Sa gitna ng malawak na palayan, habang unti-unting sumisikat ang araw at kumikislap ang tubig sa pagitan ng mga tanim na palay, hindi makapaniwala si Marissa sa kaniyang nakikita.
Kakauwi lamang niya mula sa limang taong pagtatrabaho sa ibang bansa.
Sa isip niya, ang unang gagawin niya ay sorpresahin ang kaniyang dalawang anak na matagal niyang hindi nakasama.
Akala niya, nasa Maynila ang mga ito.
Akala niya, pumapasok araw-araw sa unibersidad.
Akala niya, ginagamit ng mga anak niya ang perang buwan-buwan niyang ipinapadala para sa matrikula, renta, pagkain, at mga libro.
Ngunit sa harap niya ngayon ay hindi mga estudyanteng nakaupo sa silid-aralan.
Tatlong batang lalaki ang nakalubog ang mga paa sa putik.
Marurumi ang kanilang damit. Basa ang buhok. Halatang pagod na pagod.
Ang isa sa kanila ay may hawak na kumpol ng mga punla ng palay.
Ang isa naman ay nakayuko habang nagtatanim.
At ang pinakamatanda, si Junjun, ang labing-walong taong gulang na anak ni Marissa, ay nakahawak sa isang sako habang pilit na inaangat iyon mula sa putikan.
Sa malayo, nakita niya ang isang lalaking naka-red jacket na tila nagbibigay ng utos sa mga bata.
Biglang nanginig ang kamay ni Marissa.
“Junjun…”
Napalingon ang binata.
Napatigil ito.
Nanlaki ang mga mata.
“Ma?”
Parang bumagsak ang mundo ni Marissa.
Tumakbo siya palapit sa kaniyang anak.
“Bakit nandito kayo?!”
Hindi agad nakasagot si Junjun.
Sa halip, yumuko siya.
“Ma… umuwi ka na pala.”
Hinawakan ni Marissa ang balikat nito.
“Akala ko nasa Maynila kayo!”
Tahimik ang binata.
“Akala ko nag-aaral kayo!”
Hindi pa rin ito sumagot.
Hanggang sa marahan niyang sinabi—
“Ma… hindi na kami nakapag-aral nang maayos.”
Parang sinaksak ang puso ni Marissa.
Sa loob ng limang taon, bawat buwan ay nagpapadala siya ng malaking halaga.
Hindi siya bumili ng bagong damit.
Hindi siya nagbakasyon.
Minsan, dalawang tinapay lamang ang kinakain niya sa isang araw para may maipadala siyang dagdag sa mga anak.
Lahat iyon ay para sa kanilang pag-aaral.
“Nasaan ang perang ipinapadala ko?” nanginginig niyang tanong.
Tumingin si Junjun sa kaniyang mga kapatid.
Walang makapagsalita.
At doon napansin ni Marissa ang isang bagay.
May mga kalyo ang kamay ng kaniyang anak.
May mga sugat sa paa.
At sa bulsa nito ay isang lumang papel na gusot-gusot.
Kinuha iyon ni Marissa.
Isa iyong resibo.
Bayad sa matrikula—₱18,500.
Ngunit ang petsa ay limang buwan na ang nakalipas.
“Bakit hindi ninyo ito ipinambayad?”
Napayuko si Junjun.
“Hindi po umabot.”
“Hindi umabot saan?”
Tahimik.
“Junjun!”
Napaluha ang binata.
“Ma… si Papa po.”
Nanigas si Marissa.
Ang asawa niyang si Rogelio ay naiwan sa Pilipinas upang alagaan ang mga anak.
“Anong ginawa ni Papa?”
“Kinukuha niya po ang pera.”
Parang nawalan ng lakas ang mga tuhod ni Marissa.
“Para saan?”
“May utang po siya.”
“Anong utang?”
Hindi sumagot si Junjun.
Mula sa likod ay lumapit ang kaniyang labing-apat na taong gulang na anak na si Niko.
“Ma…”
Nangingilid ang luha nito.
“Sinabi ni Papa na huwag naming sasabihin sa iyo.”
