“Hindi po maaaring tama ’yan… anak niya kami.”
Iyon ang unang sinabi ng panganay kong kapatid nang basahin ng abogado ang pangalan ng nag-iisang tagapagmana ni Mama.
Tahimik ang buong sala.
Nasa mesa ang paborito niyang mga plato. May adobo, pancit, at pritong isda—mga pagkaing dati niyang niluluto tuwing sabay-sabay kaming umuuwi sa probinsya.
Pero ngayong araw na iyon, wala na si Mama sa upuang nakasanayan niyang pwesto.
At ang babaeng nakatayo sa sulok, nanginginig at umiiyak, ay si Aling Cora.
Ang katulong na halos dalawampung taon naming tinatawag lang kapag may iuutos.
Siya ang pangalang nakasulat sa testamento.
Hindi kaming apat na anak.
Hindi ang mga apo.
Siya.
At bago pa kami makapagreklamo, may inilabas pang ikalawang sobre ang abogado.
“May bilin po ang inyong ina,” sabi niya. “Bago ninyo kuwestiyunin kung bakit si Cora ang pinili niya, gusto niyang basahin ninyo ito hanggang dulo.”
Hindi ko alam noon na ang bawat linyang nakasulat doon ay unti-unting dudurog sa lahat ng dahilan naming magkakapatid.
Ako si Maribel, pangalawa sa apat na magkakapatid.
Lumaki kami sa probinsya sa bahay na iyon. Si Mama Elena ang nagtaguyod sa amin matapos mamatay si Papa. Nagtinda siya ng gulay, nag-alaga ng baboy, at kung minsan ay nangutang para lamang makapag-aral kami.
Nang makapagtapos kami, isa-isa kaming umalis.
Si Kuya Ramon sa Maynila.
Ako sa Cebu.
Si Carla nag-abroad.
Si Joel naman ay nagtayo ng maliit na negosyo sa Laguna.
Noong una, madalas pa kaming umuwi. Tuwing Pasko, kumpleto kami. Kapag birthday ni Mama, may cake, regalo, at litrato.
Pero habang tumatagal, naging tawag na lang ang pagdalaw.
Tapos naging text.
Hanggang sa naging “busy ako, Ma.”
Si Aling Cora ang naiwan.
Siya ang nagluluto para kay Mama.
Siya ang kasama sa checkup.
Siya ang bumibili ng maintenance medicine.
At nang magsimulang manghina si Mama dahil sa sakit sa puso at arthritis, siya rin ang nagbubuhat sa kanya papunta sa banyo.
May mga pagkakataong tinatawagan kami ni Aling Cora.
“Ma’am Maribel, baka puwede po kayong umuwi. Hinahanap po kayo ni Nanay Elena.”
Lagi kong sagot, “Hindi pa ako makaalis. Sabihin mo sa kanya next month.”
Ang masakit?
Paulit-ulit kong sinabi ang “next month.”
Hanggang sa halos dalawang taon akong hindi nakauwi.
Isang gabi, tumawag si Aling Cora.
Mahina na raw si Mama.
“Ma’am, pakiusap po. Parang hinihintay niya kayo.”
Tinawagan ko ang mga kapatid ko.
Si Kuya Ramon may meeting daw.
Si Carla hindi makakuha ng leave.
Si Joel may importanteng client.
Ako naman, may deadline kinabukasan.
Sinabi naming sabay-sabay na lang kaming uuwi sa weekend.
Pero hindi umabot si Mama sa weekend.
Alas-dos ng madaling-araw, tumawag muli si Aling Cora.
Hindi na siya makapagsalita nang maayos.
Umiiyak lang siya.
“Nawala na po si Nanay Elena.”
Pakiramdam ko noon, bumagsak ang buong mundo.
Umuwi kaming lahat.
Pero huli na.
Nakahiga si Mama sa sariling kama, maayos ang buhok, malinis ang damit, at nakapatong sa dibdib niya ang rosaryong paborito niya.
Si Aling Cora ang naghanda sa kanya.
Napansin kong namamaga ang mga mata niya.
“Nasaan ka nang mawala si Mama?” tanong ni Kuya Ramon.
“Nandito po ako.”
“May sinabi ba siya?”
Tumango si Aling Cora.
“Hinahanap po niya kayo.”
Walang nakapagsalita.
Ako ang unang napaiyak.
Pero pagkatapos ng libing, unti-unti ring nagbago ang usapan.
Napunta sa bahay.
Sa dalawang ektaryang lupa.
Sa maliit na apartment building ni Mama sa bayan.
Sa mga ipon niya.
At doon nagsimula ang pagkalkula naming magkakapatid.
Hindi pa man natutuyo ang mga kandila sa puntod niya.
Makalipas ang isang linggo, dumating ang abogado ni Mama.
Akala namin simpleng paghahati lang ng ari-arian.
Naupo kaming magkakapatid sa sala, habang si Aling Cora ay nasa kusina pa rin, naghahanda ng kape para sa amin.
“Cora,” tawag ng abogado, “kailangan ka rin dito.”
Nagtinginan kami.
“Bakit siya?” tanong ni Carla.
Hindi agad sumagot ang abogado.
Binuksan niya ang dokumento.
Ang bahay, lupa, apartment units, at malaking bahagi ng ipon ni Mama ay nakapangalan kay Corazon Reyes.
