Babala sa 70+: 6 Gawi Pagkagising na Puwedeng Magdulot ng Biglang Hilo

Pag lampas 70, hindi na biro ang biglang hilo pagkagising.

May mga senior na nagkukuwento ng ganito:

• “Pagbangon ko, parang umiikot ang kwarto.”
• “Pagka-upo ko sa kama, nangingitim paningin ko.”
• “Pagkatayo ko lang mula sa kama, muntik na akong matumba.”

Minsan, sinisisi agad sa “kulang sa tulog”, “pagod”, o “nahanginan”. Pero madalas, may kinalaman ito sa mga nakasanayan mong gawi pagkagising – mga simpleng kilos na hindi mo alam, puwede palang mag-trigger ng biglang hilo, lalo na kung lampas 70 ka na.

Sa edad na 70+, mas sensitibo na ang:

• presyon (BP),
• balanse (inner ear at ugat sa utak),
• at puso (bilis ng tibok, lakas ng bomba ng dugo).

Kaya importante ang ingat sa bawat unang galaw sa umaga.

Paalala: Kung madalas at matindi ang hilo, may kasamang hirap magsalita, pamamanhid ng mukha o kalahating bahagi ng katawan, panlalabo ng paningin, o matinding sakit ng ulo—magpatingin agad. Puwede itong senyales ng seryosong kondisyon tulad ng stroke.

Sa blog post na ito, pag-uusapan natin ang 6 gawi pagkagising na puwedeng magdulot ng biglang hilo, at paano ito maaayos o maiiba para maging mas ligtas ang umaga mo.

1) Biglang Tatayo Mula sa Higa (Walang “Hintay” o Paunti-unting Pagbangon)

Ito ang pinaka–karaniwang dahilan ng hilo pagkagising sa seniors:
mula sa higa, biglang tayo.

Sa edad na 70 pataas, mas madalas na maranasan ang tinatawag na orthostatic hypotension – biglang pagbaba ng presyon kapag tumayo mula sa higa o upo. Kapag bumaba ang presyon bigla, hindi agad sapat ang dugo na makakarating sa utak, kaya:

• umiikot ang pakiramdam,
• nanlalabo paningin,
• nanghihina ang tuhod,
• puwedeng matumba.

Bakit delikado?

• Isang maling tapak lang, puwede nang magdulot ng bali sa balakang, pulso, o balikat.
• Kapag natumba, matagal ang recovery ng senior, at minsan doon pa nagsisimula ang sunod-sunod na problemas sa kalusugan.

Ano ang mas ligtas na gawin?

Gawing gawi sa umaga ang tinatawag na “3-step pagbangon”:

1. Pagmulat ng mata – huwag muna magmadali.
   • Kumurap-kurap muna, mag-inat ng kaunti habang nakahiga.
   • Huminga nang malalim nang 3–5 beses.
2. Umupo muna sa gilid ng kama – hindi pa tatayo.
   • Iusog ang paa sa gilid, dahan-dahang umupo.
   • Umupo nang 10–20 segundo, hayaan munang “humabol” ang presyon.
3. Saka dahan-dahang tumayo habang may hawak
   • Hawak sa gilid ng kama, headboard, o tungkod.
   • Kapag okay ang pakiramdam at walang hilo, saka lang maglakad.

Kung sanay ka sa “bangon-tayo-lakad agad”, sanayin ang katawan sa ilang segundo na paghihintay. Malaking tulong na iyon para iwas biglang hilo.

2) Walang Almusal o Walang Kahit Konting Kain Pero Diretso Trabaho

Maraming senior ang sanay sa ganito:

• Gigising, iinom ng gamot, didiretso sa gawaing-bahay, walang kain o tubig, tapos doon lang mararamdaman ang panghihina at hilo.
• May iba namang kape lang ang laman ng tiyan, lalo na kung may maintenance na gamot.

Sa edad na 70+, mas mabilis bumaba ang blood sugar at mas mabilis mapagod ang katawan. Kapag magdamag kang walang kain tapos biglang:

• naglinis,
• naglaba,
• nag-ayos ng bahay,

…habang walang laman ang sikmura, puwedeng sumama ang pakiramdam at humilo.

Bakit delikado?

• Kapag may gamot ka sa presyon o asukal, tapos walang kain, mas lumalakas ang epekto ng gamot—puwedeng masyadong bumaba ang BP o blood sugar.
• Kapag mahina ang katawan sa umaga, mas madali kang matapilok o mahilo sa simpleng gawain.

Ano ang mas ligtas na gawin?

• Maghanda ng simpleng almusal na hindi mabigat pero may laman:
  • lugaw na may kaunting itlog o manok,
  • oatmeal,
  • tinapay + itlog/tokwa,
  • saging + kaunting mani/yogurt.
• Kung hindi agad gutom pagkagising, kahit ilang subo man lang bago magtrabaho.
• Uminom ng tubig (hindi softdrinks, hindi puro matamis na kape).

