Ako si Rina, 16 taong gulang, Grade 10. Sa school, marami akong kaibigan. May mga kaklase akong may bagong bag, bagong sapatos, at baon na laging may kasamang softdrinks. Ako? Madalas tubig lang at pandesal. Pero pinipilit kong ngumiti, pinipilit kong makisabay, pinipilit kong magmukhang okay.
Ang hindi nila alam… tuwing gabi, habang natutulog sila, ang tatay ko, nasa kalsada.
Nagbebenta siya ng sampaguita.
Hindi siya ‘yung tatay na naka-uniform at may ID. Siya ‘yung tatay na nakaupo sa gilid ng kalsada, ilalim ng ilaw ng poste, katabi ang maliit na rack ng bulaklak. Yung kamay niya, may bakat ng trabaho. Yung mata niya, laging may pagod. At yung likod niya, parang unti-unting yumuyuko sa bigat ng responsibilidad.
Ang masakit… ako mismo, minsan kinakahiya ko siya.
Hindi ko sinasabi sa mga kaklase ko kung anong trabaho niya. Kapag tinatanong nila, “Anong work ng tatay mo?” sagot ko lang, “Nagla-lakad ng diskarte.” Minsan sinasabi ko pa, “May maliit na negosyo.” Para hindi na sila magtanong.
Kasi takot akong pagtawanan.
Takot akong husgahan.
Takot akong maging “anak ng nagbebenta sa kalsada.”
Isang araw, may event sa school. Kailangan daw ng contribution para sa project at may bayad din sa module. Pag-uwi ko, bitbit ko yung papel na may due date.
Pagbukas ko ng pinto, tahimik ang bahay. Si Mama wala na—matagal na. Kaya kami lang ni tatay. Maliit lang ang inuupahan naming kwarto. Kurtina lang ang pagitan ng sala at higaan. Isang bumbilya lang ang ilaw.
Nandoon si tatay, nakaupo sa maliit na mesa, nag-aayos ng sampaguita. Inaayos niya ang tali, pinipisil ang bulaklak, tinatanggal yung mga lanta. Naka-yuko siya, parang laging humihingi ng paumanhin sa mundo.
“Tay…” sabi ko, alanganin. “May… bayarin po sa school.”
Hindi siya tumingin agad, pero tumango siya. “Magkano, anak?”
“Two thousand… tapos next week daw tuition downpayment, kailangan… three thousand.”
Napatingin siya sa akin. Hindi galit. Hindi inis. Pero nakita ko yung mabilis na pagkislap sa mata niya—yung takot na pilit niyang nilulunok.
“Sige,” sabi niya. “Gagawan natin ng paraan.”
Yun lang. Walang reklamo. Walang sermon. Wala ring “wala tayong pera.”
Pero nung gabing ‘yon, habang naghihilamos ako sa maliit naming palanggana, narinig ko siyang umubo. Matagal. Parang may bumabara sa dibdib niya. Paglabas ko, nakita ko siyang nakaupo pa rin, hawak ang sampaguita, pero parang mas mabigat ang katawan niya kaysa kanina.
“Tay, okay ka lang?” tanong ko.
“Okay lang,” sagot niya, nakangiting pilit. “Pagod lang. Ikaw, matulog ka na. Maaga ka bukas.”
Tumango ako. Pumasok ako sa kurtina. Humiga.
Pero hindi ako agad nakatulog.
Narinig ko ang pagbukas ng pinto. Lumabas si tatay, dala ang plastic bag ng sampaguita. Narinig ko ang mahinang kaluskos ng barya sa bulsa niya. At bago siya tuluyang umalis, narinig ko ang bulong niya—hindi niya alam na naririnig ko.
“Lord… kahit pagod… basta maipasok ko lang si Rina.”
Nanginig ang dibdib ko.
Kinabukasan, late siyang umuwi. Halos madaling araw na. Nagising ako sa tunog ng pinto at sa pag-ubo niya. Dahan-dahan akong sumilip sa pagitan ng kurtina.
Nandoon siya sa mesa.
Basang-basa ang jacket niya, parang inulan. May mga sampaguita pang natira sa gilid. At sa ilalim ng ilaw ng bumbilya, nakita ko siyang binibilang ang kita.
May mga barya na nakakalat sa mesa. May mga lukot na papel na pera. Dahan-dahan niyang pinaghiwa-hiwalay, parang may sistema. Parang may checklist sa utak.
Tahimik akong nakatingin.
Akala ko, binibilang niya para sa sarili niya. Para sa ulam. Para sa yosi. Para sa kahit anong gusto niya.
Pero bigla kong nakita…
May papel sa mesa.
