Episode 1: ang posas sa gilid ng kalsada
Maaga pa sa palengke pero maingay na ang paligid. May mga kariton, may tricycle na sumisingit, at may mga tindero na nagsisigawan ng presyo. Sa gilid ng sidewalk, si lola clara ay dahan-dahang naglalakad, hawak ang maliit na pitaka at isang lumang payong. Halatang nanginginig ang tuhod niya, pero matigas ang loob, parang sanay na mag-isa.
Nang tumawid siya sa bahaging may mga naka-park na motor at nakaharang na kahon, napaatras siya dahil may biglang bumusina. Natapilok si lola at napaupo sa semento. Tumakbo ang ilang tao, pero bago pa siya matulungan, may pulis na lumapit, si po2 mercado, nakakunot ang noo.
“Ano ginagawa mo dito, nanay.” mariin niyang tanong. “Bawal umupo dito, obstruction yan.”
“Napa-upo lang ako, anak.” hingal ni lola. “Sumakit bigla ang paa ko.”
“Palusot.” sagot ng pulis, sabay tingin sa mga tao na parang may hinuhusgahan. “Kanina pa may report na may matandang namamalimos at nanlilimos dito. Baka ikaw yan.”
Nagulat si lola. Napahigpit ang hawak niya sa pitaka. “Hindi ako namamalimos.” sabi niya. “Pauwi na ako.”
Lumapit ang isang vendor. “Sir, kilala namin yan.” pakiusap niya. “Bumibili lang yan minsan ng gulay.”
Pero hindi nakinig si mercado. “Pakialam mo.” singhal niya, sabay hawak sa braso ni lola. “Sama ka sa presinto. Magpapaliwanag ka doon.”
Nang maramdaman ni lola ang higpit ng kamay sa kanya, biglang nanginig ang boses niya. “Wag, anak.” pakiusap niya. “May iniinom akong gamot. Naiwan sa bahay.”
“Mas lalo kang dapat sumama.” sagot ng pulis. “Baka may kaso ka pa.”
May isang tao ang naglabas ng cellphone, nagsimulang mag-video. May mga bulong sa paligid, may naaawa, may natatakot makialam. Si lola clara ay tumingala, parang naghahanap ng kakampi, pero puro mata lang ang nakikita niya, walang lumalapit.
“Sir, please.” halos pabulong na sabi ni lola. “Matanda na ako. Kung may mali ako, sabihin niyo. Pero wag niyo akong kaladkarin.”
Saglit na tumigil ang pulis, pero hindi dahil naawa. Dahil may nag-ring na radyo niya. “Mercado, report.” sabi ng boses sa radyo. “May social worker na papunta diyan, may hinahanap na senior.”
Napatingin si mercado kay lola. “Anong social worker.” tanong niya, biglang nag-iba ang tono.
Hindi nakasagot si lola, dahil sa takot at hiya, nangingilid na ang luha niya. “Hindi ko alam.” bulong niya. “Gusto ko lang umuwi.”
At sa sandaling iyon, dumating ang isang babae na naka-id lace at may dalang folder, hingal sa pagtakbo. Tumigil siya sa harap nila, tiningnan si lola, tapos tumingin sa pulis.
“Officer, stop.” matatag niyang sabi. “Protected senior citizen po siya.”
Episode 2: ang id na nagpatigil sa lahat
Tahimik sandali ang buong sidewalk, parang naputol ang ingay ng palengke. Ang babaeng dumating ay si ms. reyes, social worker mula sa city social welfare. Maayos ang suot niya pero halatang nagmamadali, at sa kamay niya ay may folder na may nakasulat na pangalan ni lola clara.
“Protected senior.” ulit ni ms. reyes, mas malinaw. “Under po siya ng program ng opisina namin. May case file siya.”
Napakunot ang noo ni mercado, pero kita ang pag-alangan. “Ano ibig sabihin niyan.” tanong niya. “Kung may violation, dapat sumunod pa rin.”
Tumango si ms. reyes. “Tama po.” sagot niya. “Pero protocol po na kapag senior na may protective status, kailangan munang i-coordinate sa social welfare bago dalhin sa presinto. Lalo na kung may medical condition.”
Si lola clara ay napapikit, parang biglang bumigat ang dibdib. “Reyes.” mahina niyang tawag, parang kilala ang boses. “Akala ko hindi ka na darating.”
Lumapit si ms. reyes at hinawakan ang balikat ni lola. “Sorry po, lola.” sabi niya. “May follow up kami. Hindi po namin kayo pababayaan.”
