EPISODE 1: ANG PARATANG SA SALA
Tahimik ang mansion, pero sa loob ng sala, parang may bagyong sumabog. Nakatayo si LENA, kasambahay na simple ang suot, nanginginig ang kamay habang hawak ang apron niya. Sa tapat niya, si DONYA CELINA, elegante, naka-perlas, at nagngangalit ang mga mata.
“ASAN?” sigaw ni Donya Celina, nakaturo ang daliri. “ASAN ANG ALAS-DOSE KO, LENA?!”
Napasinghap ang dalawang helper sa likod. Si manong driver, nakatungo. Sa sofa, may nakabukas na kahon ng alahas—kulang ang isang piraso: isang lumang relo na ginto, kupas na sa panahon pero mahalaga sa may-ari.
“Donya… hindi po ako kumuha,” mahina ngunit malinaw na sabi ni Lena.
“HUWAG MO AKONG PA-IKOTIN!” singhal ng Donya. “IKAW ANG HULING NAGLINIS DITO!”
“Donya, naglinis po ako, opo. Pero hindi ko po ginalaw—”
“EH SINO? MULTO?” tumawa si Donya Celina, pero hindi nakakatawa. “Lahat kayo dito, galing probinsya, alam ko na galawan! Pag nakakita ng mamahalin, kumikislap ang mata!”
Parang sinampal si Lena ng mga salita. Namula ang mata niya, pero pinipigilan niyang umiyak. Nasanay siyang lunukin ang sakit. Nasanay siyang tanggapin na kapag mahirap ka, ikaw ang unang pinaghihinalaan.
“Donya,” singit ng isa pang kasambahay, si Mila, “baka po naiwan niyo lang—”
“MANAHIMIK KA!” bulyaw ni Donya. “Huwag niyo kong gawing tanga!”
Lumapit si Donya Celina kay Lena, halos magdikit ang mukha nila. “Sabihin mo na. Saan mo tinago? Baka ibinenta mo na?”
Hindi nakasagot si Lena. Sa dibdib niya, may init—hindi galit, kundi pagod. Pagod na mapagkamalang masama kahit ang tanging kasalanan niya lang ay maging mahirap.
Sa gilid ng sala, may dalawang bagong staff—isang lalaki at isang babae—nakatingin lang, parang nanonood ng drama. Sa mesa, may nakabukas na lumang libro, at sa tabi nito, isang maliit na kahon ng mga lumang gamit: lumang litrato, rosaryo, at… isang lumang diary na kulay brown, nakatali ng pisi.
Pero walang pumapansin sa diary. Ang lahat ng mata, nasa kasambahay na pinaparusahan kahit wala pang ebidensya.
“Kung ayaw mong umamin,” sabi ni Donya Celina, malamig ang boses, “may pulis tayong tatawagin. At siguraduhin mo… hindi ka na makakahanap ng trabaho kahit saan.”
Dumilim ang paningin ni Lena. Hindi dahil sa takot sa pulis—kundi sa takot na mawalan ng kabuhayan. May inaaruga siyang kapatid. May nanay siyang may sakit. Ang trabaho sa mansion ang huling sanga na kinakapitan niya.
“Donya… awa po,” pakiusap niya, nanginginig. “Hindi ko po kaya ‘yan.”
“Awa?” ngumisi si Donya. “Bakit ako maaawa sa magnanakaw?”
At sa sandaling iyon, kahit hindi pa umiiyak si Lena, may luha nang bumabagsak sa loob niya—luha ng taong hindi na alam kung paano ipagtatanggol ang sarili sa isang paratang na mas mabilis kumalat kaysa katotohanan.
EPISODE 2: ANG PAGHAHALUGHOG SA KWARTO
Hindi pa sumasapit ang hapunan, pero sinira na ng hinala ang buong bahay. Pinapunta ni Donya Celina ang head housekeeper. “HALUGHUGIN NIYO KWARTO NI LENA,” utos niya, walang pag-aalinlangan.
