ANG LALAKING AKALA NILA AY PULUBI, PERO MAY INIWAN PALANG LIHIM
“Anong sinabi ninyo?”
Hindi makapagsalita ang ina ni Lucas.
Ang pangalan na binanggit ni Mang Ernesto ay Rogelio.
Iyon ang pangalan ng kaniyang asawa.
Ngunit matagal nang patay si Rogelio.
“Paano ninyo kilala ang asawa ko?” tanong ng babae.
Hindi agad sumagot si Mang Ernesto.
Nakatingin lamang siya kay Lucas.
“Anak ba talaga niya ang batang ito?”
Lalong humigpit ang hawak ng babae sa balikat ng anak.
“Oo.”
“Nasaan si Rogelio?”
“Patay na siya.”
Napapikit ang matanda.
Parang bumalik sa kaniya ang lahat ng alaala.
Labingwalong taon na ang nakalipas, mayroon siyang maliit na negosyo.
Hindi siya mayaman, pero maayos ang buhay niya.
May asawa siyang si Teresa at isang anak na lalaki na si Rogelio.
Ngunit isang araw, nalugi ang negosyo.
Nang magkasakit ang kaniyang asawa, naubos ang kanilang ipon.
Napilitan siyang mangutang.
Lumaki ang utang.
Hanggang isang gabi, umalis siya para maghanap ng trabaho sa ibang lugar.
Hindi na siya nakabalik.
Naaksidente siya sa biyahe.
Nawalan siya ng malay nang ilang buwan.
Nang magising siya, wala na ang karamihan sa kaniyang mga gamit.
Hindi rin niya alam kung saan napunta ang kaniyang pamilya.
Taon ang lumipas.
Naging palaboy siya.
Hindi dahil ayaw niyang magtrabaho.
Kundi dahil paulit-ulit siyang tinanggihan dahil sa kaniyang edad at kalagayan.
Hanggang sa natuto siyang mabuhay sa pagtitiyaga.
“Ang pangalan ko ay Ernesto,” sabi niya.
“Pero kilala ako noon bilang ama ni Rogelio.”
Napatakip ng bibig si Teresa.
“Hindi…”
“Teresa.”
Nanlaki ang kaniyang mga mata.
Iyon ang pangalang minsan lamang niyang narinig mula sa matanda.
“Paano ninyo alam ang pangalan ko?”
Kinuha ni Mang Ernesto ang isang lumang medalya mula sa kaniyang bulsa.
May nakaukit na pangalan.
Ernesto Villanueva.
“Hindi ko alam kung buhay pa kayo.”
Napaluha si Teresa.
Lumapit si Lucas.
“Lolo ba kayo ni Papa?”
Hindi nakasagot si Mang Ernesto.
Tumango lamang siya habang umiiyak.
Niyakap niya ang bata.
Sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, may tinatawag siyang pamilya.
Ngunit may mas malaking tanong.
“Nasaan si Rogelio?” tanong niya.
Tahimik si Teresa.
“Patay na siya dalawang taon na ang nakalipas.”
Parang nawala ang lakas ng matanda.
“Bakit?”
“May sakit.”
“Bakit hindi ninyo ako hinanap?”
Napayuko si Teresa.
“Hinahanap ka namin.”
“Hindi ninyo ako nakita.”
“Dahil may nagsabi sa amin na patay ka na.”
Napatigil si Mang Ernesto.
“Sino?”
Hindi sumagot si Teresa.
Sa halip, inilabas niya ang isang lumang sobre mula sa kaniyang bag.
“Ito ang iniwan ni Rogelio para sa iyo.”
Kinuha iyon ni Mang Ernesto.
Nanginginig ang kaniyang kamay.
Matagal niyang tinitigan ang sobre bago niya binuksan.
Isang sulat.
“Papa…”
Iyon lamang ang unang salita.
Napaluha agad siya.
“Kung sakaling buhay ka pa…”
Hindi na niya kayang ipagpatuloy ang pagbabasa.
Kinuha ni Lucas ang sulat.
“Ako na po.”
Binasa niya nang malakas.
“Papa, hindi kita kinasusuklaman.”
Napayuko ang matanda.
“Alam kong hindi mo kami iniwan dahil ayaw mo sa amin.”
Nanginginig ang boses ng bata habang binabasa ang sulat.
“Sinabi ni Mama na hinanap mo kami. Alam kong ginawa mo ang lahat para makabalik.”
Humagulhol si Mang Ernesto.
“Pero may isang bagay akong gustong malaman mo.”
Huminto si Lucas.
Tumingin siya kay Teresa.
“Ma, ano po ’to?”
Hindi sumagot ang babae.
Sa huling bahagi ng sulat ay may isang pangungusap.
“Papa, huwag mong hanapin ang taong kumuha sa buhay natin. Siya ang dahilan kung bakit nawala sa atin ang lahat.”
Namutla si Mang Ernesto.
“Sinong tao?”
Hindi nagsalita si Teresa.
Hanggang sa biglang may pumasok na lalaki sa restaurant.
Pagkakita niya kay Mang Ernesto, agad siyang napahinto.
Namukhaan niya ang matanda.
At bago pa makapagsalita ang sinuman, mabilis siyang lumabas.
Napatingin si Mang Ernesto kay Teresa.
“Sino iyon?”
Napaluha ang babae.
“Siya…”
Huminga siya nang malalim.
“…ang taong sinisi ni Rogelio bago siya namatay.”