Napatingin ang mga tao. May isang babae sa likod ang nagsabing, “Ay, hindi pala siya pulubi.” May iba naman, “Bakit naman hinuli agad.”
“Officer.” dagdag ni ms. reyes, sabay bukas ng folder. “Ito po ang document. May medical assessment, may senior id, at may note na bawal siyang ma-stress. May history po siya ng high blood.”
Tinangka ni mercado na tumayo sa matigas na posisyon. “Eh bakit nasa kalsada.” tanong niya. “Baka naman ginagamit lang yan para makaiwas.”
Hindi sumagot si lola, pero nanginginig ang kamay niya sa pitaka. Si ms. reyes ang sumagot, calm pero matalim. “Nasa kalsada po siya kasi dito siya nakatira malapit, at may karapatan siyang lumakad. Ang concern po namin ay bakit siya hinawakan nang ganyan at pinahiya.”
Nakita ni mercado ang cellphone na nakatutok sa kanya. Napatingin siya sa paligid, parang ngayon lang niya narealize na maraming saksi. “Hindi ko siya pinahiya.” depensa niya. “Ginagawa ko lang trabaho ko.”
“Trabaho po ng pulis ang protektahan ang mahina.” sagot ni ms. reyes. “Hindi ang takutin.”
Lumapit ang isang vendor at nag-abot ng upuan. “Lola, dito muna kayo.” sabi niya. Umupo si lola clara, nanginginig ang tuhod, at doon na pumatak ang luha niya, tahimik lang pero sunod-sunod.
Nakatayo si mercado, biglang parang naubusan ng lakas. “Sige.” sabi niya, mas mababa na ang boses. “I-coordinate niyo. Pero kailangan ko pa rin ng report.”
“Opo.” sagot ni ms. reyes. “At gagawa rin po kami ng report tungkol sa paghawak sa kanya.”
Nang marinig iyon, tila natigilan si mercado. Hindi dahil sa takot sa papel, kundi dahil sa bigat ng salitang “protected.” Parang may kasaysayang hindi niya alam.
At habang pinupunasan ni ms. reyes ang luha ni lola, napansin ng lahat na may sugat sa pulso nito, parang luma, parang matagal nang tiniis.
Episode 3: ang lihim sa ilalim ng panyo
Dinala si lola clara sa barangay health station sa tabi ng palengke para makapagpahinga. Sumama si ms. reyes at isang barangay tanod. Si mercado ay sumunod din, pero ngayon ay nasa likod lang, tahimik, parang nawalan ng karapatan magsalita.
Sa loob ng maliit na clinic, pinaupo si lola at sinukatan ng bp. “180 over 100.” sabi ng midwife, nag-aalala. “Kailangan magpahinga.”
“Hindi ko naman gustong gumulo.” bulong ni lola, nakayuko. “Gusto ko lang bumili ng bigas.”
Hinawakan ni ms. reyes ang kamay niya. “Alam ko po.” sabi niya. “Pero kailangan nating ayusin yung nangyari. Officer mercado, please wait outside for a moment.”
“Ma’am, I need—”
“Please.” putol ni ms. reyes, hindi galit, pero firm.
Lumabas si mercado. Pagkasara ng pinto, huminga nang malalim si lola clara, parang may pinipigilan matagal. “Reyes.” mahinang sabi niya. “Nakita mo ba yung video.”
Tumango si ms. reyes. “May nag-send na po sa page ng opisina.” sagot niya. “Pero mas importante, lola, nasaktan po ba kayo.”
Dahan-dahang inangat ni lola ang manggas ng damit. Kita ang pasa sa braso, at yung lumang marka sa pulso. “Hindi lang ngayon.” bulong niya. “Matagal na.”
Napatingin si ms. reyes, biglang seryoso. “Lola, ito ba yung sinabi niyo dati tungkol sa anak niyo.”
Tumango si lola, nanginginig ang labi. “Si renan.” sabi niya. “Hindi ako pinapansin. Nasa bahay niya ako dati, pinagtatrabaho, pinapagalitan. Kapag may nawawala, ako ang sinisisi. Kaya umalis ako. Nung natagpuan niyo ako sa waiting shed noon, doon niyo ako nilagay sa protective program.”
Humigpit ang hawak ni ms. reyes sa folder. “Kaya po kayo protected.” bulong niya. “Because you are a senior at risk.”
Napahagulgol si lola, parang bata. “Pero kahit protected ako, pinahiya pa rin ako.” sabi niya. “Parang wala rin pala.”
Umiling si ms. reyes. “Hindi po.” sagot niya. “Protected kayo kasi may mga taong lalaban para sa inyo. Kahit mabagal, lalaban tayo.”