Nanginginig si Lena habang sinusundan sila sa quarters. Ang mga mata ng ibang kasambahay, halo—may awa, may takot, at may ilan ding may lihim na tuwa, dahil minsan, kapag may napag-initan, may nababawasan sa kompetisyon.
Pagbukas ng pinto ng kwarto ni Lena, bumungad ang maliit na espasyo: isang kama, isang kahon ng damit, isang lumang bag, at isang larawan ng pamilya na nakapaskil sa dingding.
“Buksan!” sigaw ni Donya Celina.
Binuksan ang kahon. Kinapa ang damit. Inalog ang bag. May nalaglag na maliit na rosaryo at isang pirasong papel—resibo ng padala.
“Donya,” pakiusap ni Lena, “iyan lang po mga gamit ko… wala po akong tinatago…”
“WAG MO AKONG DAHILANAN!” balik ng Donya. “ALAM KO KAYO. MAGALING KAYONG MAGTAGO!”
Habang hinahalughog, may isang bagay na nahulog mula sa ilalim ng kutson—isang maliit na sobre. Napasilip si Donya.
“Ayan!” sigaw niya. “ANO ‘TO?!”
Mabilis na dinampot. Binuksan. Ngunit sa loob, hindi alahas ang laman—kundi isang lumang picture ng batang babae, nakangiti, at may sulat sa likod: “Para kay Ate Lena, huwag mo kaming kalimutan.”
Natigilan si Lena. “Donya… anak po ‘yan ng kapatid ko. Pinapadala niya po sa akin…”
Pero hindi tumigil si Donya. “Drama na naman! Baka cover-up!”
Lumapit ang head housekeeper, mahina ang boses. “Wala po kami makita, Donya.”
Namula ang mukha ni Donya Celina sa galit. “EH ‘DI MAS LALO! MAS MAGALING ‘TO! ISA PA! HALUGHUGIN NIYO!”
Parang pinipira-piraso ang pagkatao ni Lena. Sa bawat drawer na binubuksan, sa bawat damit na hinahawakan, parang sinasabing wala siyang karapatang magkaroon ng privacy dahil kasambahay lang siya.
Sa hallway, may narinig na bulong: “Baka nga siya…”
Napapikit si Lena. Hindi siya sumagot. Kasi kung sasagot siya, tatawagin siyang bastos. Kung tatahimik siya, tatawagin siyang guilty. Wala siyang panalo.
Pagbalik nila sa sala, nakaupo si Donya Celina na parang reyna sa trono. “Pulis,” sabi niya sa phone. “May magnanakaw dito.”
Nanlaki ang mata ni Lena. Lumuhod siya sa harap ng Donya, hindi para magmakaawa sa dignidad, kundi para sa buhay.
“Donya,” hikbi niya, “hindi po ako magnanakaw. Huwag niyo po akong sirain…”
Dahan-dahang tumayo si Donya Celina, tinitigan siya mula ulo hanggang paa. “Kung hindi ikaw, sino? Eh ikaw lang ang bagong salta na may access sa sala.”
“Donya… matagal na po ako dito,” singhot ni Lena. “Tatlong taon na po…”
Biglang natahimik ang sala. Tatlong taon. Tatlong taon ng pagwawalis, paglalaba, pag-aalaga. Tatlong taon na parang wala lang.
Sa gilid, ang bagong staff na babae, napatingin sa mesa. Nandoon ang lumang kahon ng gamit ni Donya—at yung diary na kulay brown.
Nilapitan niya. “Donya… ano po ‘yang diary?”
Hindi sumagot si Donya. Galit pa rin, abala sa tawag. Pero sa diary, may punit na tali—parang handang magbukas.
At sa loob nito, nakatago ang katotohanan—hindi lang tungkol sa relo.
Kundi tungkol kay Lena.
EPISODE 3: ANG LUMANG DIARY NA NAGBUKAS NG SUGAT
Dumating ang pulis, pero bago pa man sila makapasok, may sumigaw mula sa sala.
