Naranasan mo na ba ’yung pagbukas mo ng ref sa umaga, puro lalagyan ng tira-tirang ulam ang sasalubong sa’yo—may kanin, may ginataang gulay, may pritong manok, may bukas na de-lata—at sasabihin mo sa sarili mo:
“Ayos lang ’to, nasa ref naman. Ligtas na ’yan.”
Ganyan din ang akala ni Lola Viring, 72.
Mahilig siyang magluto nang marami “para tipid,” tapos lahat, diretso ref. Kahit dalawang linggo nang nakatambak, basta hindi mabaho, kain pa rin. Isang gabi, kumain siya ng tirang ginataang gulay at sinabayan ng lumang pritong manok mula ref. Kinabukasan, matinding pagtatae, pagsusuka, panghihina – inakala nilang “stomach flu.” Pero sa ER, sabi ng doktor: food poisoning dahil sa tira-tirang ulam sa ref.
Doon lang napagtanto ng pamilya:
Hindi lahat ng nasa ref ay ligtas – at may ilang pagkain na lalo pang nagiging delikado sa mga senior kapag mali ang pag-iimbak.
Kung lampas 60 ka na, mas mahina na ang resistensya, mas sensitibo ang tiyan at kidneys. Kaya mahalagang kilalanin ang 6 pagkaing akala mong safe, pero kapag basta mo lang nilagay sa ref, puwedeng magdulot ng sakit.
1. Nilagang Kanin at Sinangag na Ilang Beses Nang Nilamig at Nire-init
Sa maraming bahay, ganito ang routine:
- May tirang kanin → ref
- Kinabukasan → sinangag
- May tira pa ulit → balik ref
- Sa susunod na araw → sinangag na naman
Ang problema: kahit malamig, puwedeng dumami ang bacteria sa kanin, lalo na ‘yung Bacillus cereus na hindi agad namamatay sa simpleng pag-init lang.
Para sa bata, minsan loose bowel lang. Pero sa senior:
- pwedeng magdulot ng matinding pagtatae at pagsusuka,
- mabilis na pagka-dehydrate,
- panghihina at hilo.
💡 Mas ligtas na gawin:
- Huwag hayaang nakababad sa mesa ang kanin nang higit 2 oras bago ilagay sa ref.
- Huwag na itong paulit-ulit na i-reheat sa loob ng 2–3 araw.
- Kung alam mong maraming tira, gawing sinangag kinabukasan, tapos ubusin na.
2. Ulam na May Gata (Laing, Ginataang Isda/Gulay) na Matagal sa Ref
Paborito ni Mang Celso, 69, ang laing at ginataang isda.
Ang problema, ugali niyang magluto nang pang-tatlong araw, tapos lahat, diretso ref.
Ang mga ulam na may:
- kakang gata,
- mantika,
- at madalas maraming sahog (gulay, isda, karne),
ay mas mabilis masira, kahit nasa ref. Kapag lumampas sa 2–3 araw:
- puwedeng tamnan ng bacteria,
- masisira ang lasa (kahit hindi pa amoy panis),
- puwedeng magdulot ng matinding sakit ng tiyan at diarrhea.
Lalo na sa senior na may mahina na ang bato at atay, mas hirap salain ang toksin mula sa panis o “pa-panis pa lang” na pagkain.
💡 Mas ligtas na gawin:
- Kung mag-ginataan, lutuin lang ang kaya n’yong ubusin sa loob ng 1–2 araw.
- Huwag agad ibuhos lahat ng gata – pwedeng hatiin sa lulutuin ngayon at bukas.
- Kung galing ref, siguraduhing kumukulo talaga nang ilang minuto bago kainin ulit.
3. Pritong Manok at Baboy na Paulit-ulit Nirere-heat
Sino ba naman ang hindi natutuwa sa pritong manok na “may tira pa bukas”?
Pero ang pritong:
- manok,
- baboy,
- liempo,
- crispy na ulam,
kapag:
- nababad sa mantika,
- nilagay sa ref,
- tapos paulit-ulit piniprito o mina-microwave,
ay nagiging:
- taguan ng lumang mantika,
- pwedeng pamahayan ng bacteria kung hindi na-init nang husto,
- pinagmumulan ng mga substansyang nakakasama sa puso at bituka.
Si Tatay Narding, 71, ganito ang istilo:
may isang buong manok, kalahati ngayon, kalahati bukas, pero laging nirere-heat sa lumang kawali na may naiwang mantika. Sumakit ang tiyan, humapdi ang sikmura, at lumala ang altapresyon niya.
💡 Mas ligtas na gawin:
- Ihiwalay ang lulutuin sa kakainin lang ngayon.
- Kung may tira, i-init sa oven o airfryer kung meron, o sa kawaling may konting bagong mantika o tubig, hindi sa lumang langis.
- Huwag na itong patagalin nang higit 2–3 araw sa ref.
4. Bukas na De-Lata na Diretsong Nilalagay sa Ref sa Loob pa Rin ng Lata
Paborito ito sa maraming senior:
- sardinas,
- meatloaf,
- luncheon meat,
- corned beef.
Kapag hindi naubos, ang ginagawa:
“Takpan lang, isuksok sa ref. Ok na ’yan!”
