EPISODE 1 – ANG DONYANG “BULAG”
Sa mansyon ni Donya Leticia, tahimik ang lahat—pero mabigat ang hangin. Sa malapad na mesa sa sala, nakahilera ang mga alahas: mga hikaw na may brilyante, lumang relo, gintong kuwintas, at isang kahong may mga singsing na parang bituin sa kinang. Sa tabi nito, nakaupo ang donya, suot ang berdeng bestida at itim na salamin. Malamig ang tingin, kahit kunwari’y wala siyang nakikita.
Sa likod niya, nakatayo si Lila, ang bagong kasambahay—simple ang ayos, nanginginig ang kamay. Kita sa mukha niya ang gulat at takot, parang anumang mali ay maaaring maging katapusan ng trabaho niya.
“Lila,” mabagal at matalim ang boses ni Donya Leticia, “ibigay mo nga sa akin ang kahon ng alahas. Ilalagay natin sa vault.”
“O-opo, Donya,” sagot ni Lila. Lumapit siya, maingat, at kinuha ang kahon. Pero bago pa siya makalakad, kumalabog ang pintuan.
Pumasok si Celia, pamangkin ng donya, suot ang mamahaling damit at may ngiting parang kutsilyo. “Tita, bakit naka-display ‘yan? Baka manakaw,” kunwari’y nag-aalala, pero ang mata’y sumisipat sa bawat alahas.
Sumunod si Ramon, isa pang kamag-anak, na may bitbit na folder. “Tita, kailangan na po nating ayusin ang mga papeles. Sabi ng doktor, lumalala na raw ang mata n’yo. Baka gusto n’yo nang ipasa ang pag-manage ng assets.”
Napakapit si Lila sa kahon. Hindi niya alam kung sino ang mas kinatatakutan—ang donya o ang mga taong ngumiting parang may balak.
“Hindi pa ako patay,” malamig na sagot ni Donya Leticia. “At kahit bulag ako, alam ko kung sino ang gutom.”
Biglang natahimik si Celia. Si Ramon naman, napangisi. “Tita, huwag naman po kayong ganyan. Pamilya tayo.”
Sa ilalim ng salamin, nakatuon ang mata ni Donya Leticia kay Lila—pero hindi halata. Kunwari’y bulag siya, pero malinaw ang nakikita niya: ang panginginig ni Lila na hindi dahil sa kasalanan, kundi dahil sa takot na mapagbintangan.
At iyon ang gusto ni Donya Leticia: subukan ang kasambahay. Subukan kung ang “mahihirap” ba ay pare-parehong magnanakaw—gaya ng bulong ng mga kamag-anak niyang mayamang may mga kamay na mas malikot.
“Lila,” utos ng donya, “iwan mo muna sa mesa. Lumabas ka.”
“Pero Donya—” napalunok si Lila.
“LUMABAS KA.”
Lumakad si Lila palayo, mabigat ang dibdib. Paglabas niya sa pintuan, napasandal siya sa pader, halos maiyak.
Sa loob, ngumiti si Celia. “Tita, sigurado ka ba diyan? Baka pagbalik mo, wala na ‘yan.”
At sa loob ng salamin ni Donya Leticia, may munting ngiting puno ng lihim.
“Kung mawala,” bulong ng donya, “malalaman natin kung sino talaga ang magnanakaw.”
EPISODE 2 – ANG BITAG SA MESA
Maghapon, kumilos si Lila sa kusina na parang may bato sa dibdib. Sa bawat kalansing ng plato, parang naririnig niya ang tunog ng alahas na posibleng mawala. Alam niyang kapag may nawala—kahit hindi siya ang kumuha—siya ang unang ituturo.
Hindi siya bagong tao sa ganitong mundo. Lumaki siyang sanay sa paratang. Sa labas ng mansyon, kapag mahirap ka, ikaw ang laging may sala.
Pagbalik niya sa sala dala ang tray ng tsaa, bumungad sa kanya ang eksenang kumikirot: nakahandusay pa rin ang mga alahas sa mesa. Si Donya Leticia, kunwari’y nakatungo, hawak ang tungkod. Si Celia at Ramon, nakatayo sa gilid na parang dalawang buwitreng naghihintay.
“Ah, nandiyan ka na,” sabi ni Celia, malambing ang tono pero mapanukso. “Lila, ikaw muna maglinis dito mamaya ha? Baka kasi… may mawala.”
Napayuko si Lila. “Opo.”
Habang nagsasalin siya ng tsaa, napansin niyang ang isang maliit na kahon—yung may lumang singsing na may pula’ng bato—ay bahagyang nakausli sa gilid ng mesa. Parang sinadyang iwanan doon, madaling madampot.