“DONYA! Nandito po!” sigaw ng bagong staff na babae, si Kara. Hawak niya ang lumang diary, at sa pagitan ng mga pahina, may kumislap na ginto.
Napatigil ang lahat. Pati si Donya Celina, natigilan sa gitna ng pagsigaw.
“Anong nandiyan?” singhal ni Donya, pero may kaba na sa boses.
Dahan-dahang inilapag ni Kara ang diary sa mesa. Binuklat niya sa pahinang may nakasingit na lumang tela. At doon—nakatago—ang nawawalang alas-dose.
“Donya… dito po nakasingit,” mahina pero malinaw na sabi ni Kara.
Parang binuhusan ng malamig na tubig ang sala. Si Lena, nakaluhod pa rin, napatingala. Namilog ang mata niya.
“Hindi siya,” bulong ng isang helper.
Namuti ang mukha ni Donya Celina. “B-bakit nasa diary ko ‘yan?”
Hindi makasagot ang mga tao. Pero alam nilang ngayon, nag-iba ang kwento.
Lumapit si Donya, mabilis na dinampot ang diary. Nanginginig ang kamay niya habang tinitingnan ang pahina—at biglang napatingin siya sa sulat-kamay.
Parang may bumalik sa alaala niya. Parang biglang bumuka ang isang sugat na matagal na niyang tinakpan ng yaman at pride.
“Buksan niyo nga ‘yan, Donya,” mahina ang sabi ng head housekeeper. “Baka… may sagot.”
Ayaw sana ni Donya. Parang takot siyang basahin ang sariling sulat. Pero ang lahat ng mata, nakatutok. Pati ang pulis, nakatayo sa gilid, naguguluhan.
Dahan-dahang binuklat ni Donya ang diary. Nakita ang petsa—20 years ago.
At nagsimulang basahin ng mata niya ang sariling salita:
“Kung sakaling mawala ako… sana hanapin ng anak ko ang kapatid niyang babae. Iniwan ko siya sa bundok dahil wala akong lakas. Patawad…”
Nanlaki ang mata ni Donya. Bumigat ang dibdib niya. “Hindi…”
Tinignan niya ang susunod na pahina:
“Ang pangalan ng bata: ELENA. Isang batang may nunal sa may kaliwang kilay. Sana mabuhay siya. Sana mapatawad niya ako.”
Parang may kumulog sa loob ng sala. Si Lena, napahawak sa kilay niya—may nunal doon, matagal na niyang kinamumuhian kasi lagi siyang tinutukso noong bata.
“Donya…” mahina ang sabi ni Lena. “Bakit… bakit alam niyo…”
Umangat ang tingin ni Donya Celina sa mukha ni Lena. At doon niya nakita—yung nunal. Yung mata. Yung hugis ng labi na parang salamin ng sarili niya noong bata.
Nanginig ang panga ni Donya. “Hindi… hindi maaaring…”
Sa sobrang bigat, bumagsak siya sa sofa. Umiiyak na siya bago pa man siya makapagsalita. Ang dating sigaw, napalitan ng pira-pirasong hininga.
“Lena…” bulong niya. “Anak… ko…”
Parang tumigil ang oras. Pati ang pulis, napaurong. Ang mga kasambahay, napahawak sa bibig.
Si Lena, hindi makagalaw. Ang paratang na magnanakaw, biglang naging anino. Ang buhay niyang pangalawang uri, biglang may pangalan na hindi niya inaasahan.
Pero sa halip na tuwa, isang tanong ang bumalot sa kanya:
Kung anak siya… bakit kasambahay lang siya?
At kung totoo ito… ilang taon siyang iniwan?
EPISODE 4: ANG KATOTOHANANG HINDI NABABAYARAN NG PERA
Walang ingay sa sala. Wala na ang bulyaw. Wala na ang yabang. Tanging hikbi ni Donya Celina ang naririnig—matanda na, pero parang bata sa bigat ng pagsisisi.
“Lena…” paulit-ulit niyang tawag, nanginginig ang labi. “Patawad… patawad…”
Si Lena, nakatayo na ngayon, pero parang wala pa rin siyang bigat sa paa. Para siyang nalulunod sa isang katotohanang hindi niya alam kung yakapin o itulak palayo.
