Episode 1: ang tawanan sa kanto
Maingay ang hapon sa gilid ng avenida. May mga jeep na naghahabulan, busina na sumasapaw sa usapan, at mga tao na nagmamadali pauwi. Sa ilalim ng puno malapit sa bangketa, nakaupo si mang dado, marumi ang damit, gusot ang buhok, at yakap ang lumang supot na puno ng bote at karton.
“Hoy ikaw,” sigaw ni spo2 ruel, sabay turo sa kanya. “Anong ginagawa mo dito. Nambabaho ka sa harap ng mga tao.”
Tumayo si mang dado, dahan-dahan, parang ayaw makasagabal. “Pasensya na po, sir. lilipat na po ako.”
Pero hindi pa tapos si ruel. Tumawa siya nang malakas, at tumingin sa mga nakapaligid. “Ayan oh. ‘Taong grasa’ sa kalsada. Baka mamaya manghablot pa yan.”
May ilang natawa. May iba namang napapikit sa hiya, pero hindi umimik. May dalawang babae ang naglabas ng cellphone at nag-record.
“Sir, hindi po ako magnanakaw,” mahina ang boses ni mang dado. “Nangangalakal lang po ako.”
Lumapit si ruel, halos dikit na ang mukha. “Ah ganon. E bakit parang may tinatago ka sa supot mo. Baka droga yan ha.”
Napalunok si mang dado. “Basyo lang po yan, sir. bote. karton.”
Hinablot ni ruel ang supot at kinalat sa sahig ang laman. Gumulong ang bote, kumalat ang karton, at may ilang lata na tumunog sa semento. Parang sinampal ang dignidad ni mang dado sa harap ng lahat.
“Wala naman pala,” sabi ni ruel, sabay tawa ulit. “O ano ngayon. Pulutin mo. Bilisan mo. Kung hindi, dadalhin kita sa presinto para matauhan ka.”
Lumuhod si mang dado at isa-isang pinulot ang bote, nanginginig ang kamay. Sa mata niya, may luha na pilit niyang nilulunok. Hindi siya umiiyak nang malakas, pero ramdam ng sinumang tumitingin na may nababasag sa loob niya.
Sa kabilang side ng kalsada, may itim na sasakyan na dahan-dahang huminto. Bumukas ang pinto. Isang lalaking naka-amerikana ang bumaba, matikas ang tindig, tahimik ang tingin, at halatang may bigat ang presensya.
Tumingin si ruel, pero hindi pa niya kilala kung sino ang paparating.
Episode 2: ang pagdating ng dating hepe
Lumapit ang lalaking naka-amerikana, kasama ang dalawang security na hindi maingay pero alerto. Hindi siya sumigaw. Hindi siya nagmura. Pero sa bawat hakbang niya, unti-unting tumahimik ang paligid, parang may humahawak sa hangin.
“Anong nangyayari dito,” tanong niya, diretso kay ruel.
Umayos si ruel bigla, parang may nakita siyang hindi niya gustong makasalubong. “Ah, sir. normal na clearing lang po. nuisance po kasi yan, sir. nagkakalat.”
Tumingin ang lalaki kay mang dado na nakaluhod pa rin, pinupulot ang bote na parang pinupulot din niya ang natitirang dangal sa katawan niya.
“Tumayo ka muna, tatay,” malumanay na sabi ng lalaki.
Umangat si mang dado, nanginginig ang tuhod. “Okay lang po ako. sanay na po ako.”
Tumalim ang tingin ng lalaki kay ruel. “Sinong nagsabing gawing katatawanan ang tao. pulis ka, hindi ka entertainer.”
Napangisi si ruel, pilit na matapang. “Sir, ginagawa ko lang trabaho ko. saka sino po ba kayo.”
Huminga nang malalim ang lalaki, saka dahan-dahang inilabas ang lumang id sa wallet niya. Hindi na ito pang-opisyal, pero sapat para mag-iba ang ihip ng hangin.
“Col. art mendoza,” sabi ng isa sa security, mahina pero malinaw. “Dating hepe ng himpilan dito.”
Nanlaki ang mata ng ilang tao. May bulungan. May biglang tumigil sa pag-record, tapos nag-record ulit nang mas maigi.
Namutla si ruel. “Sir… pasensya na po. hindi ko po alam.”
Hindi pa rin sumigaw si art. Mas nakakatakot ang kalmadong galit. “Hindi mo kailangan malaman kung sino ako para rumespeto ka. kailangan mo lang tandaan na tao ang kausap mo.”
Napayuko si ruel. “Sir, trabaho lang po.”
“Trabaho,” ulit ni art, sabay lapit nang isang hakbang. “Ganyan ba tayo tinuruan.”
Napatingin si ruel, naguguluhan. “Tayo.”
Doon huminto si art, at sa unang pagkakataon, may kirot sa mata niya. “Ruel dela cruz.”
