Para sa kanila, isa lang akong batang mahirap na mahilig magdala ng mga lumang gamit.
Isang kahihiyang hindi bagay sa engrandeng school program kung saan halos lahat ng kaklase ko ay may bagong cellphone at mamahaling camera.
Pinagtawanan nila ako nang isabit ko sa leeg ang lumang film camera na iniwan sa akin ng yumao kong tatay. Sabi nila, wala na raw silbi iyon. Basura raw iyon na dapat nasa museo.
Pero hindi nila alam, bago mamatay si Papa, mahigpit niyang ipinahawak sa akin ang camera at sinabi, “Miguel, huwag mong itatapon. May mga bagay na hindi kayang kalimutan ng litrato.”
Labindalawang taong gulang ako noon at hindi ko maintindihan ang ibig niyang sabihin.
Kaya nang magkaroon kami ng foundation program sa San Rafael Academy, dinala ko ang camera. Gusto kong kumuha ng litrato para kahit wala na si Papa, pakiramdam ko kasama ko pa rin siya.
“Uy, Miguel! Gumagana pa ba ‘yan?” sigaw ng kaklase kong si Jerome.
Nagtawanan sila.
“Baka mamaya multo lumabas sa picture!”
Ngumiti lang ako kahit masakit.
Hindi nila alam na iyon ang huling bagay na naiwan sa akin ni Papa.
At lalong hindi nila alam na bago matapos ang gabing iyon, isang litrato mula sa camera ang magpapabago sa buong paaralan.
Ako ang inatasang kumuha ng backstage photos dahil wala namang gustong gumamit ng film camera ko. Habang abala ang mga estudyante sa sayawan at presentations, paikot-ikot ako sa likod ng stage.
Kumuha ako ng litrato ng decorations.
Ng mga teacher na naghahanda.
Ng mga kaklaseng nagbibihis para sa performance.
May natitira na lang akong tatlong shots nang mapansin kong bukas ang pinto ng lumang storage room sa dulo ng backstage.
Bawal kaming pumasok doon.
Matagal nang nakakandado iyon dahil puro sirang props at lumang school records daw ang laman.
Pero nang gabing iyon, bahagyang nakabukas ang pinto.
May ilaw sa loob.
May narinig akong dalawang taong nagtatalo.
“Hindi mo na dapat binuksan ang records!”
“May karapatan silang malaman!”
Napahinto ako.
Hindi ko kilala ang unang boses.
Pero ang pangalawa, parang narinig ko na dati.
Lumapit ako nang kaunti.
May isang lalaki sa loob na nakatalikod sa akin. Matangkad. Naka-long sleeves. Katabi niya ang isa sa senior teachers namin na si Mr. Valdez.
Biglang lumingon si Mr. Valdez.
Nagtago ako sa likod ng kurtina.
Sa sobrang kaba, napindot ko ang shutter.
Click.
Iyon ang huling litrato sa roll.
Mabilis akong tumakbo palayo.
Kinabukasan, dinala ko ang film sa maliit na photo shop na dating suki ni Papa.
Hindi ko alam na ang huling frame pala ang dahilan kung bakit may mga taong matagal nang gustong mawala ang camera namin.
Pagkaraan ng dalawang araw, nakuha ko ang developed photos.
Normal ang una.
Mga kaklase.
Stage.
Mga teacher.
Pero nang makarating ako sa pinakahuling litrato, napansin kong nanlalamig ang kamay ng tindero.
“Anak…”
“Ano po?”
“Kilalang-kilala mo ba ‘yung lalaking ito?”
Tiningnan ko ang litrato.
Nasa frame si Mr. Valdez.
At sa likod niya, malinaw ang mukha ng lalaking nakita kong nakatalikod.
Hindi ko siya kilala.
Pero may kakaiba.
Parang nakita ko na siya sa kung saan.
Dinala ko ang litrato sa school kinabukasan.
Pinakita ko sa adviser kong si Ma’am Claire.
Pagkakita niya, bigla niyang tinakpan ang bibig.
“Diyos ko…”
“Ma’am, sino po siya?”
Hindi siya sumagot.
Tinawag niya agad ang principal.
Maya-maya, nasa faculty room na ako. Naroon ang principal, ilang senior teachers, at dalawang security personnel.
Ipinasa nila ang litrato.
Bawat makakita, pare-pareho ang reaksyon.
Takot.
Gulat.
Panginginig.
“Ma’am,” ulit ko, “sino po ba siya?”
Dahan-dahang umupo ang principal.
“Ang pangalan niya ay Mr. Samuel Reyes.”
“Teacher po?”
Tumango siya.
“Dating teacher.”
“Bakit parang takot kayo?”
Nagkatinginan sila.
Hanggang sa mahina niyang sinabi:
“Dahil ayon sa records ng school…”
Huminga siya nang malalim.
“Labing-isang taon nang patay si Mr. Reyes.”
