EPISODE 1: DALAWANGPU’T MILYANG PAGLALAKAD
Madaling-araw pa lang, pero basa na ang damit ni Mara. Hindi dahil sa ulan—kundi dahil sa pawis na sumasabay sa bawat hakbang niya. Sa gilid ng highway, kumikislap ang hamog sa damo, at ang araw dahan-dahang sumisilip sa likod ng ulap.
Hawak ni Mara ang isang maliit na bag sa dibdib—parang tinatago niya ang mundo sa loob nito. Luma ang sapatos niya, may tape sa gilid, at ang talampakan niya halatang sanay sa lakad. Sa baryo nila, wala nang jeep sa oras na ‘to. Kung gusto mong kumita, kailangan mong gumising bago pa magising ang ibang tao.
Dalawampung milya ang layo ng trabaho niya—isang maliit na pagawaan sa bayan. Minimum wage. Walang bonus. Walang “thank you.” Pero may isang dahilan kung bakit siya hindi puwedeng huminto: si Tomas, kapatid niyang may sakit sa bato, na kailangang mag-dialysis bawat linggo.
“Konti na lang,” bulong niya sa sarili, kahit alam niyang hindi pa konti.
Sa likod, may huminto na sasakyan. Isang patrol car. Dahan-dahang sumabay sa kanya, parang aninong may ilaw.
Bumagal ang lakad ni Mara. Kumapit ang kaba sa lalamunan. Sa probinsya, kapag may pulis na tumigil sa tabi mo sa madaling-araw, hindi mo alam kung tulong ba o problema.
Bumukas ang bintana. “Miss,” tawag ng pulis, malakas pero hindi pa sigaw. “Saan ka pupunta?”
Hindi lumingon si Mara agad. “Sa trabaho po,” sagot niya, maingat. “Sa bayan.”
“Sa trabaho?” Napakunot-noo ang pulis. “Bakit naglalakad ka? Alam mo bang delikado ‘to?”
“Wala po akong pamasahe,” sagot niya. “Kailangan ko pong pumasok.”
Tumigil ang patrol car sa unahan. Bumaba ang pulis—matangkad, malapad ang balikat, at halatang puyat. Nakalagay sa name tag: Sgt. Rivera.
“Anong oras ka umalis?” tanong niya, habang lumalapit.
“Mga alas-tres po,” sagot ni Mara, hindi makatingin.
“Alas-tres?!” tumaas ang boses ni Sgt. Rivera. “Ano ‘to, trip mo? Baka may tinatakasan ka. Baka may ginawa ka!”
Parang tumama ang salita sa dibdib ni Mara. “Wala po akong tinatakasan…”
“Eh bakit parang kinakabahan ka?” singhal ng pulis. “Buksan mo ‘yang bag mo.”
Napahigpit ang yakap ni Mara sa bag. “Sir… importante po ‘to.”
“Mas importante ang seguridad,” putol ni Sgt. Rivera. “Buksan. Ngayon.”
Sa malayo, may mga taong nakatingin—mga mangingisdang papunta sa bukid, isang tricycle driver na nakatigil, at ilang batang nasa gilid ng kalsada.
Dahan-dahang binuksan ni Mara ang bag.
At sa loob, hindi pera ang unang sumalubong—kundi isang maliit na kahon na may label: “DIALYSIS ACCESS KIT.”
Nanlaki ang mata ni Sgt. Rivera. “Ano ‘to?”
Tumulo ang luha ni Mara, hindi na niya napigilan. “Para po sa kapatid ko…”
EPISODE 2: ANG BAGAHE NG ISANG ATE
Parang biglang tumahimik ang highway. Kahit ang mga motor na dumadaan, tila humina ang ingay. Si Sgt. Rivera nakatitig sa kahon, parang hindi alam kung anong sasabihin.
“May sakit kapatid mo?” tanong niya, mas mababa na ang boses.
Tumango si Mara, pinupunasan ang luha gamit ang manggas ng damit. “Opo. Tatlong buwan na po. Kada linggo, dialysis. Minsan dalawang beses. Kapag hindi po siya nakapag-dialysis… babagsak siya.”
