Naiisip mo ba minsan:
“Lampas 70 na ako… hanggang kailan pa kaya ako?”
Tapos may makikita kang kaedad mo na:
- tuwid pa rin ang lakad,
- malinaw pa ang mata,
- bibo makipagkwentuhan,
- at parang hindi nauubusan ng plano sa buhay.
Ganun si Lolo Ruben, 74.
Akala ng mga kapitbahay, “malapit na sa finish line” na siya noong 60 pa lang—lagi kasing pagod, mataas ang BP, at palaging nakaupo sa tindahan. Pero nang ma-bypass sa puso sa edad 65, parang nagising. Binago niya ang araw-araw niya, at ngayong 74 na, sabi ng cardiologist niya:
“Kung magtutuloy-tuloy ka sa ganyan, malaki ang tsansa na aabot ka pa sa 80–90 na may kalidad ang buhay.”
May mga senyales kasing tinitingnan ang mga doktor at researcher na nagsasabing:
“Malaki ang tsansa na mas hahaba pa ang buhay mo, kahit lampas 70 ka na.”
Hindi ito manghuhula, hindi rin horoscope—
kundi mga observasyon sa katawan, kilos, at ugali na konektado sa mas mahabang buhay.
Narito ang 8 palatandaang sinasabi ng siyensya na malaki pa ang laban mo paglampas ng 70—
at paano mo ito mas lalakasin kahit ngayon mo pa lang nababasa ito.
1. Malakas pa ang “grip” ng kamay mo
Simple lang ang test: pigain mo ang kamay ng apo mo (huwag sobra 😄) o kumapit sa takip ng garapon.
Kung:
- kaya mo pang magbukas ng bote,
- kaya mong humawak nang matatag sa tungkod, hagdan, o pinto,
- hindi basta nalalaglag ang plato o baso,
magandang senyales ’yan.
Ayon sa maraming pag-aaral, ang lakas ng pagkakahawak (grip strength) ay konektado sa:
- mas malakas na kalamnan sa buong katawan,
- mas maayos na puso at baga,
- at mas mababang tsansa ng maagang pagkamatay.
👉 Paano pa ito palakasin:
- Mag-“pisil-pisil” gamit ang stress ball, malinis na bimpo, o nakarolyong medyas, ilang minuto araw-araw.
- Magbuhat ng magagaan na bagay (grocery bag, pitsel ng tubig) nang maingat.
2. Kaya mo pang maglakad nang hindi sobrang bagal
Hindi kailangang parang atleta.
Pero kung:
- kaya mo pang maglakad ng 5–10 minuto nang tuloy-tuloy,
- hindi sobrang hingal,
- kaya mong tumawid nang hindi kinakabahan,
maganda ’yan.
Sa research, may relasyon ang bilis ng paglalakad sa:
- kalusugan ng puso,
- lakas ng baga,
- at lakas ng binti at balanse.
Si Lola Minda, 71, takot noon lumabas ng bahay. Ngayon, meron siyang “paligid sa barangay walk” na 10–15 minuto tuwing umaga.
Hindi naman siya mabilis, pero consistent. At sa bawat check-up, gulat ang doktor na stable ang BP, sugar at timbang niya.
👉 Pag-check sa sarili:
Kung kaya mo pang maglakad ng:
- humigit-kumulang isang kanto sa loob ng 1–2 minuto nang hindi sumasakit ang dibdib o sumasakit ang ulo,
good sign na gumagana pa nang maayos ang “makina” sa loob mo.
3. May gana ka pa sa pagkain (hindi sobra, hindi rin kulang)
Babala sa senior kapag:
- wala nang gustong kainin,
- mabilis mabusog sa 2–3 subo,
- bumabagsak ang timbang nang hindi sinasadya.
Magandang senyales naman kung:
- may gana ka pa sa tamang pagkain,
- kaya mo pang ma-enjoy ang gulay, prutas, isda, at protina,
- hindi ka biglang pumapayat nang walang dahilan.
Ang maayos na gana sa pagkain ay palatandaan na:
- maayos pa ang atay, bato, bituka, at hormones;
- hindi grabe ang depresyon o malalang sakit sa loob.
👉 Pano ito alagaan:
- Kumain ng maliliit pero madalas na kinaing may protina (isda, itlog, tokwa).
- Iwasan sobrang processed food na nakakasira ng gana sa tunay na pagkain.
4. Malinaw pa isip mo: kaya pang magplano, magkwento, magbiro
Kung kaya mo pang:
- sumabay sa kwentuhan,
- makaalala ng mga pangyayari (kahit minsan nagkakamali sa pangalan, normal ’yan),
- magbiro, magplano, mag-isip kung paano lulutasin ang simpleng problema,
senyales iyon na gumagana pa nang maayos ang utak mo.
Ang mga taong mentally active sa katandaan:
- mas mababa ang risk ng dementia,
- mas kaya pang magdesisyon para sa sarili,
- mas tumatagal ang independent na pamumuhay.
Si Tatay Lando, 73, may routine:
tuwing hapon, nagsusudoku o nagsusulat sa maliit na notebook – gastos, listahan, alaala. Hindi perfect grammar, pero gumagalaw ang utak.
👉 Pwedeng gawin:
- Magbasa ng maikling artikulo o kuwento araw-araw.
- Maglaro ng crossword, sudoku, o kahit simpleng baraha.
- Makipagkuwentuhan, hindi lang nood nang nood.
