“KAYO ANG MAY-ARI NITO?”—ANG HALAGANG NASA PASSBOOK ANG NAGPAKUNOT SA NOO NG MANAGER!
Hindi agad nakapagsalita si Ramon.
Hawak pa rin niya ang lumang passbook na parang natatakot itong mabitawan. Ilang beses niyang tiningnan ang pangalan, pagkatapos ay ang mukha ng matandang magsasaka.
“Sir Isko… maaari po ba tayong pumunta sa opisina?”
Napatingin ang mga taong nasa pila.
Kanina lamang ay ayaw siyang papasukin ng guwardiya. Ngayon, ang manager mismo ang nag-aanyaya sa kaniya papunta sa loob.
Tahimik na sumunod si Isko.
Pagpasok nila sa opisina, isinara ni Ramon ang pinto.
“May problema po ba sa account ko?” tanong ng matanda.
Umiling si Ramon. “Wala po. Ang problema, hindi namin inaasahan na kayo pa ang pupunta rito.”
Inilagay niya ang passbook sa mesa.
“Matagal na po itong dormant.”
“Gusto ko lang sanang mag-withdraw para sa isang bagay.”
“Magkano po?”
“Limang daang libo.”
Napatingin si Ramon.
“Limang daang libo?”
Tumango si Isko.
“Pambili ng lupa?”
“Hindi.”
“Pambayad ng utang?”
“Hindi rin.”
“Kung ganoon, para saan po?”
Matagal na nanahimik ang matanda bago sumagot.
“Para sa mga batang magsasaka.”
Lalong nagtaka si Ramon.
Doon niya ipinakita ang rekord ng account.
Hindi lamang limang daang libo ang laman nito.
Napakalaki ng kabuuang halaga.
Hindi makapaniwala si Ramon habang tinitingnan ang screen.
“Sir… paano ninyo nakuha ang ganitong kalaking halaga?”
Ngumiti nang bahagya si Isko.
“Matagal na akong nag-iipon.”
Ngunit hindi iyon ang buong kuwento.
Apatnapung taon na ang nakalilipas, si Isko ay isa lamang batang magsasaka na halos walang makain. Ang tanging kayamanan niya ay ilang ektaryang lupang minana mula sa kaniyang ama.
Minsan, dumating sa kanilang baryo ang isang negosyanteng nagngangalang Don Vicente.
Bibili ito ng mga lupa para gawing malaking agricultural estate.
Maraming magsasaka ang napilitang magbenta.
Ngunit tumanggi si Isko.
Hindi dahil ayaw niyang kumita.
Kundi dahil alam niyang kapag nawala ang kanilang lupang sakahan, mawawala rin ang kinabukasan ng kanilang mga anak.
Sa halip na ibenta ang lupa, nakipagkasundo siya sa isang maliit na bangko upang makapagpatayo ng kooperatiba.
Taon-taon, inilalagay niya roon ang bahagi ng kinikita mula sa ani.
Unti-unting lumago ang pera.
Hindi siya bumili ng mamahaling sasakyan.
Hindi siya nagtayo ng malaking bahay.
Patuloy siyang nagsuot ng parehong lumang damit.
At ang malaking perang naipon niya ay hindi niya kailanman ipinagyabang.
“Bakit ngayon ninyo kukunin?” tanong ni Ramon.
Napayuko si Isko.
“Dahil may isang batang magsasaka na gustong sumuko.”
“Anak ninyo?”
“Hindi.”
“Kung ganoon, sino?”
Saglit na tumahimik ang matanda.
“Anak ng kaibigan kong namatay sa bukid.”
Inilabas niya ang isang lumang litrato.
Isang batang lalaki ang nasa larawan.
“Ang batang ito ay si Mateo. Gusto niyang mag-aral ng agriculture. Pero wala siyang pera.”
Napangiti si Isko.
“Gusto kong bayaran ang kaniyang pag-aaral.”
Tahimik si Ramon.
Doon niya napansin ang isang lumang pirma sa ilalim ng passbook.
Pamilyar iyon.
Napatingin siya kay Isko.
“Sir… saan ninyo nakuha ang unang deposito?”
“Bakit?”
“Dahil ang unang deposito rito ay ginawa ng ama ko.”
Napakunot-noo ang matanda.
“Sino ang ama mo?”
“Si Arturo Villanueva.”
Biglang nanigas si Isko.
Iyon ang pangalang hindi niya narinig sa loob ng apatnapung taon.
Tumayo siya.
“Arturo…”
Tumango si Ramon.
“Bago siya namatay, may iniwan siyang sulat para sa inyo.”
Kinuha ni Ramon ang isang lumang sobre mula sa kaniyang drawer.
Nakasulat sa harapan:
“Para kay Isko Manalo. Kung sakaling matagpuan ko siya.”
Nanginginig ang kamay ni Isko habang binubuksan iyon.
Ngunit bago niya tuluyang mabasa ang laman, napansin niya ang petsa.
Iyon ay isinulat dalawang araw bago mamatay si Arturo.
At ang huling linya ng sulat ay naglalaman ng isang pangalan na hindi niya inaasahang mababasa.
Ang pangalan ng taong sumira sa kanilang buong buhay.
