Lampas 70? 8 Dapat Tandaan Bago Uminom ng Gamot Para Iwas Side Effects

Kapag lampas 70 na, hindi na iisang gamot lang ang iniinom karamihan. Madalas sabay-sabay na:
gamot sa presyon, sa asukal, sa kolesterol, sa rayuma, minsan may pampatulog pa o gamot sa depression/anxiety.
Ang tawag dito ay polypharmacy – maraming gamot sabay-sabay.

Dito nagsisimula ang problema:
kapag mali ang oras, dosis, sabay-sabay na inom, o paggamit ng herbal/food supplements, tumataas ang tsansang magkaroon ng side effects – hilo, pagsusuka, panghihina, pagkahulog (falls), pagsama ng kidneys o atay, at kung anu-ano pa.

Ang magandang balita:
May mga simpleng bagay na puwede mong tandaan bago uminom ng gamot para mabawasan ang tsansang sumama ang pakiramdam.

Paalala: Hindi ito kapalit ng payo ng doktor. Kung may nararanasang kakaiba, lalo na matindi (hirap huminga, namamanhid kalahating katawan, matinding rashes, sobrang hilo), magpatingin agad.

1. Siguraduhing malinaw kung para saan ang bawat gamot

Maraming senior ang iniinom na lang ang gamot kasi “sabi ni doc” – pero hindi alam kung para saan at ano ang dapat bantayan.

Bakit importante ito?

• Kapag alam mo kung para saan ang gamot, mas naiintindihan mo kung bakit hindi dapat palampasin.
• Mas matutukoy mo kung alin ang puwedeng sanhi ng side effect kapag may kakaibang naramdaman.
• Mas madali mong maipapaliwanag sa ibang doktor kapag tinanong ka: “Ano-ano pong gamot ang iniinom ninyo at para saan?”

Ano ang puwede mong gawin?

• Sa tuwing may bagong reseta, itanong:
  “Doc, para saan po itong gamot na ito?”
• Isulat sa isang maliit na notebook o papel:
  • Pangalan ng gamot
  • Para saan (hal. presyon, asukal, sakit sa tiyan)
  • Ilang beses sa isang araw
  • Kailan iinumin (bago/ pagkatapos kumain, umaga/gabi)

Pwede ring ipasulat kay doc sa mismong reseta o pakiusapan ang kasama sa bahay na isulat ito nang malinaw.

2. Alamin kung paano at kailan tamang inumin (bago o pagkatapos kumain, umaga o gabi)

Hindi lahat ng gamot pare-pareho. May mga gamot na:

• Mas magandang inumin sa umaga (hal. ilang gamot sa presyon, pampagising, o pwedeng magpa-ihi).
• Mas magandang inumin sa gabi (ilang pampababa ng kolesterol, pampatulog, o gamot para hindi atakihin ng gout sa gabi).
• May bawal sa walang laman ang tiyan – dapat pagkatapos kumain.
• May mas epektibo kapag walang laman ang tiyan – dapat 30 minuto bago kumain o 2 oras pagkatapos kumain (depende sa gamot).

Kung iinumin sa maling oras, puwedeng:

• sumakit ang tiyan,
• mahilo,
• hindi umepekto nang maayos,
• o sumobra ang epekto (hal. sobrang baba ng BP o asukal).

Praktikal na tips:

• Kung hindi sigurado, itanong sa doktor o parmasyutiko:
  “Doc/Kuya/Ate, bago o pagkatapos kumain po ba ito?”
• Gumawa ng simpleng schedule:
  • Umaga: gamot sa presyon, vitamins (kung may reseta)
  • Tanghali: kung may specific na reseta
  • Gabi: kolesterol meds, iba pang ni-resetang pang-gabi

Ilakip sa ref o sa pader malapit sa mga gamot ang oras ng inom.

3. Huwag mag-self adjust: bawas, dagdag, o tigil nang walang pahintulot ng doktor

Karaniwan ito sa mga senior:

• “Nahilo ako kahapon, binawasan ko na lang ang gamot ko sa presyon.”
• “Okay na pakiramdam ko, itinigil ko na yung gamot sa asukal.”
• “Hindi na ako nangangalay, hindi ko na tinuloy yung gamot.”

Ang problema, may mga gamot na:

• Hindi puwedeng biglang itigil – puwedeng magdulot ng rebound effect (biglang pagtaas ng BP, chest pain, seizure, atbp.).
• Dapat sunod-sunod sa ilang araw/buwan para umepekto.
• Dapat unti-unting binababa ang dose, hindi biglang stop.