Parang tinamaan si ruel. “Paano niyo po alam pangalan ko.”
Ngumiti si art, pero hindi masaya. “Classmate kita noon. section rizal. ikaw yung laging maingay sa likod.”
Parang gumuho ang dibdib ni ruel. Bumalik sa kanya ang mga lumang larawan ng classroom, lumang uniform, at pangarap na sabay-sabay nilang binitawan sa ere.
At habang nakatitig si ruel kay art, biglang nagsalita si mang dado, halos pabulong. “Art… ikaw ba yan.”
Napalingon si art sa kanya, at doon, biglang lumambot ang mukha niya. Parang may matagal nang sugat na biglang nabuksan.
Episode 3: ang lihim sa likod ng dumi
Hindi agad nakasagot si art. Titig lang siya kay mang dado, parang sinusukat ang katotohanan sa bawat guhit ng mukha. Marumi ang balbas, gusot ang buhok, at may mga sugat na halatang matagal nang hindi ginagamot. Pero sa mata, may pamilyar na ningning na hindi kayang patayin ng kalsada.
“Dado,” mahinang sabi ni art. “Dios ko… ikaw nga.”
Napatigil ang mundo ni ruel. “Sir… kilala niyo siya.”
Tumango si art, mabigat. “Hindi lang kilala. Kasama natin siya dati. classmate natin noong high school. siya ang laging top sa exam. siya ang tumutulong sa atin pag hindi natin gets ang algebra.”
Napakurap si ruel, parang ayaw maniwala. “Hindi po… imposible.”
Napangiti si mang dado, pero basag. “Ako nga yun. pero matagal na yun.”
Lumapit si art at hinawakan ang balikat ni mang dado, maingat, parang baka madurog. “Akala ko wala ka na. hinanap kita noon.”
Huminga si mang dado nang malalim. “Nawala ako sa sarili, art. namatay yung asawa ko. sumunod yung anak ko. tapos sunog yung bahay. wala na akong pinanghahawakan. nahihiya akong bumalik.”
May ilang tao sa paligid ang napayuko. Yung mga kaninang tumawa, biglang natahimik.
Si ruel, nakatayo lang, parang binuhusan ng malamig na tubig. “Dado… ikaw yung… ikaw yung nagpakopya sa akin noong finals.”
Tumango si mang dado. “Oo. kasi ayokong bumagsak ka. sabi ko, may mararating ka.”
Tumama ang salita sa dibdib ni ruel. Dahil heto siya ngayon, may uniporme, may baril, may kapangyarihan. Pero ginagamit niya iyon para pagtawanan ang taong minsang tumulong sa kanya.
Kinuha ni art ang supot ni mang dado at inayos ang mga bote sa loob. “Tama na. hindi mo kailangang pulutin yan mag-isa.”
“Sir, pasensya na po,” biglang sabi ni ruel, nanginginig ang boses. “Hindi ko po alam na…”
Pinutol siya ni art. “Hindi mo kailangan alam. dapat marunong ka kahit hindi mo kilala.”
Lumapit si art kay ruel at tumingin diretso. “Ruel, may dahilan kung bakit ka nandito sa kalsada. at may dahilan kung bakit siya nandito rin. ang tanong, anong klase kang pulis kapag may pagkakataon kang maging tao, pero pinili mong maging mapanglait.”
Napalunok si ruel. Sa unang pagkakataon, naramdaman niyang mabigat pala ang tawa kapag may nasasaktan.
Episode 4: ang pagsubok sa dangal
Pinagtabi ni art si mang dado at si ruel sa may lilim, malayo sa gitna ng daan. Hindi niya gustong palabasin na show ang nangyayari, pero alam niyang kailangan marinig ng lahat ang aral.
“Ruel,” sabi ni art, “anong report mo kanina. ‘Nuisance’.”
“Opo, sir,” sagot ni ruel, mababa ang ulo. “Kasi may mga reklamo po. baka raw mang-snatch.”
“Baka,” ulit ni art. “Yan ang problema. hinuhusgahan natin ang tao dahil sa itsura.”
May lumapit na matandang babae, bitbit ang pamaypay. “Sir art, totoo po. si mang dado ang tumulong sakin nung nadulas ako dito. siya pa nagbuhat ng gamit ko.”
Sumunod ang isang vendor. “Sir, siya ang nagbabalik ng sukli na nahuhulog. hindi po siya masama.”
Parang isa-isang tinutusok ang konsensya ni ruel. Lalo siyang lumiit sa sarili niyang anino.
“Sir,” mahina niyang sabi, “nagkamali po ako.”
Tumango si art. “Oo. at hindi lang yan simpleng mali. may video na. may ebidensya ng panghihiya. kung gusto mong manatili sa serbisyo, kailangan mong harapin yan.”