“Bakit ikaw ang may dala ng kit?” tanong ng pulis.
“Dahil… ako po ang nag-aasikaso,” sagot ni Mara. “At minsan, kulang po sa ospital. Pinapabili po. Pinapadala po nila ako.”
Napalunok si Sgt. Rivera. “Saan ka nagwo-work?”
“Sa pagawaan po. Tagatahi. Pero… maliit lang po kita. Kaya kailangan ko pong pumasok araw-araw.” Napatawa siya nang mapait. “Kahit masakit na paa ko.”
Tumingin ang pulis sa sapatos niyang may tape, sa kamay niyang may kalyo, sa buhok niyang magulo dahil sa hangin at pawis. At doon, may dumaan na alaala sa mata ni Sgt. Rivera—parang may naalala siyang tao na dati ring ganito: pilit lumalaban, tahimik, pero ubos na.
“Bakit hindi ka sumasakay?” tanong niya ulit, mas maingat na.
“Wala na pong jeep pag ganitong oras,” sagot ni Mara. “At kapag hinintay ko po yung unang biyahe, late na ako. May memo po sa trabaho: ‘Late, tanggal.’”
Napatingin si Sgt. Rivera sa kanyang relo. Alam niyang kung hanggang dito lang, hindi aabot si Mara sa oras ng duty niya.
“Sumakay ka,” biglang sabi niya.
Napaatras si Mara. “Ha? Sir… bawal po.”
“Hindi ka aabot kung maglalakad ka,” ani Sgt. Rivera. “Ihahatid kita hanggang bayan.”
Nag-alinlangan si Mara. “Baka po sabihin nila… may mali ako.”
Umiling si Sgt. Rivera. “Ako ang pulis. Kung may magsabi ng mali, ako ang sasagot.”
Dahan-dahan, sumakay si Mara sa likod ng patrol car. Sa loob, malamig ang hangin, pero mainit ang kaba niya. Habang umaandar sila, tahimik ang pulis, ngunit paminsan-minsan sumisilip ang tingin niya sa side mirror—parang sinisigurong totoo ang lahat.
“Sgt,” mahinang sabi ni Mara, “bakit po kayo nag-iisa dito sa patrol?”
“Night shift,” sagot niya. “Maraming reklamo sa area. May mga nawawala raw.”
Nagtama ang mga tingin nila sa salamin. “Nawawala po?” tanong ni Mara.
Tumango si Sgt. Rivera. “Mga babae. Sa madaling-araw. Kaya kita tinanong kanina. Akala ko… isa ka sa kanila.”
Napalunok si Mara. “Kaya po ba ninyo ako sinundan?”
“Oo,” sagot niya. “At ngayon… iba na ang nakita ko.”
Huminga nang malalim si Sgt. Rivera, parang may mabigat na nais ipagtapat. “Miss Mara, hindi ko alam kung ano’ng pinagdadaanan mo… pero may pakiramdam ako na hindi lang trabaho ang dahilan ng 20 milya mong lakad.”
Napatingin si Mara sa bintana. Sa gilid, tumatakbo ang araw. At sa dibdib niya, bumabalik ang isang lihim na matagal niyang itinatago.
“Opo,” mahina niyang sagot. “Hindi lang po trabaho…”
EPISODE 3: ANG LIHIM SA DULO NG KALSADA
Huminto ang patrol car sa isang waiting shed malapit sa bayan. May mga taong naghihintay ng jeep, may nagtitinda ng pandesal, at may mga batang nakapila sa tubig. Ngunit kahit may buhay sa paligid, tila nakahiwalay ang mundo ni Mara at ni Sgt. Rivera sa loob ng sasakyan.
“Ano pa?” tanong ng pulis, hindi na matapang. “Ano pang dinadala mo bukod sa pagod?”
Tahimik si Mara. Matagal siyang tumitig sa sarili niyang kamay—mga daliring gasgas sa tahi, mga kuko na laging may sinulid. Parang doon niya hinahanap ang tapang.
“Sir,” bulong niya, “hindi ko po sinasabi ‘to kahit kanino…”
“Hindi mo kailangang sabihin kung ayaw mo,” sagot ni Sgt. Rivera. “Pero kung may panganib… kailangan ko malaman.”