Parang may malamig na hangin na dumaan sa buong katawan ko.
At doon ko naalala kung saan ko nakita ang mukha niya.
Sa lumang litrato ni Papa.
Magkatabi silang dalawa.
Umuwi akong halos tumatakbo.
Hinanap ko ang lumang kahon ni Papa sa ilalim ng kama.
Naroon ang litrato.
Si Papa.
Si Mr. Reyes.
At sa likod nito, may sulat:
“Ramon at Samuel—huling araw bago lumabas ang katotohanan.”
Ramon ang pangalan ng tatay ko.
Hindi ko maintindihan.
Kinagabihan, kinausap ko si Mama.
Nang makita niya ang bagong litrato, namutla siya.
“Anak, saan mo ito nakuha?”
“School.”
Napaluhod siya.
“Hindi maaari…”
Doon niya sinabi ang sikreto ni Papa.
Dating maintenance staff pala siya sa San Rafael Academy.
Labing-isang taon na ang nakalipas, may natuklasan sina Papa at Mr. Reyes tungkol sa scholarship funds ng school. May mga estudyanteng nakalista bilang beneficiaries pero hindi naman tumatanggap ng pera.
Si Mr. Reyes ang nangolekta ng records.
Si Papa ang tumulong mag-photograph ng documents gamit ang parehong lumang camera.
Bago nila maisumbong, biglang nawala si Mr. Reyes.
Pagkaraan ng ilang araw, may balitang nasangkot daw siya sa vehicular accident sa ibang probinsya.
Walang nakitang katawan.
Pero idineklara siyang patay makalipas ang ilang taon.
“Bakit hindi nagsalita si Papa?” tanong ko.
Umiyak si Mama.
“Dahil may nagbanta sa atin.”
Ilang buwan pagkatapos noon, umalis sa school si Papa.
Pero hindi niya itinapon ang camera.
“Sinabi niya sa akin,” dagdag ni Mama, “‘Kapag bumalik si Samuel, may ebidensya pa rin.’”
Nang gabing iyon, naintindihan ko ang huling sinabi sa akin ni Papa.
May mga bagay na hindi kayang kalimutan ng litrato.
Kinabukasan, dinala namin ang litrato sa mga awtoridad.
Sinuri ang storage room.
Sa likod ng mga lumang props, may nakitang maliit na compartment na puno ng folders.
Scholarship records.
Bank documents.
Photocopies.
At handwritten notes ni Mr. Reyes.
Lumabas na buhay siya.
Labing-isang taon siyang nagtago matapos siyang pagbantaan. Bumalik lamang siya para kunin ang natitirang records dahil nalaman niyang may balak nang sirain ang lumang storage room.
Si Mr. Valdez pala ang tumutulong sa kanya.
Hindi siya kaaway.
Siya ang nagbigay ng access.
Makalipas ang dalawang araw, nakita ko si Mr. Reyes sa police station.
Matanda na siya kaysa sa litrato nila ni Papa.
Nang sabihin kong anak ako ni Ramon, bigla siyang napaupo.
“Nasaan ang tatay mo?”
Hindi ako nakasagot agad.
Si Mama ang nagsabi.
“Patay na si Ramon.”
Parang nawala ang lakas ni Mr. Reyes.
“Hindi…”
Tinakpan niya ang mukha.
“Bumalik ako para sa kanya.”
Lumapit ako.
“Sir…”
May inilabas siyang maliit na envelope mula sa bulsa.
“Para ito sa tatay mo.”
Sulit-kamay niya iyon labing-isang taon na ang nakalipas.
Hindi na niya naibigay.
Binasa ko.
“Ramon, kapag ligtas na ang lahat, babalikan kita. Salamat dahil ikaw lang ang naniwala sa akin.”
Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.
Niyakap ako ni Mama.
At doon ko naisip ang pinakamasakit sa lahat.
Labing-isang taon palang naghihintay si Papa sa kaibigang akala niyang patay na.
At labing-isang taon ding nagtatago si Mr. Reyes habang iniisip na naghihintay pa rin si Papa.
Pareho silang gustong magkita.
Pareho silang hindi nakaabot.
Bago ako umalis, ibinigay ko kay Mr. Reyes ang lumang litrato nilang dalawa.
Tinitigan niya iyon nang matagal.
“Pwede bang sa akin na ito?”
Tumango ako.
“Pero Sir…”
“Ano?”
“Kapag nakita n’yo si Papa balang araw…”
Nabasag ang boses ko.
“…sabihin n’yo sa kanya na gumagana pa rin ‘yung camera.”
Napayuko si Mr. Reyes at umiyak.
At sa unang pagkakataon, naunawaan ko kung bakit hindi itinapon ni Papa ang lumang camera.
Hindi pala iyon basta gamit.
Iyon ang huling saksi sa isang pangakong hindi na natupad—
at sa pagkakaibigang labing-isang taong nahuli ang muling pagkikita.