Napahawak si Marissa sa dibdib.
“Bakit?”
“Dahil kapag nalaman mo raw, hindi ka na magpapadala.”
At doon tuluyang napaupo si Marissa sa putikan.
Limang taon.
Limang taon siyang nagtiis sa ibang bansa.
Limang taon siyang nagtrabaho habang may sakit, pagod, at lungkot.
Limang taon niyang inakala na ang bawat pisong ipinapadala niya ay nagiging kinabukasan ng kaniyang mga anak.
Ngunit ang mga anak niya pala ang gumagawa ng paraan para mabuhay.
Hindi na niya napigilan ang pag-iyak.
“Bakit hindi ninyo sinabi sa akin?”
Lumapit si Junjun at niyakap siya.
“Dahil sabi ni Papa, kapag umuwi ka, wala ka nang babalikan.”
Napatingin si Marissa.
“Ano?”
Hindi na nakasagot ang binata.
Sa halip, itinuro nito ang lumang bahay sa dulo ng palayan.
“Ma… doon mo malalaman lahat.”
Pagdating nila sa bahay, wala roon si Rogelio.
May ilang lumang gamit lamang.
Isang sirang mesa.
Dalawang banig.
At isang maliit na kahon sa ilalim ng kama.
Binuksan iyon ni Marissa.
Sa loob ay may mga resibo.
Mga resibo ng matrikula.
Mga resibo ng gamot.
Mga resibo ng pagkain.
At mga liham.
Lahat ay isinulat ng kaniyang mga anak.
Ang unang liham ay mula kay Junjun.
“Ma, huwag ka pong mag-alala. Nag-aaral pa rin ako. Nagta-trabaho lang ako pagkatapos ng klase.”
Nanginginig ang kamay ni Marissa.
Ngunit may petsa ang liham.
Tatlong taon na ang nakalipas.
Sa sumunod na liham:
“Ma, hindi na po ako nakapasok ngayong semester. Huwag ka pong magalit. Babalik ako kapag nakapag-ipon na tayo.”
At ang pinakabago:
“Ma, kung sakaling hindi na kami makapag-aral, huwag mong isipin na nabigo ka. Hindi mo kasalanan. Sapat na sa amin na ginawa mo ang lahat.”
Napahagulgol si Marissa.
Sa ilalim ng mga liham ay may isang maliit na sobre.
Nakasulat:
PARA KAY NANAY. HUWAG BUKSAN HANGGA’T HINDI SIYA UMUWI.
Binuksan niya iyon.
May isang lumang litrato.
Larawan nilang apat bago siya umalis papuntang ibang bansa.
Sa likod nito, may sulat si Niko.
“Ma, kapag nabasa mo ito, sana huwag mo kaming sisihin. Hindi namin gustong sabihin sa iyo dahil alam naming ilang taon kang nagsakripisyo para sa amin.”
Huminto si Marissa sa pagbabasa.
May kasunod pa.
“Pero may isang bagay kang hindi alam.”
Nanginig ang kaniyang mga daliri.
“Si Papa ay matagal nang wala rito.”
Napatigil si Marissa.
“Ano?”
Sa ibaba ng sulat ay nakasulat ang katotohanan.
Tatlong taon na palang nawala si Rogelio matapos mabaon sa utang.
Iniwan niya ang mga anak.
At ang perang ipinapadala ni Marissa ay hindi lamang ginamit sa utang.
Ginamit din iyon upang bayaran ang mga utang na iniwan niya.
Ang tatlong magkakapatid ang nagsikap para hindi maipagbili ang maliit nilang bahay.
Nagtanim sila.
Nagtrabaho sa bukid.
Nagkarga ng sako.
Nag-alaga ng hayop.
At habang iniisip ni Marissa na pinapaaral niya ang kaniyang mga anak sa Maynila, ang mga ito pala ay nagsasakripisyo upang mapanatili ang tahanang pinapangarap niyang balikan.
Ngunit may isang huling papel sa sobre.
Isang sertipiko.
SCHOLARSHIP APPLICATION — JUNJUN SANTOS.