Kung ang gamot mo ay “kailangan pagkatapos kumain”, siguraduhing may laman ang tiyan bago uminom para iwas hilo at pagkahapo.

3) Pag-inom ng Maramihang Gamot Sabay-sabay na Walang Gabay sa Timing

Sa totoo lang, karamihan sa lampas 70 ay hindi na iisang gamot lang ang iniinom.

Marami ang may sabay-sabay na:

• gamot sa alta-presyon,
• gamot sa puso,
• gamot sa asukal,
• gamot sa kolesterol,
• minsan may pampatulog, pampakalmang nerbiyos, o pang-arthritis pa.

Kung sabay-sabay itong iniinom pagkagising, lalo na kung:

• wala pang kinain, o
• biglang tumayo agad matapos uminom,

mas mataas ang tsansang mahilo, manlata, at manghina.

Bakit?

• May mga gamot na pampababa ng presyon, kaya kapag sabay at sabog ang timing, puwedeng masyadong bumagsak ang BP.
• May mga gamot na nakakaantok o nakakalito (lalo na sa nerbiyos), kaya kung kakagising mo pa lang, mas puwedeng maramdaman ang hilo.

Ano ang mas ligtas na gawin?

• I-review kasama ang doktor o parmasyutiko kung alin ang dapat inumin:
  • pagkagising,
  • pagkatapos kumain,
  • sa tanghali,
  • sa gabi.
• Huwag basta pagsabayin ang lahat dahil lang “para isang inuman na lang.”
• Gumamit ng pillbox o simpleng listahan sa papel na may nakasulat:
  • Anong gamot
  • Anong oras
  • Bago o pagkatapos kumain

At syempre, pagsamahin ito sa dahan-dahang pagbangon, hindi yung inom ng gamot tapos tayo agad, lakad diretso CR.

4) Biglang Yuko, Biglang Ikot ng Ulo, o Pag-inat nang Mabilis

May mga seniors na pagkabangon pa lang, biglang:

• yuko para mag-abot ng tsinelas,
• ikot ng ulo kaliwa’t kanan para “mag-inat,”
• stretch nang todo ang leeg at likod.

Sa batang edad, kaya pa iyan. Pero sa 70+, ang balanse at inner ear ay mas sensitibo, pati na ang mga ugat papunta sa utak. Ang biglang yuko o biglang ikot ng ulo ay puwedeng magdulot ng benign positional vertigo o simpleng imbalance ng balanse sa tainga na nagreresulta sa:

• pakiramdam na umiikot ang paligid,
• pagkahilo na may kasama pang pagsusuka,
• hirap tumayo nang tuwid.

Bakit delikado?

• Kapag nahilo habang nakayuko o nakatayo, puwedeng matumba face-first o madapa.
• Puwedeng tumama ang ulo, ilong, bibig, o balakang sa sahig.

Mas ligtas na alternatibo:

• Pagkatapos umupo sa gilid ng kama, dahan-dahang itaas-baba ang paa (parang mini march) para umikot ang dugo.
• Kung mag-iinat, gawin ito habang nakaupo, hindi biglang yuko mula sa tayong-tayo.
• Iwasan ang biglang pag-ikot ng ulo. Kung kailangan tumingin sa likod, dahan-dahang iikot ang ulo, sabayan ng pag-ikot ng balikat, hindi puro leeg lang.

5) Pagpigil ng Ihi sa Gabi, Tapos Pagkagising Diretso Takbo sa CR

Maraming seniors ang ayaw uminom ng tubig sa gabi para hindi pabalik-balik sa banyo. Resulta:

• tuyong-tuyo pag-umaga,
• pagkagising, biglang babangon at magtatakbo sa CR dahil hindi makapigil.

Ilang problema dito:

1. Dehydrated na ang katawan – mas madaling mahilo kapag tumayo.
2. Biglang tayo mula sa higa dahil nagmamadali – puwedeng bumagsak ang presyon.
3. Minsan madilim pa ang kwarto o pasilyo – mas mataas ang tiyansa ng pagkatisod at pagkahulog.

Ano ang mas ligtas na gawain?

• Sa maghapon, uminom ng tubig nang paunti-unti.
• Sa bandang hapon, puwedeng bawasan nang kaunti ang sobrang inom, pero huwag total zero.
• Bago matulog, dumiretso muna sa CR para hindi sobrang puno ang pantog.
• Kung nagising na naiihi:
  • sundin pa rin ang dahan-dahang pagbangon (umupo muna, huminga, tumayo nang may hawak);
  • huwag magmadali kahit naiihi na – mas mahalagang huwag matumba.
• Siguraduhing maayos ang ilaw at walang sagabal ang daan papuntang CR.

