Episode 1: “permit mo? o tiklop ka ngayon!”
Maaga pa lang, umiinit na ang kanto sa may palengke. Sa gilid ng kalsada, nakapwesto ang maliit na kariton ni dodong—tindero ng kikiam at fishball, laging may ngiting kasama sa sawsawan. Kahit gipit, marunong siyang makisama. Kabisado na siya ng mga tricycle driver, estudyante, at tindera sa tapat.
Pero ngayong araw, ibang usok ang kumakalat—usok ng takot.
Huminto sa harap ng kariton ang isang mobile patrol. Bumaba si police corporal ramos, matipuno, mabilis maglakad, at halatang naghahanap ng mapagbibintangan. “Ikaw,” sigaw niya, sabay turo kay dodong. “Bakit nakaharang ka dito? may permit ka ba?”
Napatigil ang pagprito ni dodong. “Sir, dito po ako pinapwesto ni kagawad. may resibo po ako ng bayad sa barangay—”
“Resibo? basura ’yan!” singhal ni ramos. “Ang kailangan ko, permit! o gusto mo ipasara ko ’to?”
Nagtinginan ang mga tao. May ilan nang naglabas ng cellphone. Si dodong, nanginginig ang kamay, hinila palabas ang plastic envelope. “Sir, ito po… barangay clearance, saka—”
Tinabig ni ramos ang papel. Lumipad sa lupa, nabasa ng mantika at alikabok. “Oh, ngayon pulutin mo. bilisan mo. kung hindi, isasama kita sa presinto!”
Parang may kumurot sa lalamunan ni dodong. “Sir, huwag po. may anak po ako. panggatas lang ’to…”
“Wala akong pakialam sa anak mo.” Lumapit si ramos, halos idikit ang mukha. “Magbayad ka na lang ng multa. ngayon din.”
“Wala po akong ganun kalaki…” halos pabulong na sagot ni dodong. “Kaka-utang ko lang po para sa paninda.”
Ngumisi ang pulis. “Edi impound natin. kariton, lutuan, lahat. tignan natin kung matapang ka pa.”
Tinangka ni dodong protektahan ang kariton. “Sir, please… pinaghirapan ko ’to.”
At doon lalo nag-init si ramos. Hinawakan niya ang braso ni dodong at hinila. “Ay, lumalaban ka pa? obstruction ’yan!”
Nag-ingay ang crowd. May babaeng sumigaw, “Hoy! sobra na ’yan!” Pero natakot din agad nang makita ang uniporme.
Biglang may boses na pumailanlang mula sa kabilang kanto—malalim, kilala, at may bigat. “Anong ginagawa mo sa tao ko?”
Lumingon ang lahat. Papalapit si barangay captain alvin cruz, kasunod ang dalawang tanod at isang kagawad. Kita sa mukha niya ang pagpigil sa galit.
“Captain,” biglang nag-iba ang timpla ni ramos, pero pilit pa ring matigas. “Illegal vendor ’to. walang permit. nag-ooperate sa kalsada.”
Sumingit si dodong, nanginginig. “Captain, sinabi ko po sa kanya—”
“Dodong, tahimik muna,” mahinang sabi ni kapitan, tapos tumingin kay ramos. “May ordinance tayo. at may designated vending area. alam mo ba kung sino ang pinapwesto ko diyan?”
Napatigil si ramos. “Sir, kahit sino pa—”
“Hindi ‘kahit sino’.” Bumaba ang boses ni kapitan, pero mas nakakatakot. “Si dodong ang inassign ko diyan dahil siya ang nagluluto tuwing feeding program. siya rin ang tumutulong sa senior tuwing may relief. at ikaw… sinong nag-utos sa’yo para takutin siya?”
Tumigas ang panga ni ramos. “Sir, ginagawa ko lang trabaho ko.”
“Trabaho?” ngumiti si kapitan, pero walang saya. “Kung trabaho ang manghingi ng ‘multa’ na walang resibo, maling trabaho ’yan.”
Parang humina ang paligid. Mas naging tahimik ang mga taong naka-video. Si dodong, napaupo sa bangketa, nangingilid ang luha—hindi dahil sa kahihiyan lang, kundi dahil sa takot na ilang minuto siyang muntik mawalan ng kabuhayan.
At si ramos, sa unang pagkakataon, napaatras. Dahil hindi na siya ang may kontrol sa eksena.
Episode 2: resibo o repleksyon ng kasalanan
“Ramos,” tawag ng kapitan, sabay turo sa papel na natapakan. “Pulutin mo. punasan mo. at humingi ka ng paumanhin.”