May marka sa ibaba:
APPROVED.
May scholarship pala si Junjun sa isang state university.
Ngunit hindi niya tinuloy.
Sa halip, ibinigay niya ang slot sa kaniyang nakababatang kapatid.
“Bakit?” tanong ni Marissa habang umiiyak.
Sumagot si Junjun:
“Mas matalino si Niko, Ma. Mas bagay siyang makatapos.”
“Pero ikaw?”
Ngumiti siya kahit basa ng luha ang mukha.
“Ako na lang po ang magtatrabaho.”
Hindi na nakapagsalita si Marissa.
Sa sandaling iyon, nakita niya ang tunay na presyo ng kaniyang mga ipinadalang pera.
Hindi lamang mga bayarin.
Hindi lamang pagkain.
Kundi mga pangarap na isinakripisyo ng kaniyang mga anak para sa isa’t isa.
Makalipas ang ilang buwan, bumalik si Marissa sa Maynila kasama ang tatlong anak.
Ipinagpatuloy ni Niko ang pag-aaral.
Si Junjun naman ay nagtrabaho sa umaga at nag-aral sa gabi.
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi na kailangang umalis ni Marissa.
Ngunit isang gabi, habang naghahapunan silang magkakasama, inilabas ni Junjun ang isang lumang sobre.
“Ma, may isa pa po.”
Binuksan iyon ni Marissa.
Liham mula kay Rogelio.
Maikli lamang.
“Marissa, patawarin mo ako. Hindi ko kayang harapin kayo. Pero salamat dahil kahit iniwan ko kayo, pinili mong huwag iwan ang mga anak natin.”
Napapikit si Marissa.
Hindi niya alam kung dapat siyang magalit o umiyak.
Sa huli, niyakap niya ang tatlong anak.
At doon niya naunawaan ang isang bagay na hindi niya kailanman matututunan sa ibang bansa, sa trabaho, o sa perang pinaghirapan niya:
Hindi lahat ng batang pinapakain mo ay nangangailangan ng pera. Minsan, ang kailangan nila ay isang magulang na umuuwi bago pa sila matutong mabuhay nang wala siya.
At habang yakap-yakap niya ang kaniyang mga anak, tahimik siyang nanalangin.
Sana’y hindi pa huli ang lahat.
Dahil may mga perang kayang ibalik ang bahay.
May mga perang kayang bayaran ang matrikula.
Ngunit walang perang makababalik sa mga taon ng pagkabata na lumipas habang ang isang ina ay nasa malayo.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Ang pinakamahalagang maibibigay ng magulang ay hindi lamang pera kundi presensya.
Maaaring kailangan ng mga anak ang magandang buhay, pero higit nilang kailangan ang pakiramdam na may magulang silang masasandalan.
2. Huwag agad isipin na maayos ang lahat dahil hindi nagrereklamo ang iyong mga anak.
Minsan, ang katahimikan ng isang bata ay hindi tanda na okay siya. Maaaring ayaw lang niyang dagdagan ang problema ng kaniyang magulang.
3. Ang sakripisyo ay dapat may hangganan.
Mahalagang magtrabaho para sa pamilya, ngunit mahalaga ring malaman kung kailan kailangang umuwi, makinig, at yakapin ang mga taong pinaghihirapan mo.
4. Ang mga anak ay maaaring magsakripisyo nang higit kaysa alam ng kanilang mga magulang.
Kaya huwag maliitin ang kanilang tahimik na pagtitiis.
5. Huwag hintaying maging huli ang lahat bago piliing makasama ang pamilya.
Maaaring kumita muli ng pera. Maaaring makahanap ng bagong trabaho. Ngunit ang lumipas na pagkabata ng isang anak ay hindi na maibabalik.
Kung naantig kayo sa kuwento, ibahagi ito sa inyong mga kaibigan at pamilya, lalo na sa mga magulang na nagtatrabaho nang malayo para sa kanilang mga anak.
Dahil minsan, ang pinakamagandang regalong maaaring maiuwi ng isang OFW ay hindi maleta na puno ng pera.
Kundi ang sarili niyang pag-uwi.