Napasinghap si Mara. “May lalaki po… na sumusunod din sa akin minsan. Hindi pulis. Hindi ko nakikita ang mukha. Pero naririnig ko ‘yung motor. Tapos… bigla na lang siyang nawawala kapag may dumadaan.”
Biglang tumigas ang panga ni Sgt. Rivera. “Kailan nagsimula?”
“Mga dalawang linggo po,” sagot ni Mara. “Noong nagsimula akong maglakad nang mas maaga. Kasi lumala po si Tomas. Kailangan ko pong mag-overtime. Kaya mas maaga po akong umaalis.”
“Bakit hindi ka nag-report?”
Napapikit si Mara. “Sino po ba ako para pakinggan? Isa lang po akong babae na walang pamasahe. Baka sabihin nila, nag-iimbento lang ako.”
Nilingon siya ni Sgt. Rivera. “Hindi mo kailangan maging mayaman para protektahan.”
May nagdaan na motor sa malayo, at bahagyang kumabog ang dibdib ni Mara. Napahawak siya sa bag.
“Miss Mara,” sabi ng pulis, “pwede mo ba akong ituro kung saan mo naririnig lagi ‘yung motor na ‘yon?”
Tumango si Mara, nanginginig. “Sa may lumang tulay po… dun po siya madalas nag-aabang.”
Dahan-dahang umandar ulit ang patrol car pabalik, parang binabaligtad ang oras. Sa loob ng kotse, tumahimik si Mara. Sa labas, kumapal ang ulap.
Sa may lumang tulay, pinatay ni Sgt. Rivera ang ilaw at dahan-dahang nagparada sa lilim ng punongkahoy. “Dito?” tanong niya.
“Opo,” bulong ni Mara, halos hindi na humihinga.
Tahimik. Hangin. Hamog.
Tapos—isang mahinang ugong ng motor.
Nanlaki ang mata ni Sgt. Rivera. Kinapa niya ang radio. “Dispatch, possible suspect. I need backup.”
Ngunit sa lugar na iyon, mahina ang signal. Nag-static lang ang sagot.
Lumapit ang motor, mabagal, parang nang-aamoy ng biktima. Nakatakip ang mukha ng rider. Huminto ito sa gilid, at nang makita ang babae sa loob ng sasakyan, dahan-dahang bumaba.
“Miss…” tawag ng rider, paos. “Ikaw na naman.”
Kumulo ang dugo ni Sgt. Rivera. Biglang bumukas ang pinto ng patrol car, at lumabas siya, baril pa rin nakalagay sa holster, pero kamay niyang nakataas sa babala.
“Police!” sigaw niya. “Itaas mo kamay mo!”
Nagulat ang rider. Tumakbo sana, pero mabilis si Sgt. Rivera. Hinabol niya, tinulak, at napahandusay ang lalaki sa semento.
Nang matanggal ang helmet, natigilan si Sgt. Rivera.
Hindi ito estranghero.
Ito ang foreman sa pagawaan na pinapasukan ni Mara—si Mr. Dado, taong may kapangyarihang magtanggal sa kanya anumang oras.
“Anong ginagawa mo?!” galit na sigaw ni Mara, nanginginig sa takot at poot.
Ngumisi si Mr. Dado kahit nakadapa. “Akala mo ba… ikaw lang ang may problema? Kailangan ko rin ng pera.”
Nanlamig si Mara. “Anong ibig mong sabihin?”
Doon nagsalita si Sgt. Rivera, mabigat ang boses: “We have missing women cases… and you’re following her.”
At sa ilalim ng lumang tulay, unti-unting lumabas ang katotohanang mas madilim kaysa sa madaling-araw.
EPISODE 4: ANG KATOTOHANANG NAKATAGO SA PAGAWAAAN
Naka-posas si Mr. Dado sa gilid ng kalsada, nanginginig ang panga sa galit at kaba. Si Sgt. Rivera hawak ang radio, paulit-ulit tumatawag ng backup, habang si Mara nakatayo sa tabi, parang hindi makapaniwala sa nakita.