Ano ang mas ligtas na gawin?

• Kung may side effect, huwag agad magbawas o tumigil sa sarili mo.
• Sabihin sa doktor o tumawag kung puwede:
  • Ano ang gamot
  • Anong oras ininom
  • Ano ang naramdaman
• Hayaan si doc mag-desisyon kung bababaan, lilipat, o ititigil.

4. Sabihin sa doktor ang lahat ng gamot, vitamins, herbal, at food supplements na tinitake mo

Minsan, ang dahilan ng side effects ay hindi yung “main na gamot” – kundi sabay-sabay na gamot at supplements na nag-iinteract sa isa’t isa.

Halimbawa:

• Gamot sa presyon + pampaihi + gamot sa gout + herbal tea = puwedeng sobrang ibaba ang BP o ma-stress ang kidney.
• Gamot pang-iprotect ang blood clot + ilang herbal o vitamins = pwedeng tumaas ang risk ng pagdurugo.

Maraming senior ang nahihiyang sabihin na umiinom sila ng:

• “herbal na nirekomenda ni kumare,”
• “tubig-tubig na pampalinis daw ng bato,”
• “slimming tea,”
• “immune booster na nakita sa TV o online.”

Dapat tandaan:

• Lahat ng nilulunok mo (gamot o hindi) ay may epekto sa katawan.
• Lalo na kung maraming reseta, mas mahalaga na alam ni doc ang buong listahan.

Praktikal na tip:

• Gumawa ng talaan:
  • Reseta (gamot sa presyon, asukal, puso, atbp.)
  • Vitamins (C, D, E, multivitamins, calcium, etc.)
  • Herbal (lagundi, sambong, turmeric, etc.)
  • Food supplement (capsules, powder, “detox drinks”)

Dalhin ang listahan sa bawat check-up.

---

5. Huwag uminom ng gamot na “hiyang” kay kapitbahay o kamag-anak

Ito ang madalas na nangyayari:

• “Heto, inumin mo itong gamot ko sa sakit ng tuhod, effective ’yan sa akin.”
• “Pareho lang naman tayo ng sintomas, eto rin ininom ko.”
• “Sayang yung sobra kong gamot sa presyon, sakin mababa na BP ko, sa’yo na lang.”

Delikado ito lalo na sa seniors. Bakit?

• Magkaiba ang reseta base sa edad, kidney function, dugo, timbang, at sakit.
• Maaaring ang gamot na hiyang kay kumare ay sobrang tapang para sa’yo.
• May mga gamot na bawal sa may sakit sa bato, atay, puso, o sa may iniinom nang ibang gamot.

Pakiusap sa mga senior at pamilya:

• Huwag basta “pinapamana” ang natirang gamot.
• Huwag basta uminom ng antibiotic, pain reliever, o pampababa ng BP na hindi galing sa reseta mo mismo.
• Kung gusto mong itanong kung bagay sa’yo ang gamot na ininom ng iba, tanungin si doc muna, hindi si kapitbahay.

6. Bantayan ang unang linggo ng bagong gamot – dito madalas lumalabas ang side effects

Kapag may bagong gamot si doc na idinagdag o pinalit, maging mas maingat sa unang mga araw o unang linggo.

Maaaring maranasan:

• Hilo
• Antok
• Pagbabago sa dumi (pagtatae o constipation)
• Sakit sa tiyan
• Pagbabago sa ihi (kulay, dalas)
• Pakiramdam na mahina o “lutang”

Hindi lahat ng side effects ay dahilan para itigil agad. Pero kailangan mabantayan at maitala.

Ano ang puwede mong gawin?

• Sa unang 1–2 linggo, obserbahan:
  • Anong oras ininom
  • Ano ang naramdaman pagkatapos
  • Gaano katagal tumagal ang sintomas
• Sabihin sa doktor sa susunod na check-up, o mas maaga kung matindi ang sintomas.

Kailan urgent?

• Biglang hirap huminga
• Namamaga ang mukha, labi, dila
• Matinding pangangati o pantal sa buong katawan
• Malalang hilo na hindi makatayo
• Sobrang sakit ng dibdib, ulo, o tiyan

Kapag ganito, huwag maghintay – magpa-emergency consult.