5. May “purpose” ka pa – may dahilan ka pang bumangon araw-araw
Pansinin mo: kapag wala ka nang inaasahan,
mas mabilis kang manghina.
Pero kung:
- may bantay ka pang apo,
- may tanim kang inaalagaan,
- may ministry ka sa simbahan o simpleng “taga-ayos ng upuan sa barangay hall,”
mas gumaganda ang takbo ng katawan.
Ang tawag dito ng mga psychologist: “sense of purpose”
At napakaraming pag-aaral ang nag-uugnay nito sa:
- mas mahabang buhay,
- mas mababang risk ng stroke at sakit sa puso,
- mas mababang chance ma-depress nang malala.
Si Lolo Mario, 76, araw-araw nagigising nang maaga hindi dahil sa alarm, kundi dahil:
“May pakain pa akong manok, may aasikasuhin pa akong gulay, may kausap pa akong kapitbahay.”
👉 Tanong sa sarili:
Ano ang isang simpleng bagay na kaya mo pang gawin para sa iba o para sa sarili mo araw-araw?
Kahit pagtawag lang sa apo, pagdilig, o pagwalis sa tapat.
6. Nakakatulog ka pa nang 6–8 oras (kahit putol-putol, pero nakakabawi)
Isa sa pinakamalakas na palatandaan na kaya pang humaba ang buhay:
may maayos ka pang tulog.
Hindi ibig sabihing tulog nang deretso na parang bata. Normal sa senior ang:
- 1–2 beses na pagbangon para umihi,
- maagang magising.
Pero kung:
- nakaka-total ka pa ng 6–8 oras na tulog sa buong gabi,
- hindi ka lubhang bugbog sa antok sa buong araw,
- hindi ka laging pagod paggising,
maganda ’yan.
Sa tulog:
- nag-aayos ang katawan ng hormones,
- nagpapahinga ang puso,
- nagre-repair ng kalamnan at buto,
- nililinis ang “dumi” sa utak.
👉 Simpleng tulong:
- Itigil ang TV / cellphone 30–60 minuto bago matulog.
- Iwasan ang kape sa hapon at gabi.
- Gumawa ng simpleng ritwal bago matulog: dasal, banayad na stretching, maligamgam na tubig.
7. May “barkada” ka pa – hindi ka totally nag-iisa
Hindi kailangan maraming kaibigan.
Minsan, dalawa o tatlo lang na regular mong nakakausap, malaking bagay na.
Kung:
- may nakakatawanan ka pa,
- may nakakausap kang kaedad, kamag-anak, o kapitbahay,
- hindi lang TV at cellphone ang kausap mo buong araw,
malaking palatandaan ’yun na mas tatagal ka.
Ang mga senior na may social connection:
- mas mababa ang chance sa depresyon,
- mas mababa ang posibilidad na hindi kumain o hindi uminom ng gamot,
- mas malakas gumalaw dahil may nakakaengganyo sa kanila.
Si Lola Cora, 75, may daily schedule na:
“Alas-dos, chismis conference na namin ni Aling Bebang—pero good vibes lang!” 😄
At tuwing nagkikita sila, napapagalaw sila kahit paano — lakad, upo, tawa. Lahat ’yan, paayuda sa mahabang buhay.
8. Nagagawan mo pa ng paraan ang maliliit na problema sa kalusugan
Ito ang madalas hindi napapansin:
Ang senior na marunong kumilos kapag may nararamdamang kakaiba, mas malaki ang tsansang humaba ang buhay.
Halimbawa:
- Nang sumakit ang dibdib, nagpacheck agad, hindi naghintay ng isang linggo.
- Nang pabalik-balik ang ubo, nagpa-x-ray, hindi puro lagundi lang.
- Nang manhid ang paa, nagpa-laboratory, hindi binalewala.
Ang ugaling “maaagap” kumpara sa “bahala na” ang kadalasang nagdedesisyon kung:
- maaga mong mahuhuli ang sakit,
- o huli na nang malaman.
Si Mang Eddie, 72, napansin na:
- hirap umihi, pabalik-balik sa CR, mahina ang buga.
Pwede niya iyong ipagwalang-bahala. Pero nagpatingin siya. Naagapan ang problema sa prostate habang reversible pa.
Ngayon, wala nang catheter, nakakalakad pa, at nakakapunta pa sa palengke.
Kung ilan sa 8 palatandaang ito ay meron ka…
● Malakas pa grip mo
● Kaya mo pang maglakad nang di sobrang bagal
● May gana ka sa pagkain
● Gumagana pa ang isip at kwento mo
● May dahilan ka pang bumangon
● May tulog ka pa kahit papaano
● May mga taong nakakausap ka
● Marunong kang maagap magpatingin
…maganda ang laban mo.
Hindi ibig sabihin siguradong 90+ ka na.
Pero sinasabi ng katawan mo: “Lumalaban pa ako.”
At ang mas maganda?
Kahit feeling mo kulang ka sa ilan sa mga ’yan, puwede mo pa silang simulan ngayon:
- Maglakad-lakad kahit 5 minuto.
- Kumain ng mas totoong pagkain (gulay, isda, prutas).
- Tumawag sa kaibigan o kamag-anak.
- Ayusin ang tulog.
- Magpa-check kapag may kakaibang naramdaman.
Sa bawat maliit na hakbang, para kang naglalagay ng dagdag na pahina sa kalendaryo ng buhay mo—
hindi lang haba ng taon, kundi ganda ng bawat araw na nadadagdag.