“Donya,” paos niyang sabi, “kung anak niyo po ako… bakit hindi niyo po ako hinanap?”
Napapikit si Donya. Lumalalim ang luha. “Hinanap kita… pero… natakot ako.”
“Natakot?” ulit ni Lena, tumawa nang mapait. “Ako po, hindi ako natakot. Bata po ako. Iniwan po ako. Pero araw-araw… umaasa ako.”
Tumayo si Donya, nanginginig, at lumapit. “Hindi ko alam kung paano haharap. Naging Donya ako para takasan ang kahihiyan. Naging mayaman ako para may kontrol. Pero kahit gaano karami ang pera… hindi ko mabura ang gabi na iniwan kita.”
“Iniwan?” boses ni Lena umangat, hindi galit—sakit. “Akala ko po… pinamigay lang ako. Akala ko po… hindi ako mahal.”
Napahawak si Donya sa dibdib. “Mahal kita… kahit hindi ko ipinakita.”
Doon napailing si Lena. “Donya, mahal na walang gawa… hindi po ‘yon mahal.”
Napatigil ang lahat. Ramdam ng bawat kasambahay ang bigat ng sinabi niya. Kasi iyon ang sinabi rin ng buhay sa kanila—mga salitang pangako, walang aksyon.
Lumapit si Kara, tahimik, at inabot ang diary kay Lena. “Baka po… gusto niyo rin basahin.”
Dahan-dahang kinuha ni Lena ang diary. Binuklat niya. Sa bawat pahina, nakikita niya ang kwento ng isang babae na nagpakasal sa mayamang lalaki, umangat sa buhay, pero sa ilalim ng perlas at lipstick, may iniwang anak sa bundok.
May entry na nakasulat:
“Kung dumating ang araw na makita ko siya… sana hindi niya ako kamuhian. Sana kahit isang beses, tawagin niya akong Nanay.”
Nanginig ang kamay ni Lena. Sa buong buhay niya, ang salitang “Nanay” ay para sa babaeng nag-alaga sa kanya sa bundok—si Inang Selya, hindi si Donya Celina.
“May nanay na po ako,” mahina niyang sabi. “Si Inang Selya. Siya po ang nagpalaki sa akin.”
Napatigil si Donya. Parang sinaksak. “Oo… alam ko. At utang ko sa kanya ang buhay mo.”
Lumuhod si Donya sa harap ni Lena. Donya na lumuluhod sa kasambahay—isang eksenang hindi kapani-paniwala sa mansion na ito.
“Lena,” pakiusap niya, “kung may pagkakataon… hayaan mong bumawi ako. Hindi ko mababalik ang panahon. Pero… hayaan mong maging ina ako kahit ngayon.”
Tahimik si Lena. Umiiyak siya, pero hindi sigurado kung luha ng ginhawa o luha ng galit.
Sa gilid, umalis ang pulis. Wala nang kaso. Wala nang magnanakaw.
Pero sa pagitan nilang mag-ina, may kaso pa rin: kaso ng mga taon na ninakaw ng takot at pride.
At sa dulo ng sala, ang lumang alas-dose—hindi na simbolo ng yaman, kundi simbolo ng oras na nawala.
Oras na hindi na maibabalik.
EPISODE 5: ANG PAGPAPATAWAD NA MAY KASAMANG KIROT
Kinagabihan, hindi makatulog si Lena. Nakaupo siya sa maliit niyang kwarto, hawak ang diary. Sa bawat pahina, parang naririnig niya ang dalawang buhay: yung batang iniwan, at yung babaeng iniwan ang bata.
May kumatok.
“Lena,” boses ni Donya Celina, mahina. “Pwede ba akong pumasok?”
Hindi agad sumagot si Lena. Sa loob niya, may pader na matagal niyang itinayo para mabuhay. Pero dahan-dahan niyang binuksan ang pinto.
