Mainit ang tanghali, yung init na parang kumakapit sa balat. Sa gilid ng highway, nakahinto si lia sa tabi ng motor niya. Nakasuot siya ng simpleng tshirt at maong, hawak ang helmet na kanina pa niya suot pero tinanggal para huminga. Dumadaan ang mga sasakyan, busina dito, busina doon, at sa may kanto, may mga tao nang nagtitipon dahil may pulis na sumisigaw.
“Eto na naman tayo,” bulong ni lia sa sarili habang hinihintay ang trak na magsusundo sa kanya. May dalang folder si lia, mga papeles para sa trabaho, at isang maliit na sobre na pinakatago niya sa bag.
Biglang lumapit ang pulis na may malakas ang boses. Si patrolman reyes. Kilala siya sa lugar, hindi dahil mabait, kundi dahil mahilig manghuli ng “madaling target.”
“Miss, ano ‘yan? bakit ka nakatigil dito?” sabay turo sa motor. “Wala kang helmet kanina, nakita kita.”
Napakunot-noo si lia. “Sir, naka-helmet po ako. tinanggal ko lang po ngayon kasi humihingal na ako.”
Umismid si reyes, parang natutuwa na may nasasagot siya. “Ah, sumasagot ka pa? so aminado kang wala kang helmet kanina.”
“Hindi po. may helmet ako.” nanginginig na ang boses ni lia, hindi sa takot, kundi sa inis at hiya dahil nagsisimula nang dumami ang nanonood.
May isang lalaki sa gilid na nagtaas ng phone, nagvi-video. May babaeng napahawak sa bibig. At yung ibang tambay, nagbubulungan na parang palabas ang nangyayari.
Lumapit pa si reyes, halos didikit na ang mukha. “Alam mo, madali lang ‘to. bayaran mo na lang dito para tapos.”
Nanlaki ang mata ni lia. “Sir, hindi po ako nagbibigay ng lagay.”
Parang may pumitik sa ego ng pulis. Biglang nag-iba ang tono. “Ay, matapang. sige, i-impound natin motor mo. tingnan natin kung san ka pupulutin.”
Hinawakan ni reyes ang braso ni lia, hindi sobrang higpit pero sapat para maramdaman ng lahat na kaya niya. Napaatras si lia, napatingin sa mga tao na nakatingin lang.
“Sir, masakit po,” pakiusap niya. “may hinahabol po akong oras.”
“Wala akong pakialam sa oras mo,” sagot ni reyes. “May batas tayo.”
Tahimik si lia sandali. Tapos dahan-dahan niyang binuksan ang bag niya at hinugot ang phone. Nanginginig ang daliri niya, pero pinilit niyang maging kalmado. Tinawagan niya ang isang number na nakasave bilang “kuya.”
“Kuya,” mahina niyang sabi. “Nandito ako sa highway. pinipigilan ako ng pulis.”
Hindi alam ni reyes na narinig niya yung “kuya.” Tumawa pa siya. “Ay, tumatawag ng kakampi. sige, tawagin mo buong barangay.”
Pero sa dulo ng kalsada, biglang may umalingawngaw na sirena. Isang itim na sasakyan ang papalapit, kasunod ang isa pa. Napatigil ang ingay ng mga tao. Si reyes, napalingon, at kahit siya, napalunok.
Ikalawang yugto
Lumapit ang itim na suv na parang may dala itong bigat. Tumigil sa harap nila, at bumukas ang pinto. Bumaba ang isang lalaking naka-uniporme, mataas ang ranggo, at kasunod niya ang dalawang naka-civilian na tila sanay sa ganitong eksena.
Pagkakita ni reyes, biglang nanigas ang balikat niya. “Sir… hepe…” utal niya, parang naubusan ng hangin.
Si hepe valdez, matikas, hindi maingay magsalita pero ramdam ang bigat ng presensya. Tumingin siya kay lia, tapos kay reyes, tapos sa mga taong nagvi-video.
“Ano ‘to?” malamig na tanong ng hepe.
Sumaludo si reyes, nanginginig ang kamay. “Sir, violation po. walang helmet po siya kanina.”
Dahan-dahang inangat ni lia ang helmet na hawak niya, parang patunay na hindi siya nagsisinungaling. “Sir, suot ko po kanina. tinanggal ko lang po nung huminto ako.”
Hindi pa nakakapagsalita si hepe, biglang bumaba mula sa likod na sasakyan ang isang babae na naka-blazer. Lumapit kay lia at hinawakan ang balikat niya. “Lia, okay ka lang ba?”
“Ma’am…” nangingilid ang luha ni lia. “Napahiya po ako.”
Nang marinig ni hepe ang pangalan, parang may kumurot sa kanya. “Lia?” ulit niya, mas mahina na ngayon.
Tumango si lia, at inilabas ang folder. “Sir, papunta po sana ako sa city hall. may hearing po yung kaso ni papa. may dala po akong ebidensya.”
Nagbago ang mukha ni hepe. Parang naghalo ang galit at lungkot. “Anak ka ni sgt. santos?”