“Hindi mo ako pwedeng hulihin!” sigaw ni Mr. Dado. “Wala kang ebidensya!”
Tumingin si Sgt. Rivera sa bag ni Mara, sa kit, sa oras, sa lugar—at sa mga report na matagal na niyang dala sa night shift.
“Ebidensya?” ulit niya. “Yung mismong pag-abang mo dito, sapat na para imbestigahan.”
“Hindi mo alam kung sino ako!” sigaw ni Mr. Dado.
“Mas hindi mo alam kung sino ang binangga mo,” sagot ni Sgt. Rivera, tapos tumingin kay Mara. “Miss, ilan sa trabaho niyo ang biglang nawala o tumigil?”
Napasinghap si Mara. “Marami po… may dalawa po noong nakaraang buwan. Sabi nila umuwi sa probinsya. Yung isa, sabi nag-asawa. Pero… walang nakakita.”
Nanlamig ang mata ni Sgt. Rivera. “At ikaw, araw-araw mong nilalakad ‘to. Meaning… lagi kang exposed.”
Lumuhod si Mara sa gilid ng kalsada, biglang nanghina. “Sir… kaya po pala may memo na ‘late, tanggal.’ Kaya po pala pinipilit kaming mag-overtime. Para mapilitan kaming umalis nang dis-oras.”
Tinakpan niya ang bibig, nanginginig ang balikat. “Ginawa niya ‘yon… para mahuli kami sa daan…”
Umiwas ng tingin si Mr. Dado, pero ngumisi pa rin. “Wala kayong patunay. Lahat ‘yan, kwento.”
Doon dumating ang backup—dalawang patrol car, at isang investigator na may dalang folder. Pagbaba pa lang, tumingin sila kay Sgt. Rivera.
“Rivera, ikaw ba ‘to?” tanong ng investigator. “Ikaw yung nagrereklamo sa missing women cases?”
Tumango si Sgt. Rivera. “Yes, sir. And I think we found a lead.”
Nang buksan nila ang motor ni Mr. Dado, may natagpuan silang maliit na pouch—may mga ID, hair tie, at isang piraso ng damit na may tatak ng pagawaan.
Napaupo si Mara sa semento. “Yung hair tie…” pabulong niya. “Kay Jessa ‘yan… best friend ko ‘yan.”
Lumapit si Sgt. Rivera at dahan-dahang hinawakan ang balikat ni Mara. “I’m sorry,” mahina niyang sabi. “You were right to be afraid.”
Pumikit si Mara, at sa isang iglap, bumuhos ang luha—hindi lang dahil sa takot, kundi dahil sa guilt. Ilang beses niyang sinabing “baka umalis lang sila.” Ilang beses niyang pinilit magtrabaho, maglakad, magtiis—habang ang iba pala, hindi na nakauwi.
“Sir,” hikbi ni Mara, “paano si Tomas? Paano trabaho ko? Kapag nalaman ng pagawaan na ako ‘to… mawawalan kami.”
Tumingin si Sgt. Rivera sa kanya, mabigat ang mata. “May mga panahon na ang kabutihan… may presyo. Pero hindi ka nag-iisa.”
Tinawagan niya ang social worker. Tinawagan niya ang barangay. Tinawagan niya ang DOLE desk ng bayan. Sa unang pagkakataon, may gumagalaw para sa mga babaeng walang boses.
Pero habang abala ang lahat, biglang may sumigaw mula sa isa sa mga pulis.
“Sir! May message… yung kapatid niya, si Tomas… dinala sa ER!”
Nanlaki ang mata ni Mara. “Ha? Bakit?!”
“Collapsed,” sabi ng nurse sa tawag. “Kidney failure. Kailangan niya ng immediate dialysis… pero kailangan ng consent at kasama.”
Parang gumuho ang mundo ni Mara. “Sir… kailangan ko siyang puntahan. Ngayon.”
Tumingin si Sgt. Rivera sa kanya. “Sasama ako.”
At sa mabilis na andar ng patrol car, dala ni Mara ang bag at ang kit—pero ang pinakabigat, ang takot na baka hindi na niya maabutan ang taong dahilan ng 20 milya niyang lakad.