Namula si ramos. “Sir, hindi ko kailangan—”
“Hindi mo kailangan?” putol ni kapitan. “Ikaw ang nagkalat ng papeles niya. ikaw ang nang-abuso. ngayon, ayusin mo.”
May tanod na lumapit at pulot ng dokumento. Kita ang mantika at putik. Inabot kay kapitan. “Captain, may clearance talaga. may pirma ni kagawad. may stamp.”
Tumingin ang kapitan sa crowd. “Lahat kayo, saksi. huwag kayong matakot mag-video. kung may mali, dapat may ebidensya.”
Mas dumami ang nagtaas ng cellphone. Si ramos, napalunok. Bigla niyang inunat ang kamay kay dodong. “Tayo, sumama ka. sa presinto ka magpaliwanag.”
Pero bago pa makagalaw si dodong, humarang ang kapitan. “Wala kang karapatang hawakan siya. kung may violation, dumaan ka sa tamang proseso. at kung may hiningi kang pera… mas mabigat ’yan.”
Napatitig si ramos, pero sa likod ng matapang na mukha, may bahid ng kaba. “Sir, nilalagay n’yo ako sa alanganin.”
“Hindi kita nilalagay,” sagot ng kapitan. “Ikaw ang pumasok sa alanganin.”
Lumapit si dodong, nanginginig, hawak ang apron niya na amoy mantika. “Captain… hindi ko po kayang bayaran ’yung sinasabi niyang multa. sabi niya kung hindi, kukunin daw ’yung kariton…”
Tumalim ang mata ni kapitan. “Magkano ang sinabi niya?”
“Two thousand po, captain… ngayon din.”
May mga “ha?!” sa crowd. Isang driver ang sumigaw, “Ilang beses na ’yan dito!”
Doon na bumigay ang hangin sa pagitan ng dalawang lalaki. Tinapat ng kapitan ang pulis. “Ramos, last warning. i-report mo sarili mo sa desk officer ng istasyon. ako mismo tatawag sa hepe.”
“Hindi n’yo ako pwedeng—” simula ni ramos, pero may nag-ring na cellphone ni kapitan. Nakaloudspeaker. Boses ng hepe.
“Captain cruz? ano ’yung report? may pulis daw sa area mo na nanghihingi ng ‘multa’?”
Nanigas si ramos. Napatingin siya sa mga camera na nakatutok. Lahat tumitibok. Lahat naghihintay.
“Chief,” sagot ni kapitan, kontrolado. “Nandito po ako. at nandito rin si corporal ramos. may vendor na tinakot. may papeles. at may hinihinging pera na walang resibo.”
Tahimik ang kabilang linya. Tapos mabigat na boses: “ramos, is that true?”
Hindi sumagot si ramos. Parang naubos ang yabang sa isang tanong lang.
“Bring him in,” utos ng hepe. “now.”
Nang ibaba ni kapitan ang tawag, humarap siya kay dodong. “Anak, sorry. napabayaan ko kayo dito.”
“Captain…” umiyak si dodong. “Akala ko po… wala na. akala ko kukunin nila lahat.”
Hinawakan ni kapitan ang balikat niya. “Hindi ka nag-iisa.”
At sa likod nila, si ramos—nakatingin sa lupa—parang unang beses niyang nakita ang sarili niyang repleksyon sa alikabok ng kanto.
Episode 3: ang video na hindi na mabubura
Kinagabihan, kumalat ang video. “PULIS NANAKOT NG TINDERO SA KANTO—CAPTAIN SUMALBA!” Trending sa barangay page, pati sa city group. May mga comment na galit, may mga nagsabing matagal na raw nangyayari. May mga naglabas ng kwento: tricycle driver na pinara, vendor na tinakot, estudyanteng hiningan ng “pang-meryenda.”
Si dodong, nakaupo sa loob ng maliit nilang bahay, hawak ang cellphone. Nanginginig ang kamay habang pinapanood ang sarili—yung sandaling hinila siya, yung papel na natapakan, yung takot sa mata niya. Sa tabi niya, si junjun, anak niyang anim na taong gulang.
“Tay… bakit galit yung pulis?” tanong ng bata.
Hindi agad nakasagot si dodong. Parang may bato sa lalamunan. “May mga taong… nakakalimot, anak.”
“Pero ikaw, hindi ka masama, ’di ba tay?” mahina ang boses ni junjun, yakap ang lumang teddy bear.
Doon tuluyang pumatak ang luha ni dodong. “Hindi, anak. hindi tayo masama.”
