahin. Wala kaming pera noon, pero hindi sumuko si Mario. Kahit maghapon siyang construction worker at magdamag na tricycle driver, hindi niya binitiwan ang laban ng anak namin.
Isang gabi, dito rin sa pharmacy na ito, kulang din ang pambayad namin. Umiyak ako noon katulad ng pag-iyak ko ngayon. Pero si Mario, kahit wasak na wasak na, ngumiti at sinabing, “Itabi mo ang resibo, Liza. Paalala iyan na lumaban tayo hanggang dulo para sa anak natin.”
Iyon ang huling gamot na binili namin para kay Bea bago siya mawala makalipas ang tatlong araw.
Mula noon, naging anting-anting ko ang resibo. Hindi para sa suwerte—kundi paalala na minsan, kahit ubos ka na, kailangan mo pa ring magmahal nang buo.
Kaya nang makita iyon ng pharmacist, mahinahon kong sinabi, “Wala po iyang silbi. Alaala lang po ng anak kong nauna nang mawala.”
Pero bigla siyang napatigil.
Kinuha niya ang resibo. Sinuri. Binaliktad. Tiningnan ang serial number. Tapos dahan-dahan siyang tumingala sa akin.
“Ma’am… saan n’yo po nakuha ito?”
“Sa akin po iyan,” sabi ko. “Sa anak ko po. Matagal na.”
Bigla siyang tumayo. Tinawag niya ang kasama niyang mas matandang pharmacist. Pagkakita noong babae sa resibo, natakpan nito ang bibig niya. Para bang may multong bumalik sa harap niya.
“Sir Allan…” bulong ng matandang babae sa lalaking kaharap ko. “Iyan yata ‘yung resibong hinahanap ng dating chief pharmacist.”
Hindi ko naintindihan ang sinasabi nila. Lalo lang akong kinabahan.
“Ano pong ibig n’yong sabihin?” tanong ko.
Huminga nang malalim ang lalaking pharmacist. Namumuo ang luha sa mga mata niya habang hawak pa rin ang lumang resibo.
“Ma’am… ang pirma sa likod nito… pirma ito ng nanay ko.”
Parang biglang humina ang ugong ng buong paligid.
Lumapit siya sa salamin at ipinakita sa akin ang likod ng resibo. Noon ko lang napansing may kupas palang sulat doon, halos nabura na ng panahon at pawis ng mga palad ko. Hindi ko iyon napapansin dahil hindi ko naman na tinitingnang mabuti ang papel.
Nakasaad doon sa kupas na tinta:
“For Family Assistance Endorsement – fully covered if ever they return. – C. Ramirez”
Napahawak ako sa bibig ko.
Ikinuwento niya na ang nanay niyang si Chief Pharmacist Cecilia Ramirez ay may maliit na personal charity fund noon para sa mga pamilyang lumalaban para sa may sakit na anak. Ayon sa kanya, bihira lang mag-endorse ang kanyang ina, at ginagawa lang iyon sa mga pamilyang napatunayan niyang tapat at lumalaban nang marangal.
“Naalala ko kayo,” nanginginig niyang sabi. “Bata pa ako noon. Nakita ko ang tatay n’yo… este, ang asawa n’yo. Siya po ang tumulong buhatin ang nanay ko nang himatayin ito sa duty. Ayaw niyang tumanggap ng pera. Ang sabi niya, ‘Kung gusto n’yo po kaming tulungan, ipagdasal n’yo na lang ang anak namin.’”
Doon tuluyan akong napaiyak.
Hindi ko na kinaya. Napaupo ako sa sahig sa tapat ng counter habang yakap-yakap ko ang lumang bag ko. Bumalik sa akin ang mukha ni Mario—pagod, pawisan, pero matatag. Bumalik ang tawa ni Bea. Bumalik lahat ng gutom, puyat, dasal, at pagkawala na akala ko’y nailibing ko na sa loob ko.
“Patay na po ang asawa ko,” umiiyak kong sabi. “Pati ang anak naming si Bea… wala na rin po.”
Tahimik ang buong waiting area.
Yung mga kanina’y nakatingin lang, hindi na makapagsalita. Yung babaeng nanlait sa akin, yumuko.
Lumabas si Allan mula sa pintuan ng pharmacy at lumapit sa akin. Hindi niya alintana ang pila, ang mga tingin ng tao, o ang gulo sa paligid.
“Ma’am,” sabi niya habang iniaabot ang reseta, “hindi lang po libre ang gamot ng anak n’yo.”
Napatingala ako.
“Lahat po ng nasa listahan, sagot ng assistance fund. Pati antibiotics para sa susunod na pitong araw. Pati nebulizer set. Pati laboratory discount. Ako na rin po ang kakausap sa billing.”
Hindi ako makapaniwala.
“Ano po?”
“Libre na po ang lahat ng gamot.”
Parang tumigil ang mundo.
Hindi ko alam kung hahagulgol ba ako, luluhod, o sisigaw sa tuwa. Pero ang lumabas lang sa bibig ko ay pangalan ng asawa ko.
“Mario…”
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi lang sakit ang naramdaman ko sa pagbanggit ng pangalan niya.
Kundi pag-asang iniwan niya pala para sa amin.
Nang maiakyat ko ang mga gamot sa ward, nadatnan ko si Ben na mahina pa ring nakahiga. Mainit pa rin ang noo niya, pero nang maramdaman niyang hawak ko ang kamay niya, bahagya siyang dumilat.
“Ma…” bulong niya.
“Nandito na ang gamot mo, anak,” sabi ko habang pinipigilan ang hikbi. “Hindi ka pababayaan ni Mama.”
Napangiti siya nang bahagya, iyong ngiting parang si Bea noong maliit pa siya. At doon ako tuluyang nadurog.
Dahil habang pinapainom ng nurse ang gamot sa bunso ko, pakiramdam ko nasa tabi ko sina Mario at Bea—parang tahimik lang silang nakabantay, parang sinasabi nilang hindi pa tapos ang laban ko.
Kinagabihan, matapos maibigay ang unang dose ng gamot, bumalik si Allan sa ward. May dala siyang maliit na sobre. Nandoon ang photocopy ng lumang resibo at isang sulat-kamay na note.
“Ang kabutihan ay hindi nawawala. Minsan, umiikot lang ito at bumabalik sa panahong pinakakailangan mo.”
Hindi ko napigilang umiyak nang tahimik sa gilid ng kama ni Ben.
Dahil sa totoo lang, hindi naman talaga gamot lang ang ibinigay nila sa akin noon.
Ibinigay nila ang pakiramdam na hindi pa ako tuluyang talo.
Na kahit maraming beses na akong iniwan ng buhay na luhaan at walang-wala, may mga alaala palang iniipon ang langit para sa tamang oras.
At ang pinakamasakit na natutunan ko sa araw na iyon ay ito:
Minsan, ang mga taong nawala na sa atin ang siya palang patuloy na nagliligtas sa atin—sa pamamagitan ng kabutihang iniwan nila, ng pagmamahal na hindi kayang ilibing ng panahon, at ng isang lumang resibo na akala ko’y alaala lang ng sakit…
pero naging daan pala para mailigtas ko ang huli kong anak.
Kung may aral mang iniwan sa akin ang araw na iyon, ito iyon:
Huwag mong maliitin ang kabutihang ginawa mo sa gitna ng sarili mong pagdurusa. Dahil may mga luha na pinupunasan ng Diyos gamit ang kabutihang itinanim mo noon.