Ang problema:
- Kapag nabuksan na ang lata, nagbabago ang reaction ng metal sa hangin at pagkain.
- Puwedeng magkaroon ng metal leaching at panlasa at kalidad ng pagkain.
- Kapag hindi nilipat sa malinis na lalagyan, mas mataas ang tsansa ng contamination.
Sa mga may gastric issues at mahinang liver/kidney, mas delikado ang mga kemikal at bacteria na puwedeng maipon dito.
💡 Mas ligtas na gawin:
- Kapag binuksan ang de-lata, ilipat agad sa malinis na lalagyan na may takip bago ilagay sa ref.
- Ubusin sa loob ng 1–2 araw.
- Huwag mag-imbak ng “bukas na lata” sa ref ng isang linggo.
5. Salad na May Mayo o Cream (Macaroni, Potato, Chicken Salad) na Pabalik-balik sa Mesa at Ref
Tuwing handaan, laging may:
- macaroni salad,
- fruit salad,
- potato o chicken salad na may mayonnaise o cream.
Pagkatapos, ilalagay sa ref. Kinabukasan, kakain ulit. Tanghali, ilalabas. Gabi, balik ref na naman.
Ang ganitong salad:
- may mayonnaise, cream, ham, hotdog, o prutas,
- madaling dapuan ng bacteria kapag naiwan sa labas nang matagal, lalo na sa mainit na panahon.
- Kahit nasa ref, kung pabalik-balik sa labas, taas-baba ang temperatura at mas pabilis itong masira.
Para sa senior:
- puwedeng magdulot ng matinding pagtatae, lagnat, pagsusuka,
- mabilis na dehydration at panghihina.
💡 Mas ligtas na gawin:
- Huwag hayaang nakababad sa labas ang salad nang lampas 2 oras.
- Kumuha ng porsyon sa maliit na lalagyan, iyon ang ilabas – huwag buong bowl ang pabalik-balik.
- Ubusin ang ganitong klaseng salad sa loob ng 1–2 araw lang.
6. Tira-tirang Sabaw at Sinigang na Laging Naiiwan sa Labas Bago I-ref
Maraming senior ang mahilig sa:
- sinigang,
- nilagang baka,
- bulalo,
- tinola.
Ang madalas na nangyayari:
- Pagkatapos kumain, iiwang nakababad sa kaldero, nakapatong sa kalan.
- Pag hapon o gabi pa lang ilalagay sa ref.
Kahit mainit pa ito kanina, habang nakatengga sa temperatura ng kwarto:
- dumarami na ang bacteria sa sabaw, lalo na kung may karne at buto.
- Kapag saka pa lang nilagay sa ref, para mo na ring isinama sa loob ang dami ng mikrobyo.
Kinabukasan, iinitin ulit, iinumin ang sabaw. Akala mo safe dahil mainit, pero minsan hindi lahat ng bacteria at toxins ay basta naluluto lang.
💡 Mas ligtas na gawin:
- Huwag hayaang magtagal sa mesa ang sabaw nang higit 2 oras.
- Palamigin nang konti, tapos ilagay na agad sa ref sa lalagyang may takip.
- Kung ulit-ulitin ang pag-init, tiyaking talagang kumukulo at hindi lang “maligamgam.”
Bakit Mas Delikado ang “Ref Mistakes” sa Seniors?
Sa edad 60 pataas:
- Mas mahina na ang immune system,
- Mas mabagal mag-ayos ng katawan kapag may impeksyon,
- Mas madali ma-dehydrate kapag nagtatae o nagsusuka,
- Madalas may kasamang altapresyon, sakit sa puso, bato o diabetes.
Ibig sabihin, ang “simpleng” panis o konting bacteria sa ulam,
pwedeng maging:
- dahilan ng er trip,
- pagkaputla at panghihina,
- paglala ng sakit sa bato o puso.
Ilang Simpleng Patakaran sa Ref Para sa Senior-Safe na Pagkain
- Rule of 2–3 Days:
Tira-tirang ulam? Kung lampas 3 araw na sa ref, kahit hindi mabaho, magduda ka na. - Rule of 2 Hours:
Lutong pagkain na naiwan sa labas nang higit 2 oras (lalo na kung mainit ang panahon)? Mas ligtas nang huwag i-ref pa, lalo na kung para sa senior. - Maliit na Luto, Mas Madalas:
Mas mabuti ang konti pero sariwa kaysa isang kasirola na tatlong araw n’yo kakainin. - Malinis na Lalagyan:
Iwasan ang nakabukas lang, walang takip, nasa lumang lata pa, o nakababad sa lumang mantika.
Sa huli, tandaan:
Hindi ref ang magic shield.
Tool lang siya.
Ang tunay na proteksiyon ng senior laban sa sakit ay disiplina sa pagluluto, pag-iimbak, at pagkain ng tira-tira.
Sa susunod na pagbukas mo ng ref at makitang puno ng ulam:
- amuyin,
- isipin kung ilang araw na,
- at huwag matakot magtapon ng delikado, lalo na kung para sa’yo o sa mahal mong senior.
Mas mabuti nang may isang ulam na tinapon
kaysa magkaroon ng isang lolo o lola na na-ospital dahil sa ulam na matagal nang dapat nagpaalam.