Pumasok si Donya, walang alahas, walang makeup. Sa kamay niya, isang maliit na kahon.
“Dati,” sabi ni Donya, “akala ko mababayaran ko ang kasalanan ko sa pamamagitan ng pera. Pero nung nakita ko ‘yung nunal mo… alam kong hindi pera ang kailangan. Kundi… katotohanan.”
Inilapag niya ang kahon sa mesa. “Ito… mga bagay mo. Mga lumang damit ng sanggol. Isang bracelet. At… sulat.”
Binuksan ni Lena ang kahon. May maliit na bracelet na may pangalan: ELENA. Napatakip siya sa bibig. Parang biglang may bumalik na amoy—amoy ng gatas, amoy ng init ng bisig na hindi niya maalala pero hinahanap ng puso.
“Bakit ngayon?” tanong ni Lena, halos pabulong.
Umiiyak si Donya. “Kasi duwag ako. Kasi pinili kong maging Donya kaysa maging Nanay.”
Tahimik si Lena. “Donya… ang hirap po.”
“Alam ko,” sagot ni Donya, humahagulgol. “Hindi ko hihingiin ang tawag na ‘Nanay’ kung hindi mo kaya. Pero… hayaan mong magsimula ako. Kahit sa pag-amin lang.”
Tumayo si Lena, nanginginig. “May isang bagay pa po kayong dapat malaman.”
Napatigil si Donya. “Ano?”
“Si Inang Selya… may sakit po,” sabi ni Lena. “Matagal na po. Kaya po ako nandito, nagtatrabaho… para sa gamot niya.”
Parang tinamaan si Donya sa dibdib. “Bakit hindi mo sinabi?”
“Kanino ko sasabihin?” nanginginig na sagot ni Lena. “Sa Donyang tinawag akong magnanakaw?”
Napaiyak si Donya nang mas malakas. Lumapit siya, hinawakan ang kamay ni Lena. “Sasamahan kita bukas. Pupunta tayo sa kanya. Hihingi ako ng tawad.”
Kinabukasan, bumiyahe sila sa bundok—sa lugar na malamig ang hangin at tahimik ang umaga. Sa kubo, naroon si Inang Selya, payat, mahina, pero maliwanag ang mata.
Nang makita niya si Lena, ngumiti siya. “Anak…”
Lumuhod si Lena sa tabi niya. “Inang… ito po si Donya Celina.”
Napatingin si Inang Selya kay Donya. Parang matagal na niyang kilala ang mukha. “Ikaw… ikaw yung umiyak noon.”
Bumagsak ang luha ni Donya. Lumuhod siya sa lupa, walang arte. “Patawad po. Patawad po sa lahat.”
Hinawakan ni Inang Selya ang kamay niya, mahina. “Pinatawad na kita matagal na. Kasi kung hindi… mamamatay ako sa bigat.”
Umiiyak si Lena. Sa gitna ng dalawang babaeng naging ina sa kanya, naramdaman niya ang lamat sa puso niya—pero may liwanag.
“Lena,” bulong ni Inang Selya, “mahal ka namin pareho. Huwag kang pumili kung sino. Kailangan mo lang… magmahal din.”
Doon napahagulgol si Lena. Yumakap siya sa Inang Selya, tapos tumingin kay Donya Celina—unang beses, hindi bilang Donya, kundi bilang babaeng may sugat.
“Hindi ko pa po kayang tawagin kayong Nanay,” paos na sabi ni Lena.
Tumango si Donya, luha sa mata. “Okay lang. Basta… hayaan mong maghintay ako.”
At habang yakap ni Lena ang dalawang kamay—isa mula sa inang nagpalaki, isa mula sa inang nagsilang—narinig niya ang pinakamahina ngunit pinakamalakas na panalangin sa mundo:
Na sana, ang pagmamahal… hindi na mahuli.
At sa dulo, sa ilalim ng malamig na hangin ng bundok, umiyak ang Donya—hindi dahil natuklasan ang diary, kundi dahil sa wakas… nakita niya ang anak na matagal niyang iniwan.