Kumatok ang midwife. “Ma’am reyes, okay na bp niya, bumababa na.” sabi niya.
“Salamat.” sagot ni ms. reyes.
Paglabas ni ms. reyes sa pinto, naroon si mercado, nakatayo, halatang nag-iisip. “Ma’am.” sabi niya, mas mahina. “Hindi ko alam na may ganyan siyang history.”
“Tama.” sagot ni ms. reyes. “Kaya dapat maingat. Lalo na sa matatanda.”
Napayuko si mercado. “Kung pwede, gusto kong kausapin siya at mag-sorry.”
Tumango si ms. reyes. “Pero sa tamang paraan.” sabi niya. “At sa harap ng tamang tao.”
Sa labas, narinig nila ang tunog ng palengke. Parang normal ang lahat, pero sa loob ng maliit na clinic, may isang lola na matagal nang binubuo ang sarili, at ngayon lang ulit nadurog sa harap ng marami.
Episode 4: ang paghingi ng tawad na may saksi
Kinahapunan, nag-set si ms. reyes ng meeting sa barangay hall. Nandoon si kapitan, ang tanod, si lola clara, at si po2 mercado kasama ang kanyang duty supervisor. Hindi ito para gumawa ng eksena, kundi para gawing malinaw ang pananagutan.
Umupo si lola sa harap, hawak ang pitaka na parang shield. Hindi siya sanay sa ganitong usapan. Pero pinilit niya, dahil sabi ni ms. reyes, kailangan niyang marinig na hindi niya kasalanan ang pagiging mahina.
“Officer mercado.” sabi ng supervisor. “State what happened.”
Huminga si mercado. “I approached the senior because of a report about obstruction and possible begging.” sabi niya. “I held her arm to bring her in for questioning.”
“Did you raise your voice.” tanong ng kapitan.
Tumango si mercado. “Yes, sir.” sagot niya. “I was wrong.”
Tahimik si lola. Pero ang kamay niya ay nanginginig.
“Do you understand she is under protective status.” tanong ng supervisor.
“Opo.” sagot ni mercado. “Ngayon ko po naintindihan.”
Tumayo si ms. reyes. “Lola clara is protected because she experienced neglect and potential abuse.” paliwanag niya. “She has medical vulnerability. We ask that officers in this area be oriented on handling seniors, especially those in our list.”
Tumango ang kapitan. “We will coordinate.” sabi niya. “At officer, you should apologize properly.”
Tumayo si mercado sa harap ni lola, at doon bumigat ang hangin. Hindi ito yung simpleng “sorry.” Kasi sa mata ni lola, ang pulis ay naging mukha ng lahat ng taong nanakit sa kanya gamit ang kapangyarihan.
“Nanay clara.” sabi ni mercado, mababa ang boses. “Pasensya na po. Nagpadala ako sa trabaho at sa init ng ulo. Hindi ko po kayo dapat hinawakan at sinigawan. Mali po ako.”
Tumingin si lola sa kanya, matagal. Tapos umiling siya, parang nalilito. “Officer.” mahina niyang sabi. “Hindi lang sa sigaw ako nasaktan. Sa tingin.” lumunok siya. “Yung tingin na parang wala akong halaga.”
Napatigil si mercado. “Opo.” sagot niya. “Totoo po. At I’m sorry.”
Lumapit si ms. reyes at hinawakan ang balikat ni lola. “You can speak, lola.” bulong niya. “Safe ka dito.”
Huminga si lola, nangingilid ang luha. “Gusto ko lang po ng tahimik.” sabi niya. “Gusto ko lang makalakad nang hindi natatakot.”
Tumango ang kapitan. “We will ensure that.” sabi niya.
Pagkatapos ng meeting, lumabas sila sa barangay hall. Nandoon pa rin ang ilang tao na nakapanood ng video, pero mas tahimik na ngayon. May ilan na nahihiya, may ilan na lumalapit para mag-sorry kay lola.
Sa gilid, tumabi si mercado kay ms. reyes. “Ma’am, pwede ko bang tulungan.” tanong niya. “Kung kailangan ng escort pag pupunta siya sa palengke.”
Tiningnan siya ni ms. reyes. “Hindi escort ang kailangan niya.” sagot niya. “Dignidad.”
Tumango si mercado. “Then I will earn that.” bulong niya.
At sa unang pagkakataon, si lola clara ay nakaramdam na may tao palang kayang umamin sa mali, hindi para magmukhang mabuti, kundi para itama ang nagawa.