At parang sinasadya rin ni Ramon ang paglapit.
“Kukuha lang ako ng tissue,” sabi ni Ramon, pero ang kamay niya dumaan sa mesa. Isang kislot lang, at may kumislap sa pagitan ng daliri niya.
Nanlaki ang mata ni Lila. Nakita niya.
Gusto niyang sumigaw, pero natakot siya. Kapag nagsumbong siya, baka siya pa ang baligtarin. Sino ba siya? Kasambahay lang. Sino si Ramon? Kamag-anak ng donya.
Tumingin siya kay Donya Leticia—pero naka-salamin ito, walang reaksyon. Kunwari’y wala siyang nakikita.
Doon nagdilim ang mundo ni Lila. “Ganito pala,” bulong niya sa sarili. “Bitag talaga ito.”
Pag-alis nina Celia at Ramon, lumapit si Lila sa mesa. Kulang na ang isang singsing—yung pulang bato. Nanginginig ang kamay niya habang sinusuri ang mga kahon.
“N-nawala…” halos pabulong niyang sabi.
Maya-maya, tumunog ang tungkod ni Donya Leticia sa sahig. “Lila,” tawag nito, biglang mabigat ang boses. “Naririnig ko ang hininga mo. Bakit parang may kasalanan ka?”
Hindi nakatiis si Lila. Tumulo ang luha niya. “Donya… may… may kumuha po.”
“Kinuha?” humigpit ang tinig ng donya. “Sino?”
Napakagat si Lila sa labi. Kung sasabihin niya ang totoo, mawawalan siya ng trabaho. Kung mananahimik siya, siya ang magiging magnanakaw.
Lumuhod siya sa harap ng mesa, parang nauubos. “Ako na lang po ang sisihin n’yo… basta huwag n’yo pong idamay si Nanay. Siya po ang dahilan kung bakit ako nagtatrabaho.”
Napatigil si Donya Leticia. Parang may tumama sa kanya.
“Bakit… anong pangalan ng nanay mo?” mahinang tanong nito.
Naglakas-loob si Lila, umiiyak. “Si Marta po.”
At sa ilalim ng itim na salamin, biglang nagbago ang mukha ni Donya Leticia—parang may sugat na matagal nang nakabaon ang biglang muling dumugo.
EPISODE 3 – ANG PANGALANG NAGPABALIK NG SAKIT
Nang marinig ni Donya Leticia ang pangalang “Marta,” parang bumukas ang lumang aparador ng alaala. May amoy ng lumang litrato, may tunog ng sigaw sa nakaraan, at may isang mukha—mukhang matagal niyang tinakbuhan.
“Ulitin mo,” utos ng donya, nanginginig ang boses sa unang pagkakataon.
“Si Marta po,” sagot ni Lila, pilit pinapakalma ang sarili. “Siya po ang nanay ko. May sakit po siya sa bato. Kaya po ako—”
“Tumahimik ka muna,” putol ni Donya Leticia. Hawak niya ang tungkod, pero ang kamay niya ngayon ay nanginginig, hindi dahil sa “pagkabulag,” kundi dahil sa bigat ng katotohanan.
Umupo ang donya, dahan-dahan, parang biglang bumigat ang edad niya. “Marta… saan siya nakatira?”
“Sa may lumang riles po,” sagot ni Lila. “Sa barong-barong lang po. Pero mabait po siya. Hindi po siya magnanakaw. Ako rin po, Donya… kahit gutom kami, hindi po kami kumukuha ng hindi amin.”
Napatitig si Donya Leticia sa mesa. Parang nakita niya ang sarili niyang kabataan—isang babaeng mayabang, matigas, at punô ng takot sa kahihiyan.
“Lila,” biglang sabi ng donya, “bakit ka napunta dito sa mansyon?”
Napahigpit ang hawak ni Lila sa apron. “May nag-refer lang po. Sabi nila, naghahanap kayo ng kasambahay. Kailangan ko lang po ng trabaho.”
“Wala kang ibang dahilan?” pinilit ng donya.
“Wala po,” mabilis na sagot ni Lila. Pero halata sa mata niya—may itinatago siyang hiya, o baka sugat.
Sa parehong oras, bumukas ang pinto. Pumasok si Celia, may hawak na maliit na pouch. “Tita!” sigaw nito, nagmamadaling magkunwari. “Nakita ko ‘to sa labas ng sala! Baka kay Lila! Ay naku, buti na lang!”
Binuksan niya ang pouch, at doon—nakasilip ang pulang singsing.
“Nakaw!” sigaw ni Celia. “Tita, sabi ko na! Ang mga ‘yan—”
“WAG,” putol ni Donya Leticia, tumayo bigla. “Ibigay mo ‘yan dito.”