Kinabukasan, pumunta si dodong sa barangay hall. Nandoon ang kapitan, may hawak na folder, at may listahan ng mga reklamong biglang dumagsa.
“Dodong,” sabi ni kapitan, “maraming gustong mag-file ng affidavit. kung okay ka, sama ka. kasi ikaw ang pangunahing biktima.”
Nataranta si dodong. “Captain… baka gumanti. baka balikan kami.”
Tumango si kapitan. “Valid ’yan. pero nandito kami. at dahil viral na, mas mahirap na itago. mas mahirap na manakot.”
Dumating ang isang babae, tindera ng gulay. “Captain, ako rin po. ilang beses na akong hiningan. takot lang ako magsalita.”
Sunod, isang driver. “Ako rin. sinabing huhulihin ako kung di ako magbibigay.”
Nadagdagan ang pila. Ang kanto na dating tahimik sa abusong kinikimkim, biglang nagsalita.
Sa hapon, pumunta ang dalawang pulis mula sa internal affairs. Kumuha ng statements. Kinuha ang video. Tinawag si ramos sa headquarters.
Nang marinig ’yon, hindi natuwa si dodong. Hindi rin siya nanalo sa pakiramdam. Kasi kahit napahiya ang pulis, ang takot na iniwan nito—nandiyan pa rin, parang sugat na hindi agad naghihilom.
Pag-uwi niya sa kariton, may nakadikit na papel sa gilid: “ingatan mo pamilya mo.” walang pangalan. walang pirma.
Nanlamig si dodong. Tinawag niya si kapitan, nanginginig. “Captain… may nagbanta.”
Dumating agad ang tanod. Nagpaikot. Nagbantay. At si kapitan, humarap kay dodong, seryoso. “Hindi ka papabayaan. kung may mangyari sa’yo, ako ang sasagot.”
Sa gabing iyon, hindi nakatulog si dodong. Naririnig niya ang bawat kaluskos. Bawat motor na dumadaan, akala niya sila na.
At sa dilim, yakap niya ang apron niya—parang iyon lang ang kaya niyang panghawakan para maalala: tindero lang siya, oo… pero tao siya. may dignidad. may pamilyang umaasa.
Episode 4: pag-amin sa harap ng lahat
Isang linggo ang lumipas. May assembly sa barangay covered court. Nandito ang hepe ng presinto, internal affairs, kapitan, at mga residente. Si dodong, nakaupo sa harap, halatang kinakabahan. Nasa likod niya si junjun, kasama ang nanay nito, si may.
Tinawag si corporal ramos sa gitna. Wala na yung tikas sa kanto. Nakayuko, pawis ang noo, at halatang mabigat ang dibdib.
“Corporal ramos,” sabi ng internal affairs, “you are being charged administratively. may evidence ng extortion attempt at harassment. do you understand?”
“Opo,” mahina niyang sagot.
“May gusto ka bang sabihin?” tanong ng hepe.
Tahimik muna. Tapos dahan-dahang tumingala si ramos. Tumama ang tingin niya kay dodong. Sa crowd, may mga bulong, may galit, may mura.
“Pasensya na,” bigla niyang sabi, pero parang nasasakal. “Nagkamali ako.”
May sumigaw, “Hindi lang mali ’yan!”
Sumunod, “Ilang beses mo ’tong ginawa!”
Tumataas ang ingay. Pero tinaas ng kapitan ang kamay. “Tama na. hayaan natin siyang magsalita.”
Huminga si ramos. “Hindi ko idadahilan… pero… may sakit ang nanay ko. dialysis. wala na kaming panggastos. nabaon ako. at… gumawa ako ng mali.”
Hindi gumaan ang crowd. Hindi nabura ang galit. Pero may isang katahimikan na pumasok—yung katahimikan ng realidad na may mga taong bumabagsak, at kapag bumagsak, minsan may nadadamay na inosente.
“Pero alam mo ba,” biglang tumayo si dodong, nanginginig, “may sakit din nanay ko dati. pero hindi ako nanghingi sa tao. nagtinda ako. nagtiis. kasi kung mananakit ako ng kapwa… anong klaseng tao ako?”
Napatigil si ramos. Nanlaki ang mata niya. Parang tinamaan sa gitna.
“Sir,” sabi ni dodong, lumuluha na, “nung hinila mo ako… akala ko mamamatay na ako sa hiya. akala ko uuwi ako sa anak ko na wala nang paninda, wala nang pag-asa. at yung anak ko… nakita lahat.”