Namilog ang mata ni ruel. “Sir, mawawalan po ba ako ng trabaho.”
“Haharapin mo ang proseso,” sagot ni art. “Pero mas mahalaga, haharapin mo ang tao.”
Lumapit si art kay mang dado. “Dado, gusto mo bang magsampa ng reklamo.”
Umiling si mang dado, mabagal. “Pagod na ako, art. ayoko ng gulo.”
“Pero hindi ibig sabihin nun, okay lang,” sabi ni art. “May dignidad ka.”
Tumingin si mang dado kay ruel. “Anak… wag mo na lang gawin sa iba.”
Parang may pumutok sa dibdib ni ruel sa salitang “anak.” Hindi “pulis,” hindi “sir,” hindi “kalaban.” Anak. Parang may natirang kabutihan pa rin si mang dado kahit siya ang sinaktan.
Dahan-dahang lumapit si ruel at lumuhod sa harap niya, sa gitna ng bangketa, sa harap ng mga camera. “Tatay, pasensya na. patawad.”
Nagulat ang crowd. May nagtakip ng bibig. May umiyak.
Pero ang tunay na emosyon, nasa mukha ni ruel. Hindi ito pa-eksena. Kita sa panginginig ng labi niya na may bumabagsak na pader sa loob niya.
“At sir art,” dagdag niya, “pasensya na rin po. napahiya ko po kayo. napahiya ko yung uniporme.”
Tumango si art, mabigat ang dibdib. “Hindi ako ang dapat mong i-please. ang uniporme ay hindi lang tela. simbolo yan ng tiwala. at yung tiwala, binubuo sa pagrespeto sa pinakamahina.”
Episode 5: ang pagtatama na may luha
Kinagabihan, dinala ni art si mang dado sa isang maliit na clinic. Pinagamot ang sugat, nilinis ang kamay, at binigyan ng malinis na damit. Hindi niya ito ginawang charity na pang-camera. Tahimik lang, parang utang na matagal nang dapat bayaran.
Sa labas, nakaupo si ruel, hindi na naka-angas. Hawak niya ang bote ng tubig, pero hindi niya mainom. Parang may nakabara sa lalamunan niya, hindi laway kundi pagsisisi.
Lumabas si art at umupo sa tabi niya. “Naalala mo si ma’am elena,” tanong ni art.
Tumango si ruel. “Yung adviser natin.”
“Bago siya mamatay, sinabi niya sa akin,” sabi ni art, “na bantayan daw kita. kasi mabilis ka raw madala ng yabang, pero may mabuti ka raw na puso. kailangan lang gisingin.”
Napapikit si ruel. “Sir, ang sama ko.”
“Hindi ka masama magpakailanman,” sagot ni art. “Pero kailangan mong pumili araw-araw kung anong klase kang tao.”
Lumabas si mang dado, may benda ang braso, at malinis ang mukha kahit may bakas pa rin ng pagod. Tumingin siya kay ruel. “Anak,” ulit niya, “salamat sa tubig.”
Napatayo si ruel, nanginginig. “Tatay, ako po… ako po ang dapat magpasalamat. kung hindi dahil sa inyo noon, baka wala po ako dito.”
Lumapit si ruel at inilabas ang maliit na notebook sa bulsa. Lumang-luma na, pero iningatan niya. “Ito po,” sabi niya, “yung notes na pinahiram niyo sakin dati. hindi ko po naibalik. dala ko po lagi… para maalala ko na may taong naniwala sakin.”
Nagbasa ang mata ni mang dado. Dahan-dahan niyang hinawakan ang notebook, parang hawak niya ang nakaraan na matagal niyang inakala na patay na.
“Akala ko wala na akong silbi,” bulong ni mang dado. “Akala ko basura na lang ako.”
Umiling si art. “Hindi ka basura, dado. at hindi ka namin iiwan.”
Tumulo ang luha ni ruel. Hindi na niya tinago. “Tatay, kung papayag po kayo… tutulungan ko po kayo. hindi lang ngayon. araw-araw kung kailangan. at aayusin ko po ang sarili ko. pangako.”
Tinapik ni mang dado ang balikat niya, mabigat pero mainit. “Sige. basta tandaan mo. ang tapang, hindi sa sigaw. ang tapang, yung kaya mong maging mabait kahit may kapangyarihan ka.”
Sa gilid ng kalsada, may mga taong tahimik na nanonood. Yung mga kaninang tumawa, ngayon ay nakayuko, may luha rin sa mata.
At sa gabing iyon, sa pagitan ng ilaw ng poste at ingay ng siyudad, may isang pulis na unang beses natutong humingi ng tawad nang totoo. May isang taong grasa na unang beses ulit nakaramdam na tao siya. At may isang dating hepe na naalala kung bakit siya nagsuot ng uniporme noon. Para protektahan ang mahina, hindi para pagtawanan sila.