Ngumisi si Ramon sa likod, pero mabilis ding nawala ang ngisi nang marinig ang susunod na sinabi ng donya.
“Celia,” malamig na boses ni Donya Leticia, “kung gusto mong magpanggap, ayusin mo naman. Nakita ko si Ramon kanina. At nakita ko ang kamay niyang kumapit sa mesa.”
Namutla si Ramon. “Tita, hindi ko—”
“Ay, oo,” sabay tanggal ni Donya Leticia ng salamin.
At doon napatigil si Lila, napaatras, nanlaki ang mata.
Hindi bulag ang donya.
Nakikita niya ang lahat.
“Donya…” nanginginig na sabi ni Lila.
Lumapit si Donya Leticia, hindi sa mga kamag-anak, kundi kay Lila. “Hindi kita sinubukan para ipahamak,” mahinang sabi niya. “Sinubukan kita… kasi gusto kong may magpatunay sa akin na may taong tapat pa.”
“Pero bakit po ako?” iyak ni Lila.
Saglit na natahimik ang donya. Tapos, dahan-dahan niyang sinabi ang linyang nagpabagsak sa lahat:
“Dahil… si Marta ang pangalan ng babaeng iniwan ko noon.”
At sa pag-iyak ni Lila, sumabay ang pagguho ng mundo ni Donya Leticia—isang mundo ng yaman na ngayon ay tinatamaan ng katotohanang matagal niyang tinakasan.
EPISODE 4 – ANG LIHIM SA LIKOD NG YAMAN
Parang nawala ang hangin sa sala. Si Celia, tulalang nakatayo. Si Ramon, hindi makatingin sa donya. At si Lila—parang biglang naging bata ulit, nalilito, nasasaktan, at takot maniwala.
“Hindi ko maintindihan,” pabulong ni Lila. “Paano… paano naging kayo si Marta?”
Umupo si Donya Leticia sa silya, mabigat ang buntong-hininga. “Noon,” simula niya, “bata pa ako. Mahina, pero mapride. May anak akong lalaki—si Enzo. Siya ang nagmahal kay Marta. Ayaw ko. Dahil mahirap siya. Dahil sa takot kong mapahiya sa mga kaibigan ko, sa mga kapatid ko, sa lipunan.”
Napapikit siya. “Pinilit kong paghiwalayin sila. Pinadala ko si Enzo sa ibang bansa. Sinabi ko kay Marta na iiwan siya ni Enzo, na hindi siya pipiliin. At nang mabuntis siya… pinalayas ko.”
Nanginig ang labi ni Lila. “Ibig sabihin…”
“Oo,” bulong ng donya. “Ikaw ang apo ko.”
Napaupo si Lila sa sahig. “Hindi… hindi po totoo ‘yan…”
“Kung hindi totoo,” sabi ng donya, “bakit pareho tayo ng nunal sa may kilay? Bakit ‘yung mata mo… mata ni Enzo?”
Humagulgol si Lila. “Kung apo n’yo ako… bakit hinayaan n’yo kaming maghirap? Bakit hinayaan n’yo si Nanay—si Marta—na magkasakit sa barong-barong?”
Tumulo ang luha ni Donya Leticia. “Dahil duwag ako,” amin niya. “At dahil akala ko, mababayaran ng pera ang kasalanan ko. Nagpadala ako ng tulong noon… pero tinanggihan ni Marta. Sabi niya, ‘Ayokong pambili ng kapatawaran. Gusto ko ng totoo.’”
Lumapit si Celia, biglang nagmakaawa. “Tita, huwag n’yo siyang paniwalaan! Baka planado lang ‘to!”
Tumayo ang donya, biglang bumalik ang tapang. “Celia, ikaw ang planado. Kayo ni Ramon ang ilang taon nang kumakain sa yaman ko, habang sinisiraan ang mga taong nagtatrabaho.”
Sinulyapan niya si Ramon. “At ikaw, magnanakaw ka. Hindi sa singsing lang—kundi sa tiwala.”
Mabilis umalis ang dalawa, galit at takot na mabunyag pa.
Naiwan ang donya at si Lila sa sala—isang matandang babae na maraming pera pero kulang sa pag-ibig, at isang dalagang lumaki sa hirap na biglang binigyan ng salitang “apo.”
“Lila,” pakiusap ng donya, “samahan mo ako. Puntahan natin si Marta. Ako na ang lalapit. Ako ang magmamakaawa.”
Napailing si Lila, umiiyak. “Hindi ko po alam kung kaya ko. Kasi habang lumalaki ako… ang kwento sa akin, may donyang sumira sa buhay namin. Donya na walang puso.”