Napatigil ang mga tao. Si reyes, parang nalusaw. Kilala sa istasyon ang pangalang yun. Isang pulis na namatay sa operasyon, iniwan ang pamilya, at matagal nang pinag-uusapan na may iniimbestigahan siyang kurapsyon bago siya napatay.
“Opo,” sagot ni lia, halos pabulong. “Kaya po ako nagmamadali.”
Hindi na napigilan ni hepe ang boses niya. “Reyes!” sigaw niya, yung sigaw na sumabog sa gitna ng kalsada. “Hawakan mo pa siya ulit at ako mismo magpapakulong sa’yo!”
Napaurong si reyes, namutla. “Sir, hindi ko po alam…”
“Hindi mo alam?” ulit ni hepe, mas mapait. “Hindi mo alam kung paano rumespeto? hindi mo alam kung paano gawin ang tama?”
Lumapit si hepe kay lia. Hindi siya humingi ng sorry agad. Tumingin muna siya sa braso ni lia, kung saan may namumuong pula dahil sa pagkakahawak.
“Lia,” mahinahon na, “Kung may ginawa silang mali, aayusin natin.”
Humigpit ang hawak ni lia sa folder. “Sir, may video po.”
Sa linyang yun, biglang nag-iba ang hangin. Yung mga nagvi-video kanina, napatinginan. Si hepe, dahan-dahang tumango.
“Ilabas,” utos niya. “Dito mismo.”
Ikatlong yugto
Sa gilid ng kalsada, pinaupo si lia sa loob ng suv para hindi siya mapagkaguluhan. Pero ayaw ni lia magtago. Bumaba siya ulit, humarap sa mga tao, at tinignan si patrolman reyes na ngayon ay hindi na makatingin.
May lumapit na traffic enforcer na nakakita ng lahat. “Sir hepe, may cctv po yung tindahan sa kanto. at may dashcam po yung tricycle sa likod.”
“Kunín,” utos ni hepe, mabilis at malinaw.
Habang hinihintay ang video, sinubukan ni reyes bumawi. “Sir, nagkamali lang po ako. mainit po. maraming pasaway. trabaho lang po…”
Tinignan siya ni hepe, matagal. “Trabaho mo ang protektahan, hindi ang mang-trip.”
May lumapit na lalaki, yung kanina pa nagvi-video, hawak ang phone niya. “Sir hepe, eto po yung kuha ko.”
Pinanood nila sa screen. Kita sa video na suot ni lia ang helmet bago siya tumigil. Kita rin na si reyes ang unang lumapit na may asar na agad. Kita ang linya na, “Bayaran mo na lang dito para tapos.” At pinakamasakit, kita rin ang paraan ng pagkakahawak sa braso ni lia, yung pilit, yung pwersa, habang nagtataka ang mga tao pero walang umaawat.
Tahimik si hepe habang nanonood. Pero yung panga niya, halatang pigil ang galit.
“Reyes,” sabi niya, mababa ang boses. “Ibigay mo ang bodycam mo.”
Nagulat si reyes. “Sir, wala po akong bodycam ngayon…”
“Teka,” singit ng isa sa kasama ni hepe, naka-civilian. “Ayon sa logbook, issued ka kanina.”
Napasinghap ang mga tao. Si reyes, nagsimulang pagpawisan nang malala.
“Nasaan?” ulit ni hepe.
Walang sagot.
“Sir,” halos pakiusap ni lia, “Hindi po ito para maghiganti. gusto ko lang po ng hustisya. kasi si papa…” naputol siya, nalunok ang luha. “Si papa po, namatay na naghahabol ng katotohanan.”
Napatigil si hepe. Parang bumalik sa kanya ang isang alaala. “Nandun ako,” bulong niya, mas para sa sarili. “Nandun ako nung huling gabi niya.”
Tumingala si lia, nabigla. “Sir, kilala niyo po si papa?”
Tumango si hepe, mabigat. “Kaibigan ko siya. at bago siya mawala, may binilin siya.”
Dahan-dahang binuksan ni hepe ang sasakyan, kinuha ang isang maliit na envelope sa dashboard. Kulay dilaw, parang matagal nang dala-dala.
“Ingat ka, lia,” sabi niya. “Pag binuksan natin ‘to, may mga mababagsak.”
Natahimik ang kalsada. Pati si lia, humigpit ang kapit sa folder. “Sir… handa po ako.”
Ikaapat na yugto
Sa presinto, hindi na parang palabas ang lahat. Tahimik na. Walang tawa. Walang pang-aasar. Si patrolman reyes, nakaupo sa gilid, hindi na makapagsalita. Naka-standby ang internal affairs. Yung bodycam na “nawala,” lumabas na iniwan sa locker, tinanggal ang memory card.
“Obstruction at tampering,” sabi nung imbestigador. “Hindi na ‘to simpleng violation.”
Si lia, nakaupo sa harap ng mesa, hawak ang folder at yung envelope na ibinigay ng hepe. Nanginginig ang kamay niya habang binubuksan, kasi alam niyang may piraso ng buhay ng tatay niya sa loob.
Pagbukas niya, may lumang litrato. Si sgt. santos kasama si hepe valdez, nakangiti, bata pa. Sa likod ng litrato, may sulat.