Napalingon ang crowd kay junjun. Niyakap ng bata ang nanay niya, takot pa rin ang mata.
Lumuluhod si ramos. Totoong lumuhod. “Patawad. hindi ko na maibabalik yung takot na binigay ko. pero… patawad.”
Tahimik. Walang palakpak. Walang instant na “okay na.”
Tumayo ang hepe. “Ang paghingi ng tawad, simula lang. ang hustisya, proseso. at sa prosesong ’to, pananagutan mo ang ginawa mo.”
Tumango si ramos, luha sa mata. “Opo.”
At si dodong, kahit nanginginig, nakapikit, parang sinusubukang huminga nang buo ulit.
Episode 5: kanto ng luha at bagong lakas
Dumating ang desisyon: si corporal ramos, sinibak sa serbisyo, may kasong administratibo, at isasailalim pa sa imbestigasyon para sa posibleng kriminal. Nabalita ulit. May mga natuwa, may mga nagsabing “buti nga.” Pero si dodong… hindi siya masaya.
Nasa kanto siya ulit, nagprito, amoy mantika, tunog ng tuts-tuts. Pero ngayon, may bagong karatula sa tabi ng kariton: “legal vendor. barangay registered. bawal ang pang-aabuso. i-report agad.”
At sa likod ng karatula, may maliit na sticker: hotline number ng barangay at internal affairs. Si kapitan ang nagpakabit niyon sa lahat ng designated vendors.
Isang hapon, dumaan si kapitan, may dalang supot. “Dodong, ito. galing sa fund raising. pang-aral ni junjun.”
Nagulat si dodong. “Captain, hindi ko po—”
“Hindi ’to limos,” putol ni kapitan. “Kabayaran ’to ng komunidad sa tapang mong magsalita.”
Lumapit si junjun, hawak ang maliit na papel na drawing. “Captain, ito po.” Drawing ng kariton, may araw, may isang taong naka-cap na nakangiti. “Ikaw po ’to, ’no?”
Napangiti ang kapitan, pero may luha sa gilid ng mata. “Salamat, anak.”
Nang gabi, may kumatok sa bahay ni dodong. Kinabahan siya. Pero pagbukas niya, isang matandang babae ang nandoon, hawak ang maliit na plastic bag.
“Ako si aling teresita,” sabi nito. “Nanay ni ramos.”
Nanlamig si dodong. Si may, napahawak sa braso niya.
Umiyak ang matanda. “Anak… pasensya na. hindi ko alam ginagawa ng anak ko. akala ko extra duty. akala ko overtime. nung nalaman ko… gusto kong lamunin ng lupa.”
Hindi makapagsalita si dodong. Halo ang galit at awa. Halo ang takot at pagod.
“Hindi ako hihingi ng kapatawaran para sa kanya,” sabi ni aling teresita, nanginginig. “Pero hihingi ako para sa sarili ko… kasi nanay ako, at nakita ko sa video yung takot sa mata mo. at naalala ko yung takot ng anak ko nung bata pa siya… nung wala kaming makain. mali ang ginawa niya, at ako… masakit. pero hindi ko rin kayang ipagmalaki.”
Inabot niya ang bag. “Ito… maliit lang. kendi para kay junjun. at… sulat.”
Tinanggap ni dodong ang sulat. Sa loob, isang pirasong papel na sulat-kamay ni ramos: “Kuya dodong, sa kanto kita pinahiya, pero sa kanto rin ako nahubaran ng katotohanan. hindi mo ako pinatulan ng dahas. tao ka pa rin sa gitna ng takot. hindi ko mabubura ang kasalanan ko, pero sana wag na akong maging dahilan para may ibang abusadong pulis. salamat sa tapang mo.”
Napaupo si dodong. Lumabas ang luha na matagal niyang kinukulong. Hindi ito luha ng awa lang—luha ito ng bigat na unti-unting bumababa.
Lumapit si junjun, hawak ang apron ng tatay niya. “Tay… okay ka lang?”
Yumuko si dodong at niyakap ang anak. Mahigpit. Parang ayaw na niyang bitawan kahit anong sandali.
“Oo, anak,” pabulong niya. “Kasi natutunan natin… kahit maliit lang tayo sa kanto, may boses tayo. at kapag nagsama-sama… kaya nating pigilan ang mali.”
Sa labas, tahimik ang kalye. Pero sa loob ng bahay, may isang pamilyang muling nakahinga—hindi dahil nawala ang sakit, kundi dahil may pag-asa na ngayon: hindi na sila mag-iisa sa takot.