Kung sobrang dalas ng pag-ihi sa gabi (3–4 beses pataas), maganda ring i-consult sa doktor – maaaring may kinalaman sa prostate, diabetes, o iba pang kondisyon.

---

6) Paggising na Walang Inom ng Tubig, Kape Lang o Matamis na Inumin Agad

May mga seniors na pagkagising, kape agad, minsan 3-in-1 pa na puno ng asukal. Walang tubig, walang kain, kape lang.

Ang problema:

• Kapag magdamag kang tulog, medyo dehydrated na ang katawan.
• Ang kape ay diuretic (mas nagpapaihi), lalo na kung maraming beses sa isang araw.
• Ang kape na sobrang tamis, lalo na kung wala pang kain, puwedeng magdulot ng panginginig, hilo, at biglang taas–baba ng energy.

Sa iba, lalo na sa may problema sa puso, nerbiyos, o presyon, napapansin nila na pagkatapos uminom ng matapang o matamis na kape:

• mas mabilis ang tibok ng puso,
• sumasama ang pakiramdam,
• at puwedeng mahilo.

Ano ang mas ligtas na diskarte?

• Pagkagising, unahin ang 1 baso ng tubig (room temp), bago ang kape.
• Kung iinom ng kape:
  • bawasan ang asukal,
  • iwasan ang sobrang tapang,
  • huwag lagpas 1–2 tasa sa maghapon (lalo na kung may payo si doktor).
• Huwag gawing pampalit sa almusal ang kape. Kahit tinapay + itlog, o lugaw + kaunting ulam, mas okay kaysa puro kape lang.

Paano Mas Gawing Ligtas ang Unang 30 Minuto Pagkagising?

Sa edad na 70+, magandang meron kang “morning safety routine”:

1. Pagmulat ng mata – huwag agad tatayo.
2. Mag-inat habang nakahiga – ikilos ang kamay at paa.
3. Dahan-dahang umupo sa gilid ng kama – maghintay ng 10–20 segundo.
4. Uminom ng kaunting tubig kung pinayagan ng doktor.
5. Tumingin sa paligid, huminga nang malalim, pakiramdaman kung may hilo o wala.
6. Dahan-dahang tumayo habang may hawak na matatag (huwag pader lang na madulas).
7. Maglakad nang mabagal sa unang minuto – huwag biglang takbo.

Kung gagawin mo ito araw-araw, mas mababawasan ang tsansang:

• manginig,
• manlabo paningin,
• mahilo nang bigla,
• at matumba.

---

Kailan Dapat Magpatingin Agad sa Doktor Dahil sa Hilo Pagkagising?

Ang paminsan-minsang hilo dahil masyadong biglang tayo ay karaniwan sa seniors. Pero magpatingin agad kung:

• Ang hilo ay paulit-ulit araw-araw kahit maingat ka nang bumangon.
• May kasamang:
  • panlalabo o doble ang paningin,
  • hirap magsalita o nauutal,
  • pamamanhid ng kalahating katawan o mukha,
  • sobrang sakit ng ulo,
  • paninikip ng dibdib o hirap huminga.
• Nagtumba ka na ilang beses sa loob ng ilang linggo/buwan.
• May history ka ng stroke, heart disease, arrhythmia (irregular heartbeat) o problema sa inner ear.

Mahalaga ito para ma-check kung ang hilo ay:

• simpleng galing sa biglang pagbabago ng posisyon,
• o tanda na ng mas seryosong kondisyon.

Panghuling Mensahe

Pag lampas 70, ang unang 30 minuto pagkagising ay napakahalaga.
Doon kadalas nangyayari ang:

• biglang hilo,
• biglang bagsak ng presyon,
• at, sa hindi iilan, pagkatumba.

Maraming beses, hindi dahil sa kahinaan mo bilang senior, kundi dahil sa:

• biglang pagtayo,
• walang kain at tubig,
• sabay-sabay na gamot,
• biglang yuko at ikot,
• pagpigil ng ihi at pagtakbo sa CR,
• at kape o matamis lang ang laman ng tiyan.

Kung maiiwasan ang mga gawi na ito at papalitan ng mas ligtas na routine, malaki ang maitutulong nito para:

• mas gumanda ang umaga mo,
• mas mabawasan ang hilo,
• at mas makaiwas sa mga aksidenteng puwedeng magdulot ng bali, pasa, at komplikasyon.

🧡 Kung may kilala kang lampas 70—magulang, lolo’t lola, tito, tita, o kapitbahay na madalas mahilo pagkagising—ishare mo ang blog post na ito sa kanila. Baka sa simpleng pag-iingat sa unang galaw sa umaga, makaiwas sila sa biglang hilo at delikadong pagkakatumba.