“Kung may mangyari sa akin, hanapin si valdez. siya ang may lakas ng loob.”
Kasunod nun, may usb drive at isang maikling liham, nakasulat ng kamay ng tatay niya.
“Anak, kung binabasa mo ‘to, ibig sabihin wala na ako. pasensya na kung iniwan kitang maaga. pero ayokong lumaki ka sa mundong takot ang mabuti at malakas ang masama.”
Napapikit si lia. Lumabas ang luha na matagal niyang pinigil. Sa gilid, tumingin si hepe valdez at kumunot ang noo, parang sinusuntok ng alaala.
“Lia,” mahinang sabi ng hepe, “Hindi ko nagawa noon yung dapat kong gawin. natakot din ako. pero ngayon… ngayon, hindi na.”
Pumitik ang pinto ng presinto. Pumasok ang isang matandang babae, humihingal, hawak ang payong. Si nanay marta, ina ni lia. Pagkakita kay lia, yumakap siya agad, nanginginig.
“Anak… ano nanaman ‘to…?” bulong niya, nangingiyak. “Akala ko tapos na ang pang-aapi sa atin.”
Humawak si lia sa kamay ng nanay niya. “Ma, may ebidensya na tayo. si papa… hindi siya nag-iisa.”
Sa kabilang sulok, si reyes, biglang humagulgol. Hindi dahil nagsisi lang, kundi dahil nahuli. “Sir, may pamilya rin po ako,” iyak niya. “Nagkamali po ako.”
Tinignan siya ni lia. Mababaw lang sana kung galit lang ang mararamdaman niya. Pero naalala niya yung tatay niya, kung gaano nito ipinaglaban ang tama kahit may pamilya rin siyang mawawala.
“May pamilya ka,” mahinahon niyang sagot. “Kaya dapat mas alam mo kung gaano kasakit yung pinapahiya mo ang anak ng iba.”
Yumuko si reyes. Tahimik ang lahat.
Ikalimang yugto
Lumipas ang mga araw na parang mabigat ang hangin. Kumalat ang video. Hindi na kaya itago. Na-suspend si reyes, tapos sinampahan ng kaso. Yung ibang kasama niyang nagbubulag-bulagan, naimbestigahan din. Sa unang pagkakataon, ramdam ni lia na may gumagalaw para sa kanila, hindi laban sa kanila.
Pero hindi naging magaan agad. Isang gabi, nakaupo si lia sa tabi ng kama ng nanay niyang may altapresyon, habang pinapanood ang lumang video ng tatay niya sa phone. Simple lang, birthday nila noon, pero sa boses ng tatay niya, may lambing na hindi na niya maririnig sa totoong buhay.
“Lia,” sabi sa video, “Pag may nang-api sa’yo, wag kang magiging tulad nila. lumaban ka, pero wag mong papatayin ang puso mo.”
Kumatok ang pinto. Si hepe valdez, nakasimpleng polo, may dalang plastic na prutas at envelope na bago. Hindi na siya hepe sa postura ngayon, kundi parang isang taong may dalang bigat.
“Pasensya na kung istorbo,” mahina niyang sabi. “Gusto ko lang mangumusta.”
Tumayo si lia. “Sir, salamat po sa ginawa niyo.”
Umiling si hepe. “Hindi sapat ang salamat. kasi kung naging matapang ako noon, baka buhay pa tatay mo.”
Parang may punit sa dibdib ni lia sa sinabi. “Sir… hindi niyo kasalanan lahat.”
“Pero may parte ako,” sagot niya, nangingilid ang mata. “At araw-araw, dala ko yun.”
Tahimik sila sandali. Sa labas, mahinang umuulan. Yung tunog ng patak, parang nakikiusap na gumaan ang loob.
Inabot ni hepe ang envelope. “Ito yung resulta ng imbestigasyon. may mga pangalan dito. malalaking tao. pero ligtas ka na. may proteksyon na kayo.”
Tinignan ni lia ang envelope, pero hindi niya agad kinuha. “Sir, pwede ko po bang itanong… bakit niyo ako tinulungan kahit alam ninyong delikado?”
Huminga nang malalim si hepe. “Kasi nung huling gabi niya, sinabi ng tatay mo, ‘Kung may anak man ako na maiiwan, sana may tao siyang masandalan.’”
Bumigay si lia. Tumulo ang luha niya, hindi na pigil, hindi na hiya. Lumapit ang nanay niya mula sa kama at hinawakan ang braso ni hepe.
“Salamat,” sabi ni nanay marta, nangingiyak. “Matagal na akong galit sa uniporme. pero ngayon… gusto kong maniwala ulit na may pulis na tao.”
Yumuko si hepe, at sa unang pagkakataon, nakita ni lia na umiiyak din siya. Tahimik lang, pero totoo.
Sa labas ng bahay, isang patrol car ang dumaan, walang sirena, walang yabang. At sa loob, magkakahawak-kamay sila, parang sa gitna ng lahat ng sakit, may maliit na lugar pa rin para sa hustisya, at para sa paghilom.