Humigpit ang kamay ni Donya Leticia sa braso ni Lila. “Kung totoo ‘yon noon… gusto kong baguhin ngayon.”
At sa gabing iyon, umalis sila ng mansyon—hindi para magtago ng alahas sa vault, kundi para buksan ang vault ng isang pusong matagal nang nakakandado.
Hindi nila alam… na maaaring huli na ang lahat.
EPISODE 5 – ANG HULING PAGHINGI NG TAWAD
Sa gilid ng lumang riles, sinalubong sila ng amoy ng ulan at putik. Maliit ang bahay—yero ang bubong, karton ang dingding, at may ilaw na nanginginig sa dilim. Huminga nang malalim si Donya Leticia. Sa unang pagkakataon sa buhay niya, wala siyang bitbit na yabang—tanging takot.
Kumatok si Lila. “Nay… ako ‘to.”
Mabagal bumukas ang pinto. Naroon si Marta, payat, maputla, may matang pagod pero matatag pa rin. Nang makita niya si Lila, ngumiti siya nang kaunti. Pero nang makita niya ang babaeng nasa likod—parang tumigil ang mundo.
“Leticia…” bulong ni Marta, parang masakit banggitin ang pangalan.
Tinanggal ni Donya Leticia ang salamin. Lumuhod siya sa putik, hindi alintana ang damit, hindi alintana ang pangalan niya. “Marta,” nanginginig niyang sabi, “patawad. Patawad sa lahat.”
Hindi umiyak si Marta agad. Tinitigan niya ang donya na dati’y parang diyos sa taas—ngayon, tao na lang na lumuluhod.
“Bakit ngayon?” tanong ni Marta, mababa ang boses. “Bakit ngayong halos ubos na ako?”
Bumagsak ang luha ni Donya Leticia. “Dahil natakot ako na mamatay akong walang naitama. Dahil nakita ko si Lila… at nakita ko si Enzo… sa mata niya.”
Napapikit si Marta. “Si Enzo…” bulong niya, nanginginig. “Wala na siya, Leticia. Namatay siya sa ibang bansa. Hindi man lang niya nalaman… na may anak siya.”
Parang sinaksak si Donya Leticia. Napahawak siya sa dibdib. “Hindi…” pabulong. “Hindi ko na maaayos…”
Lumapit si Lila at hinawakan ang balikat ng donya, kahit nanginginig din siya sa sakit. “Nay… Donya… tama na po.”
Tumulo ang luha ni Marta sa wakas—hindi malakas, kundi tahimik, parang ulan na matagal pinigil ng langit. “Alam mo ba,” sabi niya kay Donya Leticia, “araw-araw kong pinatawad si Enzo kahit wala siyang kasalanan. Pero ikaw… ikaw ang pinakamahirap patawarin.”
“Alam ko,” sagot ng donya. “Kaya hindi ako hihingi ng kapalit. Hihingi lang ako ng pagkakataon… bago ako mawala.”
Naupo si Marta sa lumang upuan. Huminga siya nang mabigat. “Kung may isang bagay akong gusto,” mahina niyang sabi, “gusto kong maramdaman ni Lila… na minahal siya. Hindi lang pinapasan. Hindi lang pinaglilingkuran.”
Napayakap si Lila sa nanay niya. “Nay…”
Lumapit si Donya Leticia, nanginginig ang kamay, at maingat na hinawakan ang ulo ni Lila—parang unang beses niyang humawak ng apo. “Anak,” bulong niya, “hindi ko mababalik ang mga taon. Pero kung may natitira pang oras… gusto kong maging pamilya mo. Kahit hindi mo pa ako kayang tawaging Lola.”
Humagulgol si Lila. “Ang tagal ko pong hinintay na may pumili sa amin,” sabi niya, halos walang boses. “Ang tagal…”
Sa gitna ng yakap, biglang nanghina si Marta. Napasandal siya, parang nauupos na kandila. “Lila… anak…” mahina niyang tawag.
“Nay!” sigaw ni Lila, nanginginig.
Hinawakan ni Donya Leticia si Marta, umiiyak, nagmakaawa. “Marta, huwag… huwag ngayon!”
Ngumiti si Marta, payapa pero masakit. “Huli na ako… pero ikaw, Leticia… gawin mo ‘yung hindi mo nagawa noon. Mahal mo siya… nang walang kondisyon.”
At sa huling hininga ni Marta, sabay bumigay si Lila at Donya Leticia—magkayakap, nag-iiyakan—isang anak na nawalan, at isang donyang ngayon pa lang natutong magmahal.
Sa dulo, hindi alahas ang pinakamahalaga sa mesa ng buhay—kundi ang taong hinawakan mo… bago tuluyang mawala.