Si Aling Cora.
Tumayo si Kuya Ramon.
“Imposible! Katulong lang siya!”
Napapikit ako nang marinig ko iyon.
Pero si Aling Cora ay parang mas nasaktan kaysa nagalit.
“Hindi ko po hiningi ’yan,” umiiyak niyang sabi. “Sabi ko nga po kay Nanay, sa mga anak niya dapat.”
Doon inilabas ng abogado ang sulat ni Mama.
Binasa niya:
“Mga anak, kung binabasa ninyo ito, wala na ako. Siguro ngayon lang ulit kayo sabay-sabay na nakaupo sa sala.”
Parang sinakal ako sa unang pangungusap.
“Hindi ko ibinigay kay Cora ang mga ari-arian dahil mas mahal ko siya kaysa sa inyo. Mga anak ko kayo. Walang makakapalit sa inyo.”
Huminto ang abogado.
“Pero dumating ang panahon na ang anak ko ay naging boses sa telepono, samantalang ang katulong ko ang naging kamay na humahawak sa akin kapag hindi na ako makatayo.”
Lahat kami napayuko.
Nagpatuloy ang sulat.
“Kapag nilalagnat ako, si Cora ang nagpupuyat. Kapag natatakot ako sa gabi, siya ang nakikinig. Kapag birthday ko at hindi kayo makauwi, siya ang bumibili ng maliit na tinapay at nilalagyan ng kandila kahit wala siyang pera.”
Napahagulhol si Aling Cora.
“Ma…”
Hindi ko na napigilang umiyak.
May bahagi pa ang sulat na para sa aming apat.
“Hindi ako galit sa inyo. Alam kong may trabaho kayo, anak, may pamilya at obligasyon. Pero sana naalala ninyo na tumatanda rin ako habang inaayos ninyo ang sarili ninyong buhay.”
Mas masakit iyon kaysa anumang galit.
Dahil hindi kami isinumpa ni Mama.
Inintindi pa rin niya kami hanggang sa huli.
Inilabas ng abogado ang isa pang sobre. Nandoon ang mga resibo ng gamot, grocery, at hospital expenses sa nakaraang tatlong taon.
Marami roon ay binayaran ni Aling Cora mula sa sarili niyang maliit na ipon.
“Bakit mo ginawa ito?” tanong ko.
“May sahod ka lang na kaunti.”
Napatingin siya sa akin.
“Dahil pamilya ko na rin po si Nanay.”
Pagkatapos ay sinabi niya ang bagay na tuluyang nagpabagsak sa amin.
Tatlong buwan bago mamatay si Mama, iminungkahi raw niyang ibenta ang isang bahagi ng lupa para hindi na siya mahirapan sa gastusin.
Pero tumanggi si Mama.
“Sabi niya po,” bulong ni Aling Cora, “‘Huwag. Baka kailanganin pa ng mga anak ko balang araw.’”
Kahit sa huling bahagi ng buhay niya, kami pa rin ang iniisip niya.
Akala namin tapos na ang sulat.
Pero may huling talata.
“Cora, kung ayaw mong tanggapin ang iniwan ko, pakiusap, tanggapin mo kahit ang bahay. Ayokong sa pagtanda mo ay maranasan mong walang lugar na matatawag na iyo. Inalagaan mo ako nang hindi mo obligasyon. Ngayon, ako naman ang gustong mag-alaga sa iyo kahit wala na ako.”
Doon tuluyang napaluhod si Aling Cora.
Yumakap siya sa lumang upuan ni Mama.
“Hindi ko kailangan ang bahay mo, Ate Elena,” hagulgol niya. “Ikaw lang ang kailangan ko.”
Walang nakagalaw sa amin.
Si Kuya Ramon ang unang lumapit.
Lumuhod siya sa harap ni Aling Cora.
“Patawarin mo ako sa sinabi kong katulong ka lang.”
Sumunod si Carla.
Si Joel.
Ako ang huli.
Niyakap ko siya nang mahigpit.
“Aling Cora, ikaw ang kasama ni Mama noong wala kami.”
Umiling siya.
“Hindi po niya kayo sinisi kahit minsan.”
Iyon ang lalo pang sumakit.
Pagkaraan ng ilang buwan, tinanggap ni Aling Cora ang bahay ayon sa bilin ni Mama, pero tumanggi siyang angkinin nang mag-isa ang ibang ari-arian.
Ipinagawa niya ang bahagi ng apartment at ginawa itong murang tirahan para sa mga matatandang walang kasama.
Pinangalanan niya iyon kay Mama.
Sa unang anibersaryo ng pagkamatay niya, sabay-sabay kaming umuwi.
Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, kumpleto kami sa hapag.
May isang bakanteng upuan.
Ang upuan ni Mama.
At habang nakatingin ako roon, saka ko lang naintindihan ang pinakamalupit na bahagi ng pagkawala.
Hindi pala ang mana ang nawala sa amin.
Hindi lupa.
Hindi bahay.
Hindi pera.
Ang nawala sa amin ay ang pagkakataong makauwi habang naghihintay pa ang isang ina sa pintuan.
At iyon ang mamanahing pagsisisi na walang abogadong makapaghahati at walang pera kailanman ang makakabili pabalik.