Episode 5: ang sundong hindi niya inaasahan
Kinabukasan, maagang bumangon si lola clara sa maliit na room na ibinigay ng senior shelter. Tahimik ang paligid, may amoy lugaw sa kusina, at may mga lola ring nagwawalis sa labas. Pero kahit ligtas siya, may sugat pa rin sa loob, yung takot na baka maulit ang kahapon.
Dumating si ms. reyes dala ang dalawang plastic bag ng groceries. “Lola, may good news.” sabi niya, ngumiti pero may pag-iingat sa boses.
“Ano yun.” tanong ni lola, kabado.
“May dumating.” sagot ni ms. reyes. “At gusto kayong makita.”
Bago pa makapagtanong si lola, may narinig siyang yabag sa labas. Paglingon niya, may lalaking nakatayo sa pinto, hawak ang helmet, mukhang puyat, at nanginginig ang panga. Si renan.
Nanlaki ang mata ni lola. Parang bumalik lahat ng sakit, lahat ng taon na hindi siya pinansin. “Bakit ka nandito.” mahina niyang tanong, halos walang boses.
Lumapit si renan, pero hindi siya agad lumapit nang todo, parang takot lumampas sa hangganan. “Ma.” sabi niya, basag ang boses. “Napanood ko yung video.”
Napalingon si lola kay ms. reyes, parang humihingi ng lakas. Tumango si ms. reyes, nandiyan lang, handang sumalo kung babagsak siya.
“Ma, sorry.” sabi ni renan, biglang tumulo ang luha. “Hindi ko alam na ganito na buhay mo. Akala ko… akala ko okay ka lang.”
Napahigpit si lola sa hawak niyang pitaka. “Akala mo.” ulit niya, mapait. “Samantalang ako, araw-araw kong tinatanong kung saan ako nagkamali bilang nanay.”
Lumuha si renan nang mas malakas. “Ako ang nagkamali.” amin niya. “Ako yung umiyak nung bata pa ako kapag pagod ka na sa trabaho. Tapos lumaki akong galit kasi pakiramdam ko iniwan mo ako para magtrabaho. Kaya nung tumanda ka, ako naman yung umiwas. Ang tanga ko, ma.”
Tahimik si lola, nanginginig ang labi. “Tinanggap ko lahat.” bulong niya. “Yung pagod, yung gutom, yung pag-iisa. Pero yung mawalan ng anak kahit buhay pa siya, yun yung pinakamabigat.”
Lumuhod si renan sa harap niya. “Ma, please.” sabi niya. “Sumama ka sakin. Pero this time, hindi ka na magtatrabaho. Hindi ka na pagsisigawan. I will fix it.”
Pumikit si lola, at doon bumuhos ang luha niya, hindi yung iyak na maingay, kundi yung iyak na matagal na kinikimkim. Dahan-dahan niyang inilagay ang kamay sa ulo ni renan, parang binabasbasan.
“Anak.” mahinang sabi ni lola. “Hindi ko kailangan ng malaking bahay. Kailangan ko ng respeto. Kailangan ko ng anak na hahawakan ako kapag nanginginig ako sa kalsada.”
Tumango si renan, umiiyak. “Opo, ma.” sagot niya. “Ako na.”
Sa labas, nakatayo si po2 mercado kasama ang supervisor, hindi para manghimasok, kundi para maghatid ng sulat. Lumapit siya kay ms. reyes. “Ma’am, we finished the orientation request.” sabi niya. “At may memo na para sa patrol tungkol sa handling protected seniors.”
Tinanggap ni ms. reyes ang papel. “Salamat.” sagot niya.
Paglabas ni lola, kasama si renan, tumigil si mercado sa gilid at yumuko nang bahagya. “Nanay clara.” sabi niya. “Ingat po kayo.”
Tumingin si lola sa kanya. Hindi na galit ang mata niya, pero may paalala. “Officer.” sabi niya. “Sa susunod na may makita kang matanda, wag mo muna husgahan. Baka tulad ko, matagal nang lumalaban.”
“Opo.” sagot ni mercado. “Hindi ko po makakalimutan.”
Sumakay si lola sa tricycle kasama si renan. Habang umaandar, hinawakan ni renan ang kamay niya, mahigpit pero maingat. At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, si lola clara ay hindi na kinakabahan sa biyahe, kasi may kamay nang kumakapit sa kanya, hindi para pigilan siya, kundi para isama siya pauwi.
At sa likod ng ingay ng palengke, may isang matandang umiiyak sa katahimikan, hindi dahil sa hiya, kundi dahil sa wakas, may umalalay din sa kanya.