7. Kumain nang tama bago uminom (kung kailangan) at iwasan ang alak at sobrang kape

May mga gamot na mas sumasama ang side effects kapag:

• walang laman ang tiyan, o
• sinabayan ng alak, o
• sobrang daming kape o energy drink.

Ilang halimbawa ng dapat bantayan:

• Mga pain reliever (lalo na yung malakas) – puwedeng makasakit ng tiyan kung walang laman.
• Ilang gamot sa cholesterol at sakit sa puso – may bilin na iwasan ang alak.
• Ilang gamot sa nerbiyos o depresyon – bawal haluan ng alak.
• Sobrang kape + ilang gamot sa puso o BP – puwedeng magpalpitate o magpabilis ng tibok.

Praktikal na gabay:

• Sundin kung sinabing “after meals” – kumain muna kahit kaunting tinapay o biskwit kung hindi kaya ng full meal.
• Kung may okasyon at may alak, kung maaari:
  • Iwasan nang uminom, lalo na kung maraming maintenance meds.
  • Kung talagang magkakatinga (at pinayagan ni doc sa pangkalahatan), huwag sabayan ng oras ng gamot, at huwag sosobra.

8. Gumamit ng pillbox, alarm, o “kasunduan sa bahay” para hindi magdoble o makalimot

Isa sa pinaka-karaniwang problema sa seniors:
nakakalimutan kung nainom na ba ang gamot… o nadodoble.

Parehong delikado:

• Kung palaging nakakalimot, hindi gumagana nang maayos ang gamutan.
• Kung nadodoble, puwedeng sobrang baba ng presyon, sobrang baba ng asukal, o sobra ang efekto sa kidney/atay.

Ano ang puwedeng gawin sa bahay?

1. Pillbox
   • Yung may label na Mon, Tue, Wed… o Umaga / Tanghali / Gabi.
   • Isang beses lang lalagyan kada linggo.
   • Makikita agad kung nainom na ba.
2. Alarm sa cellphone
   • Lagyan ng alarm sa oras ng inom ng gamot.
   • Labelan: “Gamot sa BP,” “Gamot sa asukal,” atbp.
3. Kasunduan sa pamilya
   • Isang tao sa bahay ang in-charge mag-check kung nainom na ang meds.
   • Kung may kasamang apo o anak, sila ang pwedeng mag-remind.
4. Listahan sa pader o ref
   • Simple lang:
     • Umaga – [pangalan ng gamot]
     • Tanghali – [kung meron]
     • Gabi – [pangalan ng gamot]

Kapag may bisita o alis, puwedeng dalhin ang maliit na organizer para hindi napuputol ang inom.

Bonus: Kailan dapat magpatingin agad tungkol sa mga gamot mo?

Magpakonsulta kung napapansin mo ang mga sumusunod:

• Biglang lumala ang pagkahilo, panghihina, o antok mula nang may bagong gamot.
• May paninilaw ng mata o balat, kakaibang kulay ng ihi (sobrang dark) o dumi (sobrang putla/itim).
• Madalas kang matumba o muntik nang matumba.
• Biglang nagbago ang mood (sobrang lungkot, sobrang kaba, sobrang iritable).
• Hindi na steady ang BP o sugar kahit iniinom ang gamot.

Minsan, kayang ayusin ni doc sa pamamagitan ng:

• Pagbaba ng dose
• Pagpalit ng oras ng inom
• Paglipat sa ibang klaseng gamot
• Pag-adjust ng ibang kasamang gamot o supplement

---

Panghuling Paalala para sa mga Lampas 70

Habang tumatanda, hindi na biro ang gamot. Hindi na ito simpleng “inom lang kung masakit.”
Sa edad na 70 pataas, ang goal ay:

• Tamang gamot, tamang oras, tamang dosis.
• Mas kaunting side effects.
• Mas malinaw na kaalaman kung para saan ang bawat tableta o kapsula.

Ang katawan mo ay hindi na tulad noong 20 o 30 ka pa.
Mas sensitibo na ang kidneys, atay, puso, at utak. Kaya bawat gamot – kahit mukhang simple – ay dapat may kasama nang pag-iingat at tamang kaalaman.

---

🧡 Kung may senior kang mahal sa buhay—magulang, lolo’t lola, tito, tita, o kaibigang lampas 70—ishare mo ang blog post na ito sa kanila. Baka makatulong para mas maging ligtas ang pag-inom nila ng gamot at makaiwas sa hindi kinakailangang side effects.