Hindi resibo. Hindi listahan ng utang.
Isang sobre na may nakasulat:
“Downpayment – Tuition”
At sa tabi nito, may isa pang papel na may sulat-kamay.
“2,000 (Project/Module) + 3,000 (Tuition) = 5,000”
“Goal this week: 5,000”
Parang may humampas sa dibdib ko.
Hindi niya binibilang kung magkano ang matitira para sa kanya. Binibilang niya kung kasya ba sa tuition ko.
Dahan-dahan siyang huminga, tapos kinuha niya ang mga barya, inilagay sa maliit na lalagyan, at binulong niya sa sarili niya…
“Isa pa… konti pa… makakabuo rin.”
Napaupo ako sa kama, parang nawalan ng lakas. Hindi ko alam kung iiyak ako o lalabas.
Kasi sa utak ko, ang tatay ko, “nagbebenta lang ng sampaguita.”
Pero sa totoo lang… ang tatay ko, nagbebenta ng oras niya, ng lakas niya, ng gabi niya, para sa pangarap ko.
Hindi niya sinasabi sa akin kung gaano siya nahihirapan. Hindi niya sinasabi kung ilang beses siyang tinaboy sa kalsada. Kung ilang beses siyang nabasa sa ulan. Kung ilang beses siyang nagtiis sa gutom para lang hindi ko maramdaman.
At ako… ako yung anak na minsan kinakahiya siya.
Hindi ko napigilan.
Lumabas ako mula sa kurtina. Tahimik akong lumapit.
Pagtingin niya sa akin, nagulat siya. Mabilis niyang tinakpan ang barya, parang nahuli.
“Anak? Gising ka pa?” tanong niya, pilit na ngumiti.
Hindi ko siya sinagot. Umupo ako sa tabi niya, tinitigan yung mga barya at yung sobre.
“Tay…” nanginginig kong sabi. “Ako ba… para dito lahat?”
Tumigil siya. Saglit siyang tumingin sa sobre, tapos tumingin sa akin.
“Oo,” sagot niya. “Ikaw ‘yan.”
“Bakit hindi ka na lang… magpahinga?” tanong ko, umiiyak na. “Ang dami mong ubo… gabi-gabi ka sa labas….”
Ngumiti siya, yung ngiting pagod pero buo.
“Kasi anak,” sabi niya, “pag ako nagpahinga… paano ka? Ayokong maging kagaya ko yung buhay mo. Ayokong hanggang dito ka lang. Kung kailangan kong magbenta ng sampaguita para maabot mo yung pangarap mo… gagawin ko.”
Napayuko ako. Tumulo ang luha ko sa mesa, humalo sa mga barya.
“Tay… sorry,” bulong ko. “Sorry kasi minsan… nahihiya ako.”
Hindi siya nagalit. Hindi siya nanumbat. Hinawakan niya lang ang kamay ko, marahan.
“Normal ‘yan,” sabi niya. “Pero sana tandaan mo… hindi nakakahiya ang trabaho. Ang nakakahiya… yung sumuko ka sa pangarap mo.”
Doon ako tuluyang umiyak.
Kasi bigla kong naintindihan:
Yung sampaguita na hawak niya, hindi lang bulaklak.
Pangarap ko ‘yon na ginagawa niyang totoo.
Pag-aaral ko ‘yon na binubuo niya sa barya-barya.
Kinabukasan ko ‘yon na pinupulot niya sa gabi.
Kinabukasan, sa school, tinanong ako ng kaklase ko, “Rina, anong work ng tatay mo?”
Dati, ililingon ko ‘yung tanong. Dati, iiwas ako.
Pero ngayon, huminga ako nang malalim at sinabi ko nang buo:
“Nagbebenta ng sampaguita tatay ko sa gabi.”
Nagulat sila. May isa pang ngumisi.
Pero sa unang pagkakataon… hindi ako nahiya.
Kasi habang sila natutulog, ang tatay ko, gising—binibilang ang kita, hindi para sa luho, kundi para sa tuition ko.
At kung may natutunan ako, ito ‘yon:
Minsan, ang pinakamahal na bayad sa tuition… hindi pera.
Kundi pagod ng isang magulang na hindi mo nakikita, dahil sa dilim siya kumakayod.
Kaya sa mga anak na may magulang na nagtitinda sa kalsada, namamasada, naglalaba, nagbabasura, nagtutulak ng kariton—huwag niyo silang ikahiya.
Kasi sa bawat baryang binibilang nila…
may isang pangarap na binubuo.
At minsan, hindi nila binibilang kung gaano sila pagod—
binibilang nila kung gaano ka pa kalayo sa pangarap mo…
para maihatid ka nila roon.