EPISODE 5: ANG DULO NG 20 MILYA
Sa ER, puno ang upuan. May umiiyak. May sumisigaw. May mga nurse na pagod na, pero patuloy pa rin. Pagbukas pa lang ni Mara ng pinto, sinalubong siya ng amoy ng gamot at takot.
“Tomas!” sigaw niya, tumatakbo.
Nandoon ang kapatid niya sa stretcher—maputla, nanginginig, at halos hindi na makadilat. Nakabitin ang dextrose, at may doktor na nagmamadali.
“Miss Mara?” tanong ng doktor. “Kayo po ba ang guardian?”
“Opo,” sagot niya, nanginginig. “Ano pong gagawin? May kit po ako—dala ko po!”
Tinignan ng doktor ang kit. “Good. Pero kailangan natin ng mabilis na procedure. Kailangan ng pirma. Kailangan ng bayad sa ilang supplies.”
Nanlaki ang mata ni Mara. “Wala po akong—”
Doon lumapit si Sgt. Rivera. “Doc, charge it to emergency assistance. I’ll coordinate with the LGU. And I’ll file for victim support. This is urgent.”
Nagulat si Mara. “Sir… bakit niyo po ginagawa ‘to?”
Tumingin si Sgt. Rivera sa kanya, at sa mata niya may halong hiya at pagod. “Kasi kanina… I judged you. Akala ko may tinatakasan ka. Pero ikaw pala… ikaw yung taong tumatakbo para sa iba.”
Umiyak si Mara habang pinipirmahan ang papel. “Hindi ko kaya mawala siya… Sir. Siya na lang meron ako.”
Habang ginagawa ang dialysis, nakaupo si Mara sa gilid, hawak ang kamay ni Tomas. Mahina ang boses ng kapatid niya, parang hangin.
“Ate…” bulong ni Tomas.
“Shh,” sagot ni Mara, pinipigilan ang luha. “Andito ako.”
“Alam ko… pagod ka,” sabi ni Tomas, halos hindi na marinig. “Naririnig ko… pag-uwi mo… yung tapak mo… mabigat.”
Napahigpit ang hawak ni Mara. “Wala ‘yon. Basta buhay ka.”
Ngumiti si Tomas, napakaliit. “Ate… wag ka na maglakad ng malayo… kung masisira ka.”
Doon bumigay si Mara. “Paano ko hindi lalakarin… kung ikaw ang dulo ng lakad ko?”
Sa gilid, tahimik na nakatingin si Sgt. Rivera. May dala siyang kape, pero hindi niya iniinom. Parang may natutunan siyang hindi itinuro sa academy: ang tunay na tapang, minsan naka-tape ang sapatos.
Lumipas ang oras. Bumagal ang tibok ni Tomas, tapos—unti-unting umayos. Naging mas regular ang paghinga. Nagmulat siya nang bahagya.
“Ate…” bulong niya, “salamat…”
“Hindi mo kailangang magpasalamat,” sagot ni Mara, umiiyak. “Ikaw ang dahilan.”
Lumapit ang doktor. “Stable na siya. But long-term… kailangan ng transplant list. At kailangan ng consistent support.”
Tumango si Sgt. Rivera. “We’ll help. I’ll connect you to programs. At yung pagawaan—imbestigahan. Lahat ng babae… bibigyan ng proteksyon.”
Paglabas ni Mara sa ER, tumigil siya sa hallway at napatingin sa bintana. Kita ang kalsada sa malayo—yung kalsadang nilalakad niya araw-araw, yung kalsadang halos kumuha ng buhay sa iba.
“Sir,” mahina niyang sabi kay Sgt. Rivera, “kung hindi niyo ako sinundan… baka ako na rin po yung nawala.”
Umiling ang pulis, may luha sa gilid ng mata. “Hindi. Kasi ngayon… hindi ka na mag-isa.”
At doon, sa ospital na puno ng sakit at pag-asa, unang beses nakahinga si Mara nang hindi nanginginig—dahil ang 20 milya niyang lakad, sa wakas, may kasamang kamay na handang sumalo.
